Александр Колесниченко сүйекті Арықбалық ауылынан шамамен 5 шақырым қашықтықта байқаған. Оның сөзіне сенсек, мамонт сүйегіне ұқсас палеонтологиялық фрагмент тым үлкен. 

Александр Колесниченко ерекше жәдігерді балық аулауға барғанда тапқан. 

"Ауылдың маңында өзен бар, ол өзен бойындағы су шайған жар түбінен ағарған затты көрдім. Қазып едім, сүйек екен. Бірақ, ондай сүйек мен білетін еш жануарда жоқ, өте үлкен болды. Әрі қарай қазып, бас сүйекті шығардым. Кейін жануардың қабырғалары және жоғары жақ сүйегі табылды", - дейді балықшы. 

Кейін ол сүйектің қандай жануарға тиесілі екенін білу үшін ғаламтор көмегіне жүгінген. Сол кезде тауып алған затының расында да мамонттық сүйегі екенін біледі

“Шынында да, бұл мамонттың жоғары жақ сүйегі екен. Мұндай ірі болады деп ойламаппын”, - дейді ол. 

Ерекше олжаға «Ботай» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығының мамандары табысқа қызығушылық танытып отыр. 

Қазіргі уақытта сарапшылар фрагментті зерттеп, оның нақты шығу тегін – мамонт па, әлде басқа ежелгі жануар екенін анықтауға кіріскен. 

Егер табылған қалдықтар расында да зілдің сүйегі екені расталса, бұл Солтүстік Қазақстанның мұз дәуірі фаунасы туралы жаңа мәліметтер бере алады.

Бұл – Солтүстік Қазақстан облысындағы алғашқы жағдай емес. Мәселен жақында ғана Бәйтерек ауылы маңындағы Есіл өзенінің жағалауынан ұзындығы 1 метрден асатын мамонт аяқ сүйегі табылған болатын. Ол сүйек шамамен 15 000 жыл бұрын өмір сүрген үлкен мамонтқа тиесілі деп есептеледі. 

Оқи отырыңыз: Солтүстік Қазақстанда мамонттың сүйегі табылды

Бұл табысты М. Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан университетінің профессоры Анатолий Плешаков зерттеп, Жоғарғы палеолит дәуіріне жатқандығын растап берді. 

1960 жылы Ясновка ауылы маңынан да мамонт сүйегі табылғаны белгілі. Сондай-ақ, өңірден желгі мүйізтұмсық және бизон сүйектері де кездескен. 

Соңғы жылдары Қарағанды, Павлодар және Шығыс Қазақстан облыстарында да тура осындай палеонтологиялық олжалар табылды. 2025 жылдың қазанында Ақмола облысының Новобрацкое ауылы маңынан 40 000 жылдық мамонт төменгі жақ сүйегі мен аяқ сүйектері табылған.

Оқи отырыңыз: Ақмола облысында зілдің сүйегі табылды

Бұл табыстар мұз дәуірінің (15 000–40 000 жыл бұрын) фаунасы мен климатын зерттеуге мүмкіндік береді.

Жалпы Солтүстік өңірдің климаты суық және ылғалды болып келеді. Яғни мамонттар үшін таптырмас орта екені белгілі. 

Мамонттар  – пілдер тұқымдасына жататын жойылып кеткен ірі сүтқоректілер. Олар плейстоцен дәуірінде (шамамен 2,5 миллион – 10 мың жыл бұрын) өмір сүрген және Еуразия, Солтүстік Америка мен Африканың кейбір бөліктерінде кең таралған. Ең танымал түрі – жүнді мамонт (Mammuthus primigenius), ол суық климатқа бейімделген, ұзын жүнді және қалың терісі бар жануар болған.

Ересек мамонттардың биіктігі 2,5-4 метрге дейін жетті, салмағы 6-8 тоннаға дейін болды.

Ұзын, иілген азу тістері (3-4 м дейін) және күрек тәрізді жалпақ азулары болды, олар тамақ жинауға және қар қазуға пайдаланылды.

Тундра мен дала аймақтары, суық климатты жерлерді мекен етті.

Негізінен шөптер, бұталар және ағаш қабықтарымен қоректенген.

Шамамен 10-4 мың жыл бұрын жойылды. Жойылу себептері ретінде климаттың өзгеруі, мекендеу ортасының жоғалуы және адамдардың аңшылығы деп есептеледі. 

