Жаңа жыл барша адамзатқа ортақ мереке тәрізді қабылданғанымен, оны қарсы алу уақыты әлем елдерінде біркелкі емес. Кей халықтар жыл басын 1 қаңтардан бастаса, өзгелері көктемнің келуімен немесе Айдың қозғалысына негізделген күнтізбелік есеппен белгілейді. Бұл айырмашылықтың түп-төркіні дінге не салтқа ғана тіреліп қоймайды. Оның негізінде әр өркениеттің уақытты өлшеу тәсілі, табиғат құбылыстарын қабылдау ерекшелігі және астрономиялық есепке сүйенген күнтізбе жүйелері жатыр.
Әлем халықтарының Жаңа жылды әртүрлі күні қарсы алуының басты себебі – адамзат қолданған күнтізбе жүйелерінің әрқилылығы. Уақытты есептеу тарихында бір ғана ортақ үлгі болмаған. Әр дәуірде, әр аймақта өмір сүрген өркениеттер жыл басын табиғаттың қозғалысына, аспан денелерінің айналымына немесе шаруашылық цикліне сүйене отырып анықтаған. Сол себепті әр халық өз дүниетанымына, табиғатпен қарым-қатынасына және өмір салтына сәйкес күнтізбе жасап, жыл бастау сәтін өзінше белгілеген.
Қазіргі таңда әлем елдерінің басым бөлігі уақыт есебін Григориан күнтізбесі арқылы жүргізеді. Бұл күнтізбе 1582 жылы енгізіліп, Жердің Күнді бір рет айналып шығуына негізделген астрономиялық дәлдікке сүйенеді. Осы жүйе бойынша жыл басы 1 қаңтардан басталады. Қазақстанды қоса алғанда, Еуропа, Америка құрлығы, Африка мен Азияның көп бөлігі дәл осы күнтізбені ресми түрде қолданады. Сол себепті 1 қаңтар бүгінгі таңда халықаралық деңгейде ең кең таралған әрі баршаға таныс Жаңа жыл күніне айналды.
Дегенмен Григориан күнтізбесі адамзат тарихындағы жалғыз уақыт өлшеу жүйесі емес. Кейбір халықтар мен діни қауымдар әлі күнге дейін көне Юлиан күнтізбесін пайдаланады. Бұл жүйе қазіргі Григориан күнтізбесінен 13 күнге кейін қалып отыр. Соның салдарынан православ христиандарының бір бөлігі діни мерекелерді, соның ішінде жаңа жылды да ескіше есеппен атап өтеді. Мысалы, Ресей, Сербия, Грузия секілді елдерде 13–14 қаңтар аралығы «ескіше Жаңа жыл» ретінде танылған. Бұл құбылыс бір елдің өз ішінде екі түрлі күнтізбелік дәстүрдің қатар өмір сүре алатынын көрсетеді.
Азия құрлығындағы көптеген елдерде Жаңа жылды есептеу мүлде өзге қағидаға негізделген. Қытай, Корея, Вьетнам және Шығыс Азияның бірқатар мемлекеттері ай мен күн қозғалысын қатар ескеретін ай-күн күнтізбесін қолданады. Бұл жүйеде уақыт Ай фазаларына және Күннің жылдық айналымына тәуелді болғандықтан, жаңа жылдың басталу күні жыл сайын өзгеріп отырады. Сол себепті Қытай Жаңа жылы әдетте қаңтардың соңғы күндері мен ақпан айының ортасына сәйкес келеді. Бұл мереке табиғаттың жаңа кезеңге өтуін, қыстың аяқталып, көктемге бет бұруын білдіреді және тіршіліктің жаңаруымен тығыз байланыстырылады.
Ал парсы, түркі және Орта Азия халықтары үшін жыл басын білдіретін тағы бір маңызды мереке бар. Ол – Наурыз. Бұл мейрам күн мен түн теңелетін 21–22 наурыз күндері тойланады. Наурыз астрономиялық тұрғыдан аса дәл есепке сүйенген, табиғи заңдылықпен үндес мереке саналады. Ол жердің қайта түлеп, тіршіліктің жанданған сәтін бейнелейді. Сондықтан Наурызды қарсы алу – уақытты шартты түрде емес, табиғаттың нақты өзгерісіне қарап бастауға негізделген көне әрі мағыналы дәстүр.
Ислам әлемінде жаңа жыл ұғымы мүлде басқа уақыт есебіне сүйенеді. Мұнда Хижра күнтізбесі қолданылады. Бұл – Айдың қозғалысына негізделген таза ай күнтізбесі, сондықтан ислам жылында шамамен 354 күн ғана болады. Осы ерекшелікке байланысты ислам жаңа жылы, яғни Мұхаррам айының алғашқы күні, жыл сайын шамамен 10–11 күнге ертерек жылжып отырады. Бұл күнтізбе табиғаттағы маусымдық өзгерістерге тәуелді емес, діни оқиғалар мен рухани уақыт өлшемін басшылыққа алады.
Осылайша, Жаңа жылдың әлемде әртүрлі күні тойлануы мәдени айырмашылықтан туған ала-құлалық емес, адамзаттың уақытты өлшеуге қолданған сан алуан ғылыми, астрономиялық және дәстүрлі тәсілдерінің нәтижесі. Бір халық үшін жаңа жыл табиғаттың дәл бір сәттегі өзгерісін – көктемнің келуін білдірсе, екінші халық үшін Ай фазасының ауысуына негізделеді, ал үшіншісі үшін тарихи келісіммен бекітілген күнтізбелік межені көрсетеді.
