1991 жылы Қазақстан өзінің мемлекеттік тәуелсіздігін ресми түрде жариялап, жаңа тарихи дәуірге қадам басты. Елдің егемендігін құқықтық тұрғыдан бекіту үшін алғашқы конституциялық реформалар қолға алынды. 1993 жылғы 28 қаңтарда Тәуелсіз Қазақстанның алғашқы Конституциясы қабылданды. Бұл құжат сол кезеңдегі қоғамның басты құндылықтарын айқындап, мемлекетіміздің егемендігін бекітті. Онда халықтық егемендік принципі, билікті заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарына бөлу қағидаты белгіленді. Қазақ тілі мемлекеттік тіл ретінде жарияланып, ұлттық құндылықтарға басымдық берілді. Президент мемлекет басшысы ретінде айқындалып, елдегі билік жүйесінің өзегіне айналды. Жалпы алғанда, 1993 жылғы Конституция парламенттік республика үлгісін таңдады, алайда ол уақыт өте келе елдің саяси-экономикалық даму қажеттіліктерін толық қанағаттандыра алмады.

Осыған байланысты жаңа құқықтық құжат әзірленіп, 1995 жылғы 30 тамызда бүкілхалықтық референдумда қазіргі қолданыстағы Конституция қабылданды. Бұл – Қазақстанның мемлекеттілігін нығайтудағы шешуші қадам болды. Жаңа Ата заң президенттік басқару нысанын орнықтырып, билік тармақтарының өзара теңгерімін нақты белгіледі. Конституция 9 бөлімнен және 98 баптан тұрады. Онда азаматтың дүниеге келген сәттен бастап ажырамас құқықтары мен бостандықтары кепілденіп, адам және оның өмірі, қадір-қасиеті мемлекеттің ең қымбат қазынасы деп танылды. Осылайша 1995 жылғы Конституция Қазақстанның құқықтық жүйесін жаңа деңгейге көтеріп, демократиялық және зайырлы мемлекет ретінде дамуының негізін қалады.

Конституцияға енгізілген өзгерістер

Тәуелсіздік жылдарында Қазақстан Конституциясы бірнеше рет толықтырулар мен өзгерістерге ұшырады. Бұл қадамдар уақыт талабына сай саяси жүйені жетілдіруге, билік пен қоғам арасындағы теңгерімді нығайтуға бағытталды.

1998 жыл. Конституцияның 19 бабына түзетулер енгізілді. Ең алдымен Президент өкілеттігінің мерзімі бұрынғы бес жылдан жеті жылға ұзартылды. Сонымен қатар Мәжіліс депутаттарының саны артты, олардың мәртебесі айқындала түсті. Бұл өзгерістер мемлекеттік басқару жүйесін тұрақтандыруға және заң шығарушы биліктің жұмысын тиімді етуге ықпал етті.

2007 жыл. Конституцияға енгізілген түзетулер ел тарихындағы маңызды саяси реформаға айналды. Президент өкілеттігінің мерзімі қайтадан бес жылға қысқартылды. Мәжілістің құрамы кеңейіп, саяси партиялардың Парламенттегі рөлі артты. Халық Ассамблеясына тоғыз депутат сайлау құқығы берілді. Сондай-ақ, елорда атауы ресми түрде Конституцияға енгізілді. Бұл өзгерістер партиялық жүйені нығайтып, Парламенттің ықпалын күшейтті.

2017 жыл. Президенттің бастамасымен саяси реформалар жүргізіліп, билік тармақтарының өкілеттіктері қайта бөлінді. Атқарушы биліктің бірқатар құзыреті Парламент пен Үкіметке берілді. Бұл демократиялық басқару қағидаттарын нығайтып, билік тармақтары арасындағы жауапкершілікті әділ бөлуді қамтамасыз етті. Сонымен қатар, азаматтықтан айыру тек сот шешімі арқылы мүмкін болатындығы бекітілді.

2022 жыл. 5 маусымда бүкілхалықтық референдум өтіп, Конституцияның 33 бабына 56 өзгеріс енгізілді. Бұл реформа елдің саяси тарихындағы бетбұрыс болды. Суперпрезиденттік жүйеден президенттік-парламенттік модельге көшу жолға қойылды. Конституциялық сот қайта құрылып, азаматтардың құқықтарын қорғау тетіктері кеңейтілді. Жер мен оның қойнауы халыққа тиесілі деген норма нақты жазылды. Өлім жазасы толығымен жойылды. Президенттің туыстарына жоғары мемлекеттік және квазимемлекеттік қызметтер атқаруға тыйым салынды. Сондай-ақ, Қазақстанның Тұңғыш президентіне берілген артықшылықтар Конституциядан алынып тасталды. Бұл өзгерістер мемлекеттің демократиялық дамуын жаңа кезеңге көтерді.

Ата заңның құндылығы

Қазақстан Республикасының Конституциясы – еліміздің демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет құрудағы басты бағдары. Оның әрбір қағидаты мемлекет пен қоғамның тұрақты дамуына, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауға бағытталған.

Адамның құқықтары мен бостандықтарының мызғымастығы. Конституция әрбір азаматтың өмір сүру, ар-намысын сақтау, еркін ойлау және өз пікірін білдіру құқықтарын ең жоғары құндылық ретінде жариялайды. Бұл қағидат мемлекеттің гуманистік сипатын айқындап, адамды мемлекеттің саяси жүйесіндегі орталық тұлға ретінде көрсетеді.

Биліктің халыққа тиесілі екендігі. Негізгі заңға сәйкес, мемлекеттік биліктің бірден-бір қайнар көзі – халық. Азаматтар өз билігін тікелей сайлау арқылы немесе мемлекеттік органдарға өкілдік беру жолымен жүзеге асырады. Бұл – елдегі демократиялық процестердің негізі.

Мемлекеттік және жеке меншік тең қорғалуы. Конституцияда меншік түрлерінің бәрі заң алдында тең деп көрсетілген. Бұл нарықтық экономиканың тұрақты дамуына мүмкіндік беріп, кәсіпкерлікті қолдауға және азаматтардың мүлкін қорғауға құқықтық негіз қалайды.

Азаматтардың ар-ождан, сенім, ой еркіндігі. Конституция әрбір адамға өз ойын еркін айтуға, дінге сенуге немесе сенбеуге, көзқарасын ашық білдіруге кепілдік береді. Бұл қағидат қоғамда пікір алуандығын қамтамасыз етіп, демократиялық мәдениеттің дамуына жол ашады.

Білім алу, денсаулық сақтау, әлеуметтік қамсыздандыру құқықтары. Ата заң азаматтарға сапалы білім алуға, медициналық көмекке жүгінуге және әлеуметтік тұрғыдан қорғалуға толық құқық береді. Бұл мемлекет пен халық арасындағы әлеуметтік келісімнің берік негізін қалыптастырады.

Қазақстан Конституциясы – елдің тұрақтылығы мен бірлігінің кепілі. Ол тәуелсіздіктің алғашқы жылдарынан бастап мемлекетіміздің саяси және құқықтық жүйесін қалыптастыруға негіз болды. Бүгінгі таңда Ата заң елдің демократиялық дамуы мен азаматтардың құқықтарын қорғаудың берік тұғырына айналды. Конституцияны құрметтеу – әрбір азаматтың парызы әрі қоғам алдындағы жауапкершілігі.