Мемлекеттік шекара – елдің тәуелсіздігі мен тұтастығын айқындайтын қасиетті ұғым. Елдік пен еркіндіктің басты белгілерінің бірі де дәл осы шекара екені даусыз. Қазақ халқы үшін жер – қастерлі ұғым. Ата-бабамыз ұшқан құстың қанаты талатын ұлан-ғайыр даланы сыртқы жаулардан қорғау үшін сан ғасыр бойы қан төгіп, жанын беріп қорғады. Бұл жер солардың – бүгінде аты аңызға айналған апайтөс батырларымыздың бізге қалдырған аманаты. Енді, міне, сол сайын дала қазіргі мемлекеттік шекарамыздың негізі. Шекара сызығы жай әкімшілік жолақ емес, ол – халқымыздың егемендік кеңістігінің шеті, мемлекеттіліктің берік қамалы.

1991 жылы Қазақстан өз тәуелсіздігін жариялағанда ең алдымен мемлекет шекарасын күзету міндеті күн тәртібіне қойылды. Өйткені тәуелсіз мемлекет үшін шекара – саяси, тарихи және құқықтық тұрғыдағы темірқазық. Шекараның беріктігі елдің қауіпсіздігін қамтамасыз етсе, шекараның мойындалуы – тәуелсіздіктің халықаралық кепілі. Сол себепті тәуелсіз Қазақстан үшін шекараны анықтау, белгілеп бекіту және қорғау мемлекет құрудағы аса маңызды қадам болды. Бұл мақалада шекараның символикалық әрі тарихи орны, Қазақ хандығы дәуірінен бастап бүгінге дейінгі шекара қорғау дәстүрі, Кеңес кезеңі мен тәуелсіздік жылдарындағы шекара қызметінің дамуы, сондай-ақ қазіргі Қазақстан Республикасы Шекара қызметінің құрылымы мен міндеттері талданады.

Тарихи сабақтастық

Шекара ұғымының қазақ даласындағы тамыры тереңде. Ежелгі түркі және көшпелі империяларда нақты сызықпен шегенделген шекара болмағанымен, ата қоныс – этникалық жер ұғымы анық сезілетін. Мысалы, ежелгі Ғұн мемлекеті мен Қытайдың Хань әулеті б.з.д. II ғасырда өз араларындағы жерді бөлетін шепті белгіледі. Олар Қытай тұрғызған Ұлы қорған сызығын мемлекетаралық шекара деп таныды. Тарихшы Зардыхан Қинаятұлының пайымдауынша, әлем тарихындағы мемлекетаралық шекараны ресми белгілеу дәл ғұндар дәуірінен басталады. Ғұн билеушісі Мөде (Маодунь) шығыстағы көршілеріне қарсы шекарасының шебіне қарауылдар қойғаны туралы Қытай жылнамаларында айтылады. Бұл деректер ежелгі көшпенділер де өз жерінің шет-шегін ерекше қадірлегенін, сырттан келген басқыншыларға жол бермеу үшін алдын ала күзет қойғанын көрсетеді. Осылайша «шет-шекара» ұғымы санамызда жаңа заманға дейін тарихи сабақтастықпен жалғасып келді.

Қазақ хандығы құрылған XV ғасырдан бастап Ұлы Даланың кең-байтақ өңірлері қазақ жұртының тіршілік кеңістігіне айналды. Тарихи деректерге қарағанда, Қасым хан (1511-1523) тұсында хандық аумағы Еділдің шығысынан бастап Сырдарияға, Жетісуға дейін кеңейді. Дегенмен сол заманның саяси табиғатына сай, қазіргі түсініктегі нақты сызықпен белгіленген мемлекеттік шекара болған жоқ. Қазақ халқының көшпелі өмір салтына байланысты жердің шеті табиғи белдеулермен – өзен, тау, шөл арқылы танылды. Хақназар, Тәуке хандардың тұсында қазақтар оңтүстікте Шайбани әулетімен, батыста ноғай ордасымен шектес аумақтарда өз ықпалын жүргізді. Тәуке хан дәуірінде жоңғар шапқыншылығына қарсы ұйымдасқан қорғаныс күшейді. 1710 жылғы Қарақұм құрылтайында үш жүздің игі жақсылары бас қосып, жоңғарларға қарсы бірігіп соғыс жүргізу туралы шешім қабылдады. Бұл жиын қазақ халқының жер тұтастығын қорғаудағы тарихи қадам болды. Деректерде осы құрылтайда Бөгенбай батыр да елді бірлікке шақырғаны айтылады, алайда оған таңылатын нақтылы сөздер халық аңыздары арқылы жеткен.

