Қоңыр әулие үңгірі – қазіргі Абай облысы Абай ауданы аумағында, Шыңғыстау жотасының батыс беткейінде, Тоқтамыс ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 18 шақырым жерде орналасқан. Үңгір Ақтас атты әктасты тау ішінде пайда болған, сыртынан қарағанда көзге білінер-білінбес кішкене қарауытқан қуыс қана. Ақтас тауының етегінен Шаған өзені ағып өтеді, ал үңгірдің ауызы өзен деңгейінен 80-100 метр биікте, тік жартастың бетінде орналасқан. Үңгірге жету үшін бұрын тәуекелге бел буып, тік қиямен өрмелеп шығуға тура келетін. Бертін тау етегінен бастап үңгірге дейін темір тіреулі ағаш баспалдақтар салынып, тіке соқпақ жол жасалған (жалпы ұзындығы 120 метр). Әрбір 10-15 метр сайын тынығатын шағын алаңқайлар бар, сондықтан жаяу көтерілудің өзі қазір біршама жеңіл.

Үңгірдің жалпы ұзындығы 100 метрден асады. Ішкі құрылымы күрделі: бір-біріне ұласқан бірнеше бөлмелер мен тармақтардан тұрады. Кіреберісі өте тар, бір кісі әрең сыяды. Тастардың табиғи жарылуынан пайда болған осы тар ауызға адам тек бүйірімен өтіп кіреді, биіктігі 2 метр шамасында. Бар-жоғы бір жарым метр жүріп өткен соң-ақ, үңгірдің іші кенеттен кеңейіп сала береді: алдыңыздан төбесі биік үлкен зал ашылады. Үңгір ішіндегі негізгі дәліз бірде оңға, бірде солға бұрылып, төмен қарай еңістене береді. Негізгі галереяның ені 10-15 метрге дейін жетіп, ұзындығы шамамен 120 метрге созылады. Кей тұста төбесі күмбез тәрізді көтеріліп, биіктігі 20-25 метрге дейін баратын орындар бар. Үңгірдің оң бүйірінде 15 метрдей қашықтықта тағы бір тар тесік бар – ені небары 0,5 м, биіктігі 1,1 м бұл қуыс ішке қарай кеңейіп, шамамен 12 метр жүріп өткен соң 5 метр биіктігі бар жеке бөлмеге алып келеді. Ал солтүстікке қарай 12 метрдей жүрсеңіз төбесі қос күмбез сияқты, диаметрі 5-7 метр екі үлкен қуысқа жолығасыз; бұл екеуі әрі қарай үңгірдің ең түкпіріндегі көлге жалғасады. Үңгір түбі негізінен тегіс емес, жерде жалпақ тастар мен ұсақ малта тас көп. Бұрын суға түсу үшін адамдарға осы өткір тастардың үстімен ылдилап түсуге тура келетін, бұл біраз қиындық тудыратын еді. 2017 жылы жүргізілген жөндеу кезінде көл шетіндегі және жолдағы кедергілер барынша тазартылып, арнайы ағаш баспалдақ төселді. Үңгір қабырғаларын ғасырлар бойы қаптаған күйе-қопадан аршу кезінде ертедегі таңбалар мен суреттер табылған-ды. Бұл да оның тылсым құпиясын аңғартса керек. 

Микроклиматы: Үңгір іші қысы-жазы салқын, тымырсық әрі ылғалды. Жергілікті тұрғындардың айтуынша, мұндағы ауа температурасы жыл он екі ай +7°C-тан асып көрген емес. Қыстың қақаған аязында да (сыртта -30°…-40°C болса да) үңгірдің ішінде тыныстауға болатын біршама жылы ауа сақталады. Шырақшы Алтынбек Құрмановтың айтуынша, қысты күні далада қарлы боран соғып тұрған кезде үңгірдің ішінде өрмекші торын тоқып, шыбын-шіркей ұшып жүреді. Үңгір аузына жақын бөлігінде температура +2…+5° шамасында болса, ішкі терең «қонақ бөлмеде» 8-12 градус жылылық орнайды екен. Тіпті ең қатты аяздарда да үңгірдегі қасиетті су қатпайды. Жазда да мұнда қапырық болмайды, үңгір іші қоңыр салқын күйде болатындықтан аптаптан сая іздеген жанға таптырмас орын.

