Жаздың алғашқы күні күнтізбеде тек ыстық маусымның басталуымен емес, әлемдегі ең ізгі, ең жарқын мерекелердің бірі – Халықаралық балаларды қорғау күнімен ерекшеленеді.
Бұл күн – балаларға қуаныш сыйлайтын мереке ғана емес, сонымен бірге ересектерге өскелең ұрпақтың құқықтары мен болашағы үшін үлкен жауапкершілік жүктелгенін еске салатын маңызды күн.
Мерекенің шығу тегі мен тарихы
Балаларды қорғау күнін атап өту туралы алғашқы бастамалар өткен ғасырдың 20-жылдарында пайда болды.
1925 жылы Женевада өткен балалардың әл-ауқатына арналған дүниежүзілік конференцияда алғаш рет балалар құқығы мәселесі халықаралық деңгейде көтерілді. Дәл осы жылы Қытайдың Сан-Францискодағы бас консулы жетім балалар үшін Дуань-ву фестивалін (Айдаһар қайықтары мерекесі) ұйымдастырды. Бұл оқиға 1 маусымға тұс келгендіктен, кейіннен мереке күнін таңдауға негіз болды деген нұсқа бар.
Ресми бекітілуі (1949 жыл): Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін әлемде миллиондаған бала жетім қалып, аштық пен ауруға тап болды. Баспанасыз қалған бүлдіршіндердің тағдыры қоғамды қатты алаңдатты.
Осыған байланысты, 1949 жылы қарашада Парижде өткен Халықаралық демократиялық әйелдер федерациясының арнайы сессиясында 1 маусымды – «Халықаралық балаларды қорғау күні» деп жариялау туралы шешім қабылданды.
Бұл мереке ресми түрде алғаш рет 1950 жылы әлемнің 51 елінде атап өтілді. Балаларды қорғау күнінің өз туы бар. Жасыл түсті фонның (өсу мен үйлесімділік белгісі) ортасында жер шары және оның айналасында әртүрлі нәсіл мен ұлтты білдіретін, бір-бірінің қолынан ұстаған 5 түрлі-түсті (қызыл, сары, көк, ақ, қара) баланың бейнесі орналасқан. Бұл – бүкіл әлем балаларының бірлігі мен теңдігінің белгісі.
Кеңес өкіметі тұсында қалай тойланды?
Кеңес Одағы (КСРО) бұл мерекені ресми бекітілген сәттен бастап белсенді қолдады. Кеңес идеологиясында балаларға «қоғамның болашағы» және «елдің басты байлығы» ретінде ерекше мән берілді.
КСРО-да бұл күн саяси астармен, «Бейбітшілік үшін және балалардың бақытты балалық шағы үшін!» деген ұрандармен өтетін.
1 маусым күні мектептерде, пионер лагерьлерінде және мәдениет үйлерінде салтанатты жиындар, спорттық жарыстар, асфальтта сурет салу байқаулары ұйымдастырылатын. Кинотеатрларда балаларға арналған мультфильмдер мен ертегілер тегін көрсетілетін.
Дәл осы күні бүкіл одақ бойынша жазғы пионер лагерьлерінің (мысалы, әйгілі «Артек», Қазақстандағы «Балдәурен» секілді демалыс орындарының бастауы) маусымы салтанатты түрде ашылатын.
Балаларды қорғау күнінің еліміздегі тойлану ерекшеліктері
Қазақстан КСРО құрамында болған кезден бастап-ақ бұл күнді үзбей тойлап келеді. Тәуелсіздік алғаннан кейін де 1 маусым өзінің маңызын жоғалтқан жоқ, керісінше, мемлекеттік деңгейдегі ең негізгі мерекелердің біріне айналды.
Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан бұл мерекені сақтап қана қоймай, оған жаңа демократиялық, ұлттық және отбасылық сипат берді. Бүгінде елімізде 7 миллионға жуық бала бар және олар үшін бұл күн — жылдың ең басты оқиғаларының бірі.
Бүгінде Қазақстанда 1 маусым – балаларға арналған үлкен думан. Еліміздің барлық өңірлерінде, саябақтар мен алаңдарда концерттік бағдарламалар, қайырымдылық акциялары, көрмелер мен тегін ойын-сауық шаралары өткізіледі. Сонымен қатар, бұл күн мектеп оқушылары үшін ең ұзақ әрі асыға күтетін жазғы каникулдың басталуымен тұспа-тұс келеді.
Сондай-ақ 1 маусым тек ресми халықаралық атаулы күн емес, ол елдің мәдени және ұлттық болмысымен астасып кеткен ерекше маусымдық оқиғаға айналған.