XVIII ғасырдың орта шенінде Абылай хан тұсында Қазақ хандығы жоңғар қаупін түбегейлі жойып, Жетісу мен шығыстағы ежелгі қоныстарын қайтаруға күш салды. Алайда бұл кезеңде сыртқы екі ірі империя – Цин әулеті (Қытай) мен Ресей – қазақ даласына өз ықпалын күшейте бастады. Абылай хан екі мемлекетпен де дипломатиялық қатынас орнатып, қазақ жерінің тұтастығын сақтап қалуға тырысқанымен қазақ билеушілері халықаралық шекара келісімдеріне тікелей қатыстырылмады. Нәтижесінде Ресей мен Қытай өзара шарттар жасап, қазақтың шығыс аймақтарының тағдырын сырттай шешті. 1864 жылғы Шәуешек келісімі бойынша Жетісу мен Тарбағатай өңіріндегі шекара сызығы белгіленіп, қазақ жерінің бір бөлігі Қытай ықпалына өтті. Осылайша, отарлық кезеңде қазақ даласының шеткері өңірлері сыртқы державалардың мүддесіне сай бөліске түсті.

XIX ғасырда Қоқан, Хиуа хандықтары және Патшалық Ресей қазақ жеріне сұғына кіріп, шеп бекіністерін салды. Орталық Азия хандықтарына қарсы Сыр бойында Жанқожа батыр, ал батыста Есет батыр бастаған халық көтерілістері болды. Жанқожа Нұрмұхаммедұлы XIX ғасырдың алғашқы жартысында Арал–Сыр өңірінде Хиуа шапқыншылығына қарсы, кейіннен Ресейдің отарлық озбырлығына қарсы халық жасақтарын ұйымдастырды. Сол сияқты, оңтүстікте қоқандықтарға қарсы, батыста патшалық Ресейге қарсы қанды шайқастар өтті. Қазақтың әр өңірінде даңқты батырлар шығып, ел шебін қорғауды өмірлік мұрат санады. Бүгінде еліміздің шекара заставаларына осы батыр бабалардың есімдерін беру – тарихи жадтың жалғастығын айғақтайды.

Түйіндей келе, көне дәуірден бергі түркі-қазақ жұртының тарихында жер аумағын сақтау жолында қалыптасқан әскери дәстүр қазіргі шекара қорғау қызметінің идеологиялық негізіне айналған. Әлімсақтан ата-бабаларымыз «елім!», «жерім!» деп еңіреп, шекарасына жау тигізбеген. Сол аманат рухы бүгінгі шекарашыларға да дем береді. Олар батыр бабаларымыздың бүгінгі буыны ретінде Ұлы Дала шебін күзетіп тұр.

