Ақан серінің шығармашылығы – табиғат пен адам жанын қатар өрген сырлы әлем. Оның әндерінде дала тынысы, қыранның самғауы, тұлпардың дүбірі ғана емес, адамның ішкі күйзелісі, сағынышы мен жалғыздығы қатар өріліп жатады. Әрбір туындысында ақын өз тағдырын, заманының өзгерісін, серілік дәуреннің өтіп бара жатқанын сездіріп отырады. Сол шығармалардың ішіндегі ерекше мұңға толы, терең философиялық туындының бірі – «Қараторғай» әні.
Оқи отырыңыз: Бір әннің тарихы: «Бір бала»
Ақан сері тек ән мен жырға ғана емес, аңшылық пен саятшылық өнеріне де жүйрік болған. Ол – иттің қырағысын, тазының жүйрігін, тұлпардың сәйгүлігін бір көргеннен танып, қадірін білетін талғампаз жан. Серілік жолды ұстанған адам үшін қыран бүркіт – мәртебе мен еркіндіктің белгісі. Сондықтан Ақан да жан серігі болар қыранды таңдауға айрықша мән берген. Ел ішінде атағы жайылған Әлібек батырдың ауылына түскен бір сапарында ол әлі қанаты қатпаған, бірақ жанары оттай жанып тұрған бүркіттің балапанын көреді. Қыранның болашақ айбарын сезген серінің көңілі бірден ауып, оны сұрап алады. Әлібек батыр да Ақандай өнерлі, сері мінезді азаматқа қыранды сыйға тартқан. Сол күннен бастап балапан Ақанның қолында өсіп, бапталып, түлеп, қыранға айналады. Саят күндері қыранның көкке көтерілген сәті серінің де көңілін аспандатқандай еді. Қараторғайдың әрбір қомданған қимылы, әрбір қалықтаған самғауы Ақан үшін тек аңшылықтың сәті емес, еркіндіктің, жігердің белгісі болған.
Алайда уақыт ешкімді аямайды. Бір кезде көктің еркесі болған Қараторғай да жылдар өте қартаяды. Қанатының қуаты кеміп, құйрығының қауырсыны сирей бастайды. Соның салдарынан жерге қонуға қиналып, шырылдап, айналып ұшып жүріп әрең түсетін болған. Кейде әбден қалжырап, көктен төмен қарай құлап түскендей әсер қалдыратын сәттері де болыпты. Бұл көрініс Ақан серінің жанын ауыртпай қоймайды. Бір кездері түз тағысын алатын, самғағанда көз ілеспейтін айбарлы құстың енді дәрменсіз күйге түсуі уақыттың жеңісі еді. Қараторғайдың қартайған шағы Ақанға өз өмірін, өтіп бара жатқан серілік дәуренін, қайтып келмес жастық күндерін еске салғандай болады. Көкке қайта-қайта ұмтылып, жерге қона алмай шырылдаған қыран бейнесі ақынның жүрегінде ащы мұң болып қатталады. Сол сәтте еріксіз тілге оралған сөздер ыңылға, ыңыл әуенге айналады:
«Қараторғай, ұштың зорға-ай,
Бейшара, шырылдайсың жерге қонбай…»
Бұл жолдарда қыранның ғана емес, уақыт алдында дәрменсіз қалған адамның да зары бар. Ақанның ішкі күйзелісі әуенге сіңіп, қыран тағдыры арқылы өмірдің өткіншілігін жырлаған терең толғанысқа айналады. Осылайша жүректен туған мұң «Қараторғай» әні болып халыққа жетеді.
Қараторғайдың қартайған бейнесі Ақанға адам ғұмырының да осылай біртіндеп әлсірейтінін, қуат пен салтанаттың мәңгі еместігін ұқтырғандай болады. Әннің алғашқы шумақтары да осы мұңды сезімді айқын жеткізеді:
«Келеді Қараторғай қанат қағып,
Астына қанатының маржан тағып.
Бірге өскен кішкентайдан сәулем едің,
Айрылдым қапылыста сенен нағып…»
Бұл жолдарда қыран бейнесі тек аңшы құстың суреті емес. Ол – серінің серігі, жастықтың куәсі, қуат пен еркіндіктің символы. Қараторғай – Ақанның жан сырын бөліскен тіршілік иесі, өмір жолындағы үнсіз серіктесі. Сондықтан оның әлсіреуі – ақынның өз ішкі әлеміндегі күйзелістің көрінісі.
Зерттеушілердің пайымынша, «Қараторғай» әні ХХ ғасырдың басында, шамамен 1909 жылдар төңірегінде дүниеге келген. Бұл Ақан серінің ғұмыры еңістей бастаған, серілік салтанаттың саябырсып, өмірдің ащы шындығы айқын сезілген кезеңі еді. Бір кездері думанның көркі болған, ел аралап ән салған сері енді тағдырдың талай соққысын көріп, өмірдің өткіншілігін терең ұғынған шағына жеткен болатын. Қыранның қартайған бейнесі дәл сол тұста ақынның өз жан күйімен қабысып, әнге айналды.
Содан бері бір ғасырдан астам уақыт өтсе де, «Қараторғай» халық жадынан өшкен жоқ. Әннің әсерлі әуені мен философиялық тереңдігі оны қазақ музыкасының алтын қорына қосты. Бұл туындыны талай дәстүрлі әнші өз репертуарына енгізіп, әрқайсысы өз бояуымен, өз сезімімен орындап келеді.