Қазіргі таңда елімізде аталмыш мерекені тойлаудың бірнеше ерекшелігі бар:
Еліміздің бас заңы - Конституцияның 27-бабында отбасы мен балалар мемлекеттің қорғауында екені тайға таңба басқандай бекітілген. Елде Бала құқықтарын қорғау комитеті мен арнайы Омбудсмен институты жұмыс істейді. 1 маусымда мектептерде балаларды зорлық-зомбылықтан, еңбекке қанаудан қорғауға бағытталған заңдарды түсіндіру, құқықтық сауаттылық сағаттары мен «Менің балалық шағым» атты сурет байқаулары өтеді.
Мәдениет пен заманауи трендтер: Астана, Алматы секілді ірі мегаполистерден бастап, барлық аймақтарда жаппай концерттер, фестивальдер мен би баттлдары ұйымдастырылады. Саябақтардағы аттракциондар балалар үшін тегін немесе жеңілдікпен қызмет көрсетеді. Соңғы жылдары «Böpe Fair» сияқты заманауи отбасылық фестивальдер, караоке сайыстары мен шығармашылық алаңдар дәстүрге айналды.
Қайырымдылық акциялары: Бұл күннің басты миссиясының бірі — қоғамның назарын әлеуметтік мәселелерге аудару. Мүмкіндігі шектеулі балалар, жетімдер мен аз қамтылған отбасыларға арналған арнайы қайырымдылық шаралары, SOS балалар ауылдары мен интернаттарда сыйлықтар тарату акциялары тұрақты өткізіледі.
Жалпы қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымында «Бала - көңілдің гүлі, көздің нұры» саналған. 1 маусым мерекесінің біздің елде ерекше ықыласпен қабылдануының сыры да осында - ол халқымыздың балаға деген шексіз махаббатымен үндесіп жатыр.
Салт-дәстүрлер сабақтастығы: Қазақ қоғамында бала өмірінің әрбір кезеңі ерекше ырымдармен қорғалған. Шілдехана, бесікке салу (баланы сыртқы күштерден, суықтан қорғау), қырқынан шығару, тұсау кесу, атқа отырғызу секілді дәстүрлер баланың қоғамдағы заңды орнын айқындаған.
Ұлттық ойындар мен рух: Бүгінде 1 маусым күні отбасылық жиындарда, алаңдарда асық ату, қазақша күрес, арқан тартыс, тоғызқұмалақ секілді ұлттық ойындар мен жас ақындар айтысы жиі ұйымдастырылады. Бұл мерекені жай ғана ойын-сауық емес, ұрпақ сабақтастығын нығайтатын күнге айналдырды.
Жас ерекшелігіне қарай тәрбие: Халқымыз «Беске келгенше баланы патшаңдай сыйла» деп, баланың алғашқы жылдарында оның еркін, қорқынышсыз өсуіне жағдай жасаса, бестен асқан соң еңбек пен әдепке («ұят болады», «обал болады» тыйымдары арқылы) баулыған, ал он үштен асқан соң «досыңдай сыйлап», пікірімен санасқан.
Заман өзгеріп, кеңестік идеология тарих қойнауына кеткенімен, 1 маусым мерекесінің маңызы артпаса, кеміген жоқ. Бүгінгі таңда бұл күн балаларды жай ғана қуанту емес, олардың заманауи мәселелерін (сапалы білім, денсаулық сақтау, интернеттегі цифрлық қауіпсіздік) шешуге қоғамды жұмылдыратын үлкен қозғалысқа айналды.
Балалар құқығы: Халықаралық және отандық заңнама
Балаларды қорғау күні – тек қыдыру мен балмұздақ жеу күні емес, бұл ең алдымен заңды құқықтардың сақталуын қадағалау мақсатында бекітілген күн.
1989 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясы Бала құқықтары туралы конвенцияны қабылдады. Бұл – баланың өмір сүруге, дамуға, қорғалуға және қоғамдық өмірге белсенді қатысуға деген құқықтарын айқындайтын негізгі халықаралық құжат.
Қазақстан Тәуелсіздік алғаннан кейін, 1994 жылы бұл Конвенцияны ратификациялап, бала құқықтарын қорғауды өз мойнына алды.
2002 жылы елімізде жеке «Қазақстан Республикасындағы баланың құқықтары туралы» Заңы қабылданды.
Елімізде балалардың құқықтарын қорғау мақсатында арнайы Бала құқықтары жөніндегі уәкіл (Омбудсмен) институты жұмыс істейді.