Кеңес дәуірі мен тәуелсіздік кезеңі

1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін құрылған Кеңестік мемлекет құрамында қазақ жерінің шекара мәртебесі күрделі өзгерістерге түсті. 1920 жылы Қазақ АКСР-і құрылып, оның аумағы заң жүзінде айқындалды. Алайда Кеңес дәуірінде Қазақ Республикасының сыртқы шекарасын дербес күзету ұғымы болған жоқ – шекара әскерлері бүкіл Одаққа ортақ жүйе бойынша басқарылды. 1918 жылы РКФСР Халық Комиссарлар Кеңесі мемлекеттік шекараны қорғау жөнінде Декрет қабылдап, осының негізінде Шекара күзетінің Бас басқармасы құрылды. Кейін Түркістан өлкесінде арнайы шекара әскери бөлімдері жасақталып, Каспий теңізінен Алтайға дейінгі оңтүстік шепті қорғады. Қазақстан аумағындағы шекара күзеті алғашында осы Түркістан шекара округінің құрамына кірді. Дербес шекара округтері кейінірек, 1930–40 жылдары ғана қалыптаса бастады.

Екінші дүниежүзілік соғыста Кеңес Одағының батыс шекарасы басты соғыс алаңына айналғанда, НКВД құрамындағы шекара әскерлері де алдыңғы шепте шайқасты; Брест қамалын қорғаушылар қатарында 17-шекара жасағының бөлімшелері болды. Соғыс жылдарында көптеген шекарашылар орден-медальдармен марапатталды, оның бір бөлігі ең жоғары марапаттарға да лайықталды. Соғыстан кейін Қазақстан аумағындағы шекара күзеті бейбіт тәртіпке көшті: 1950–1980 жылдары Қазақ КСР жерінде негізінен КСРО-ның Қытаймен сыртқы шекарасы қорғалды, ал одақтас республикалармен арадағы межелер ішкі-әкімшілік шекара саналды. 1969 жылы КСРО мен ҚХР арасындағы шекара қақтығыстары басталғаннан кейін, Қытай бағытындағы бүкіл шекара сызығында, соның ішінде Қазақстан секторларында да шекаралық топтастыру мен инфрақұрылым күшейтілді. Кеңес дәуірінде Қазақ КСР-дің халықаралық құқық субъектісі ретінде жеке «мемлекеттік шекарасы» болған жоқ: сыртқы шекара КСРО мемлекеттік шекарасының бір бөлігі ретінде орталыққа бағынған шекара әскерлері арқылы қорғалса, одақтас республикалар арасындағы межелер халықаралық емес, ішкі-әкімшілік шекара мәртебесінде болды.

1991 жылы Кеңес Одағы тарағаннан кейін Қазақстанға бұрынғы әкімшілік-аумақтық межелерді толыққанды мемлекеттік шекараға айналдыру міндеті жүктелді. Осы тарихи сәттен бастап еліміз алғаш рет өз шекарасын өзі белгілеу және қорғау құқығына ие болды. Тәуелсіздіктің алғашқы күндерінен бастап Қазақстан басшылығы мемлекеттік шекараның мызғымастығын халықаралық құқық тұрғысынан бекітуге кірісті. 1990 жылғы Қазақ КСР-інің Егемендігі туралы Декларацияда республика аумағының тұтастығы мен бөлінбейтіндігі егемендіктің негізі ретінде жарияланды. Ал 1992 жылы қабылданған «Қазақстанның егемен мемлекет ретінде қалыптасуы мен дамуының стратегиясында» қазіргі шекарамыздың тарихи заңдылығы, қазақ халқына ешкімнің «сыйға тартпағаны» ерекше атап өтілді. Бұл құжат жас мемлекеттің аумақтық тұтастығына деген бекем ұстанымын көрсеткен маңызды саяси мәлімдеме болды.

Тәуелсіздік алған соң Қазақстан шекарасын қорғаудың құқықтық және ұйымдастырушылық негіздері қаланды. 1992 жылғы 18 тамызда ҚР Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Жарлығымен Қазақстан Республикасының Шекара әскері құрылды. Ол бұрынғы КСРО Шекара әскерлері Шығыс шекара округінің материалдық-техникалық базасы негізінде жасақталды. Жаңадан құрылған әскери құрылым Ұлттық қауіпсіздік комитетінің құрамына енгізіліп, арнайы органға бағынышты күшке айналды. Алғашқы кезеңде кадр тапшылығы байқалды, себебі көптеген кәсіби офицерлер тарихи отандарына қоныс аударды. Осы мәселені шешу үшін Алматыдағы Ф.Э.Дзержинский атындағы жоғары шекара командалық училищесі Қазақстан қарамағына беріліп, ұлттық кадрлар даярлау орталығына айналды. Кейін бұл оқу орны ҚР ҰҚК Шекара академиясы болып қайта құрылып, қазіргі күнге дейін шекарашы офицерлерді даярлап келеді.