Суы және жер асты көлі. Үңгірдің төріндегі ең киелі мекен – жер асты көлшігі. Көлдің көлемі маусымға және жер асты суының деңгейіне байланысты өзгеріп тұрады. Орташа алғанда, көлшіктің ұзындығы 25 м, ені 10 м, тереңдігі 1,5-2 м шамасында делінеді. Суы мөп-мөлдір, тұщы, бірақ адам денесін тітіркендірердей суық – температурасы жыл бойы +4 °C маңайында тұрақты. Қыста да, жазда да өзгермейтін +4 градус су – табиғаттың тылсым сыйы. Су деңгейі кей жылдары көтеріліп, кей жылдары аздап төмендейді, бірақ ешқашан тартылып қалған емес. Ғалымдар бұл көлдің жер асты өзен-көлдер жүйесімен тікелей байланысты екендігін анықтаған. Кеңес дәуірінде геологтар үңгірді зерттеп, су құрамын қарастырғаны жөнінде ауызекі мәліметтер кездеседі. 000-жылдардың орта шенінде өлкетанушылар мен әуесқой сүңгуірлер – С.Кистанов, К.Миляев, В.Волошин үңгір ішіндегі көлге арнайы құралмен сүңгіп, терең тұңғиықтағы кең қуысқа кезіккенін айтады. Олардың пайымынша, бұл көл жер асты су жүйелерімен байланысып жатуы мүмкін. Яғни, Қоңыр әулие үңгіріндегі көл жақын маңдағы өзендермен ғана емес, жер астындағы орасан зор су жүйесімен жалғасып жатуы мүмкін деген сөз. Су деңгейінің өзгеріп тұратыны да – сол жыбырлаған жер асты су ағыстарының бірде толысып, бірде қайтуына (көбею-азаюына) байланысты болса керек. 

Көл суының дәмін татып көрген адам әктастың ащылау дәмін бірден сезеді. Бұл суда кальций тұздарының көп екенін көрсетсе керек. Шынында, үңгір орналасқан Ақтас тауы аты айтып тұрғандай ақшыл әктастан тұрады, су сол жыныстарды жарып өтіп сүзілетіндіктен минералдарға қанық болатыны түсінікті. Халық арасында бұл су ерекше «қасиетті», «емдік қуаты бар» деп саналады. Ғылым тұрғысынан қарағанда да, үңгір суында кей микроэлементтердің адам денсаулығына оң әсер етуі мүмкін. Мәселен, Қоңыр әулие үңгірінің шырақшысы су түбіндегі тұнбадан сынама алынып, құрамында күміс иондары табылғанын айтады. Оның айтуынша, су өте таза, бұзылмайды және микроб жоятын қасиетке ие. Күмістің медицинада микробтар мен вирустарды жоятын қасиеті бұрыннан белгілі. Ал онда күміс иондары табылған деседі, бұл судың шипалық ерекшелігіне деген халық сенімін көрсетеді. Жергілікті тұрғындардың кейбірі бұл судағы шипалық қасиетті «жыланның уы тамған» деген көне аңызбен байланыстырады. Сондықтан да оны «у қайтаратын, тазартушы қасиеті бар» деп сенеді.