Қазақ даласынан табылған мамонт қалдықтары

Қазақ даласы, әсіресе Солтүстік және Орталық Қазақстан, мұз дәуірінің (плейстоцен, шамамен 2,6 млн – 11,700 жыл бұрын) ірі сүтқоректілері - мамонттардың (Mammuthus) қалдықтары табылған маңызды аймақтардың бірі. Бұл өңірдің суық, шөпті дала климаты мамонттардың мекендеуіне қолайлы болған. 

Бәйтерек ауылы (2025 жыл)

Есіл өзенінің жағалауынан ұзындығы 1 метрден асатын мамонт аяқ сүйегі табылды. М. Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан университетінің профессоры Анатолий Плешаков бұл сүйектің шамамен 15,000 жыл бұрынғы жоғарғы палеолит дәуіріне жататынын растады.

Ясновка ауылы (1960 жыл): «Яснов пілі» деп аталған мамонттың толық дерлік скелеті табылды. Бұл Қазақ даласындағы ең маңызды палеонтологиялық табыстардың бірі.

Басқа да олжалар

Солтүстік Қазақстанда мүйізтұмсық және бизон сүйектері де табылған, бұл аймақтың мұз дәуіріндегі бай фаунасын көрсетеді.

Ақмола облысы

Новобрацкое ауылынан (2025 жыл) төменгі жақ сүйегі мен аяқ сүйектері табылды. Сараптамаларға сәйкес, бұл қалдықтар 15,000–40,000 жыл бұрынғы мамонтқа тиесілі. Бұл табыс өңірдің палеонтологиялық әлеуетін растайды.

Павлодар облысы

Павлодар маңындағы Ертіс өзенінің жағалауларында мамонт сүйектері, соның ішінде азу тістері мен қабырғалары табылған. Бұл қалдықтар көбінесе 20,000–30,000 жыл бұрынғы кезеңге жатады.

2016 жылы Павлодар облысында мамонттың бас сүйегі мен азу тістері табылып, жергілікті мұражайларда сақталған.

Қарағанды облысы

Қарағанды маңындағы өзен аңғарларында және карьерлерде мамонт сүйектері, әсіресе аяқ сүйектері мен тістері, жиі кездеседі. Бұл табыстар көбінесе эрозия нәтижесінде ашылып қалады.

Шығыс Қазақстан облысы

Зайсан көлі мен Алтай тауларына жақын аймақтарда мамонт қалдықтары табылған. Бұл сүйектердің жасы 25,000 - 40,000 жыл аралығында болуы мүмкін.

Қазақ даласынан табылған мамонттар негізінен жүнді мамонтқа (Mammuthus primigenius) жатады. Бұл түр суық тундра мен дала климатына бейімделген, қалың жүнді және ұзын азу тісті болған.

Көптеген қалдықтар 15,000 - 40,000 жыл бұрынғы кезеңге тиесілі, бұл жоғарғы палеолит дәуіріне сәйкес келеді.

Көбіне азу тістері, аяқ сүйектері, бас сүйектері, қабырғалар және кейде толық қаңқалары табылған. Сүйектер көбінесе өзен жағалауларында, карьерлерде немесе эрозияға ұшыраған жерлерде ашылады.

Қазақ даласы мұз дәуірінде шөпті, ағашсыз дала болды, мамонттардың негізгі азығы – шөптер мен бұталар мол болған. Есіл, Ертіс және басқа өзендердің аңғарлары су көзі мен азыққа бай болды.

Суық, құрғақ, кейде ылғалды климат мамонттардың өмір сүруіне қолайлы еді. Солтүстік Қазақстандағы табыстар осы аймақтың мұз дәуіріндегі экожүйесін зерттеуге мүмкіндік береді.

Мамонт қалдықтары Қазақ даласының мұз дәуірі фаунасы мен климатын зерттеуге көмектеседі. Олар ежелгі адамдардың (мысалы, Ботай мәдениеті) мамонттармен өзара әрекетін де көрсетеді.

Зерттеулер

"Ботай" музей-қорығы, М. Қозыбаев атындағы университет және басқа мекемелер табылған сүйектерді зерттеуде. Радиокөміртекті әдіс (C14) арқылы сүйектердің жасы анықталады.

Көптеген қалдықтар жергілікті мұражайларда (мысалы, Петропавл, Павлодар мұражайлары) сақталады және ғылыми зерттеулерге пайдаланылады.