Тәуелсіз мемлекеттің шекарасын құқықтық тұрғыда бекіту мақсатында қысқа мерзім ішінде заңдық база жасалды. 1993 жылғы 13 қаңтарда Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңесі «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы туралы» және «Қазақстан Республикасының Шекара әскерлері туралы» заңдарды қабылдады. Бұл – еліміз тарихында шекара күзетіне арналған алғашқы заңдар еді. Аталған заңдарда мемлекеттік шекараның анықтамасы, шекаралық режим, сондай-ақ шекара әскерлерінің құзыреті айқын жазылды. Мәселен, Мемлекеттік шекара туралы заңның 1-бабында: «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы – Қазақстан Республикасы аумағының шегін (құрлығы, суы, жер қойнауы және әуе кеңістігін қоса) айқындайтын сызық және оның бойымен өтетін тік жазықтық» деп көрсетілді. Ал Шекара әскерлерінің басты міндеті «мемлекеттік шекараны күзету мен қорғау, Қазақстан Республикасының егемендігіне және аумақтық тұтастығына қол сұғылмауына жол бермеу» деп белгіленді. Осы құқықтық негізге сүйенген Шекара қызметі алғашқы күннен бастап жауапты міндетін атқара бастады.

Кеңес Одағы кезінде Қазақстан шекарашылары негізінен Қытай бағытын күзетсе, 1992 жылдан бастап еліміздің барлық периметрі бойынша мемлекеттік шекараны қорғау міндеті жүктелді. Бұрын ішкі-одақтық деп саналатын Ресей, Өзбекстан, Қырғызстан және Түрікменстанмен арадағы межелер енді халықаралық шекара мәртебесіне ие болды. Осыған байланысты 1990-жылдардың соңында көрші елдермен шекараны делимитациялау жұмыстары басталып, 1999 жылғы қыркүйекте төрт елмен шекараны межелеу жөніндегі үкіметаралық комиссия құрылды. Бұл процесс бірнеше жылға созылып, 2000-2010 жылдар аралығында толық аяқталды. Қытай Халық Республикасымен шекара мәселесі бұдан ертерек қолға алынып, 1992-1998 жылдары аралығында бес халықаралық келісім жасалды. 2002 жылғы мамырда екі тарап шекараны демаркациялау хаттамасына қол қойып, Қазақстан–Қытай мемлекеттік шекарасының ұзындығы 1782,75 шақырым екені ресми түрде бекітілді. Қазақстан – Қытаймен шекара мәселесін түпкілікті реттеген тұңғыш Орталық Азия мемлекеті атанды.

Ресей Федерациясымен арадағы әлемдегі ең ұзын құрлық шекарасын құқықтық тұрғыда белгілеу де ұзаққа созылды. Алғашқы келісімдер 1990-жылдардың соңында жасалып, 2005 жылғы 18 қаңтарда Мәскеуде Президенттер Нұрсұлтан Назарбаев пен Владимир Путин «Қазақстан–Ресей мемлекеттік шекарасы туралы шартқа» қол қойды. Осылайша 7591 шақырымдық алып шекара делимитация тұрғысынан толық айқындалды. Сол кезеңде Өзбекстанмен (2351 км), Қырғызстанмен (1242 км), Түрікменстанмен (426 км) шекара сызығы да келісіліп, халықаралық шарттармен бекітілді. 2006 жылғы қаңтарда өткен Президенттің ұлықтау рәсімінде Назарбаев: «Қазақстан Ресей, Қытай, Өзбекстан, Қырғызстан, Түрікменстанмен шекара мәселесін біржолата шешіп, халықаралық құжаттармен бекітті. Бұл – құрлықтағы шекарасының өзі 14 мың шақырымға жуық жері бар еліміздің үлкен табысы» деп атап өтті. Бұл – Қазақстан тарихында тұңғыш рет мемлекеттің шекарасы толық заңдастырылып, халықаралық деңгейде мойындалған тарихи жетістік еді.

1992 жылғы 18 тамызда Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметі құрылды. Кейін 2012 жылы бұл күн кәсіби мереке ретінде күнтізбеге енгізіліп, жыл сайын 18 тамыз – Шекара қызметі күні атап өтілетін болды. Бұл – шекарашыларға көрсетілген құрметтің белгісі. Тәуелсіздіктің алғашқы 30 жылында Шекара қызметі маңызды жетістіктерге қол жеткізді: ұлттық шекара әскерлерінің құрылуы, заңдық базаның түзілуі, мемлекеттік шекараның толық межеленіп, халықаралық деңгейде бекітілуі – осы кезеңнің негізгі олжалары саналады. Қазақстан тәуелсіздігінен бері шекара тұтастығының халықаралық-құқықтық тұрғыда сақталғанын. Бұл күнделікті кешенді бақылау, бейбіт және заңды рәсімдер арқылы шекараның тұтастығын қорғаған шекарашылардың еңбегінің нәтижесі.

Қазіргі кездегі шекара

Бүгінде Қазақстан Республикасының шекара қауіпсіздігін қамтамасыз ету ісі Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметіне жүктелген. ҚР ҰҚК Шекара қызметі – арнайы әскери құрылым; оның басты мақсаты – ҚР Мемлекеттік шекарасын күзету әрі қорғау, мемлекет егемендігі мен аумақтық тұтастығына қол сұғушылықтың алдын алу және жолын кесу. Шекара қызметінің ұйымдастырушылық құрылымы заман талабына сай дамып келеді. Қазіргі таңда қызмет құрамында бірнеше өңірлік басқармалар бар (шекара бағыттарына қарай). Мәселен, бастапқыда батыс және шығыс шекара басқармалары болып екіге бөлінсе, қазір солардың негізінде бірқатар өңірлік басқармалар жұмыс істейді. Шекара қызметінің негізгі бөлімшелеріне шекара жасақтары, шекара заставалары (застава – бекет), шекара бақылау-өткізу пунктері жатады. Сондай-ақ құрылымда теңіздегі және әуе кеңістігіндегі шекараны күзетуге арналған арнайы бөлімдер – теңіз жасағы (жағалау күзеті) және шекара авиациясы қызмет етеді. Бұған қоса, инженерлік, байланыс, логистика және басқа қамтамасыз ету бөлімшелері кіреді. 

Шекара қызметі қазіргі заманғы қару-жарақпен, техникамен жабдықталған: шекарашылар автоматтандырылған атыс қаруынан бастап бронетехникаға дейін қолданса, теңіз күзетінде кемелер мен катерлер, авиацияда ұшақтар мен тікұшақтар бар. Арнаулы электрондық бақылау жүйелері, байланыс құралдары және басқа да заманауи техникалық жабдықтар шекара күзетінде кеңінен пайдаланылуда.

Қазақстанның шекарасы өте ауқымды: республиканың құрлықтағы шекарасының ұзындығы 13 402 км, ал судағы шекарасы 1730 км құрайды. Еліміз қазіргі кезде 5 мемлекетпен шектеседі: солтүстігінде және батысында Ресей Федерациясы, оңтүстігінде Түрікменстан, Өзбекстан, Қырғыз Республикасы, шығысында Қытай Халық Республикасы. Қазақстан – Ресей шекарасы ұзындығы жөнінен әлемде 1-орында (үздіксіз құрлықтық шеп бойынша – 7591 км) және ол екі ел арасындағы достық қарым-қатынастың дәнекері болып тұр. Орталық Азиядағы көршілермен шекарамыз да айқын сызықтармен бекітілген: Өзбекстанмен 2351 км, Қырғызстанмен 1242 км, Түрікменстанмен 426 км мемлекеттік шекара бар. 

Шекара желісі негізінен далалық жазық, шөлейт және таулы өңірлерді, сондай-ақ өзен-көл акваторияларын кесіп өтеді. Осыншама ұзын шекараны қорғау, әрине, зор жауапкершілік. Қазіргі күні Қазақстан шекара периметрі бойынша шамамен 300-ге жуық шекара заставасы орналасқан. Әрбір застава өзіне белгіленген шекара телімінің тұтастығына жауап береді. Сонымен қатар ел аумағында адамдар, көлік пен тауар қозғалысына арналған 101 ресми өткізу пункті жұмыс істейді. Оның 19-ы – әуежайдағы авиациялық бекет, 51-і – автокөлік жолдарында, 27-сі – теміржолда, 3-еуі – теңіз портында және 1-еуі – өзенде орналасқан. Қазақстан заңнамасына сәйкес, мемлекеттік шекара арқылы көші-қон мен жүк тасымалы тек осындай белгіленген өткізу бекеттерінде жүзеге асады. Бұл пункттерде шекаралық бақылаумен қатар кеден, ветеринария, фитосанитария, иммиграция қызметтері бірлесе жұмыс атқарады.

Шекара қызметінің бүгінгі таңдағы негізгі міндеттері көп қырлы. Біріншіден, мемлекеттік шекара бойында және өткізу пункттерінде белгіленген тәртіп – шекара режімін қатаң қамтамасыз ету. Екіншіден, мемлекетаралық шарттардан туындайтын міндеттемелерді орындау – яғни шекараны делимитациялау, демаркациялау, редемаркациялау жұмыстарында қатысу. Үшіншіден, еліміздің қорғаныс қабілеті мен ұлттық қауіпсіздігіне қатысты міндеттерге үлес қосу – қажет жағдайда Қарулы Күштермен бірге мемлекетті сыртқы қауіптен қорғау. Төртіншіден, мемлекеттік шекарада елдің экономикалық мүдделерін қорғау – заңсыз балық аулау, браконьерлік, контрабанда сияқты әрекеттерге тосқауыл қою. Бесіншіден, шекарадан есірткі, қару-жарақ тасымалына қарсы күрес те Шекара қызметінің қырағы назарында. 

Қазақстан шекарашылары халықаралық ынтымақтастық аясында көрші елдердің шекара ведомстволарымен тығыз байланыс орнатқан. Еліміз ТМД Шекара әскерлері қолбасшыларының кеңесіне тұрақты қатысады. Сондай-ақ Шанхай ынтымақтастық ұйымы (ШЫҰ) шеңберінде шекара қауіпсіздігі бойынша бірлескен шаралар өткізіп келеді. Бұдан бөлек, Қазақстан шекарашылары ҰҚШҰ (Ұжымдық қауіпсіздік шарт ұйымы) шеңберінде, екіжақты негізде Ресей, Қытай, Қырғызстан, Өзбекстан шекара қызметтерімен ақпарат және тәжірибе алмасып отырады. Халықаралық ұйымдар (БҰҰ, ЕҚЫҰ, Халықаралық көші-қон ұйымы т.б.) арқылы да техникалық көмек жобалары іске асырылды.

Шекара қызметінің материалдық-техникалық әлеуетін арттыру және кадрларын кәсіби тұрғыда шыңдау үнемі басты назарда. 2004-2018 жылдары мемлекет есебінен 68 шекара нысаны – жаңа шекара заставалары, өткізу пункттері, шекара заставаларына арналған әскери қалашықтар – салынып пайдалануға берілді. Соңғы жылдары шекара заставалары заманауи байланыс, бақылау құралдарымен толық жарақтандырылды. Күзет жүйесіне инновациялық технологиялар енгізілуде: электронды сенсорлар, бейнебақылау, түнгі көру құрылғылары, дрондық патрульдер және т.б. кең қолданылуда. 2020 жылдан бері кейбір учаскелерде интеллектуалды бейнекамералар мен қозғалыс датчиктері орнатылып, адам күші жетуі қиын аумақтар автоматты бақылауға алынғаны айтылады. Каспий теңізінде жағалау күзеті жаңа жылдам жүретін катерлермен қамтамасыз етіліп, теңіздегі радиолокациялық қадағалау жүйесі жетілдірілді. Авиациялық парк те жаңаруда: 2010 жылдары Ресейден Ан-74, Ан-26 ұшақтары алынса, 2019-2020 жылдары Испанияда жасалған CASA C-295W әскери көліктік ұшақтары мен бірнеше тікұшақ шекара авиациясының қатарына қосылды (бұл ұшақтар шекара аумағын әуеден патрульдеуге пайдаланылуда). Осындай техникалық жаңғыру шекара қорғаудың тиімділігін еселеп арттырып отыр.

Шекара қызметінің жеке құрамына мемлекет ерекше қамқорлық жасайды. 2021 жылғы 1 қаңтардан бастап әскери қызметшілердің айлығы орта есеппен 75%-ға, ал тікелей шекара бөлімшелерінде қызмет ететіндердің жалақысы 110%-дан аса өсірілді. Әскери қызметшілер мен олардың отбасы мүшелеріне медициналық қызмет толық мемлекет есебінен көрсетіледі. Шекарада қызмет ететін сарбаздар мен сержанттарға 8 жыл қызметтен кейін жоғары оқу орнында оқыса, оның ақылы оқу шығынының 50%-ын мемлекет өтейді деген жеңілдік бар. Сонымен қатар, шекара аймақтарындағы инфрақұрылым да жақсаруда – застава, бекет ғимараттары жаңартылып, тұрғын үйлер салынуда. Кадрлық әлеуетті дамыту мақсатында ҰҚК Шекара академиясы офицерлерді даярлайды. Бұл Академияда «шекаралық қарсы барлау» мамандығы бойынша 4 жылдық жоғары білім бағдарламасы және 2 жылдық қысқартылған бағдарлама бар, сондай-ақ қызметкерлердің біліктілігін арттыратын курстар жүргізіледі. Академияға қабылдау талаптары қатаң: 17-21 жас аралығындағы жастар конкурс арқылы түседі, әскери тәртіп пен арнайы тексеруден өтеді. Бұған қоса, шекарашылар Ресей, Қытай, Түркия сияқты елдердің оқу орындарында тағылымдамадан өтуде.

Қорыта айтқанда, Қазақстанның Шекара қызметі бүгінгі күні елдің қауіпсіздік қалқаны рөлін абыроймен атқарып келеді. Мемлекеттік шекараны қорғау – ұлттық қауіпсіздікті нығайтудағы стратегиялық маңызға ие сала. Шекара мәселелері Қазақстанның ішкі және сыртқы саясатында әрдайым айрықша орын алады. Соңғы 30 неше жылда мемлекетіміз шекарасын түгел заңдық негізде бекітіп, оны күзету жүйесін заманға сай құрды. Бүгінгі шекарашылар озық техниканы игеріп, электронды қадағалау жүйелерін қолдана отырып, көз ілмес қырағылықпен қызмет етуде. Ел шебі түрлі құрылғылармен бекемделген, және олардың үнемі жаңалануына мән берілуде. 

Шекара – мемлекеттіліктің төлқұжаты, тәуелсіздіктің төл белгісі. Шекарасы жоқ дербес мемлекет болмайды. Біздің бүгінгі шекарамыз – ата-бабамыз қанын төгіп қорғаған ежелгі қазақ жері. Оны қорғау – мәртебелі парыз әрі болашақ алдындағы жауапкершілік.