Үңгір суына түсу және қауіпсіздік: Көлшік үңгірдің ең түкпір, тұйық бөлігіне жиналған. Табиғи тас «қазан» секілді шұңқырда тұрғандықтан, суға түсу үшін арнайы баспалдақпен сол шұңқырға түсесіз (қазір ішінде де шағын баспалдақ орнатылған). Су өте суық болғандықтан, жүрек немесе қан қысымы дерті бар жандарға аса сақтық керек. Әдетте зиярат етушілер суға бір батады да шығады, ұзақ шомылып жатқан ешкімді көрмейсіз. Көлдің түбі тастақ, бұрын өткір қырлы тастар аяққа кіреді деп қорқатын болса, қазір ол тастар алынып тасталған. Дегенмен, су түбінде тайғанақ балдыр-жасыл су өсінділері болуы мүмкін, сондықтан тайып құлаудан абай болған жөн. Суық суға бірден күмп бермей, ақырын бойлап түсу ұсынылады. Денеге күш түспеуі үшін алдымен суды алақаныңызға алып, беті-қолыңызға тамызасыз, содан соң белуардан асыра бірте-бірте бойлайсыз. Сөйтіп дененің суыққа бейімделуіне көмектесесіз. Тереңдігі кісі бойына жететін жерлер бар, жақсы жүзе алмайтындар қауіпті орындардан аулақ болғаны абзал. Ең бастысы – ниетіңізді түзеп, тәу етіп түсіңіз. Мұнда суға шомылу жай көңіл көтеру немесе қызық үшін емес, бір тылсымнан шипа-қуат алу мақсатында жасалатын рухани рәміз деп қаралған. Сондықтан суды да қадірлеу керек: ешқашан лас қолыңызды малып, яки сабын пайдаланып, суды былғауға болмайды. 

Шырақшы «қазаншұңқырдағы суға жұрттың қолын жуа беретін әдеті бар, ал кір қолдың суын басқа біреу ішсе, зиян тиюі мүмкін» деп, оған тыйым салып отырады. Расында, бірнеше күн бойы адам аяғы тимей қалса, қазаншұңқырдағы су өздігінен тазаратыны байқалған: 10 күндей ешкім кірмеген уақытта «қазан суы» толып, сырылдап аға бастайды да, шамамен бір апта бойы тоқтаусыз ағып, өзін-өзі тазартады, содан соң қайта баяу толып, мөп-мөлдір күйінде қалады екен. Ал адамдар қайта келіп, суға қол-мұрнын жуып кетсе, су лайланып, кермек иіс шыға бастайды дейді. Сондықтан мүмкіндігінше суды ішкілеріңіз келсе, сақырлаған таза күйінде, яғни тыныш кезеңде келген дұрыс. Жалпы, суға түскеннен кейін адам денесі күрт қызған  сияқты әсер болады, яғни қан айналымы жақсарып, денеңізге жылылық жүгіреді. Осы кезде дереу орамалға оранып, сыртқа шығып, жылы киініп алған жөн. 

Тәнге қуат, жанға тыныштық берген тылсым нәр

Қоңыр әулие үңгірінің халық арасындағы даңқын асырған оның шипа бұлағы. Көл суы расында да талай дертіне дауа іздеген жанның үміт отын жаққан орын. Ертеден бері қазақтар бұл суға түсіп, түрлі аурудан айыққанын айтып келеді. Әсіресе:

Бедеулік және нәресте сүю: Қоңыр әулие үңгірін ежелден перзент көрмей қиналған жұбайлар арнайы іздеп келген. «Ниеті түзу, шын сеніммен келгендерге қараңғы үңгір астындағы көл жаңа өмір сыйлайды» деп сенген. Әдетте әйел адам үңгір ішінде бір түн түнейді де, ертеңінде суына шомылады екен. Ел ішінде осы жоралғыны атқарып, артынан құрсақты болған аналар жайлы әңгіме өте көп. Бала тілеп келгендер бұтақтарға ақтық байлап та кетіп жататын көрінеді. Қазіргі медицина тілімен түсіндірсек, мұздай суға түсу әйел ағзасындағы қан айналымды күрт жақсартып, гормондық өзгеріс тудырады, сол арқылы ұрпақ сүюге кедергі кей мәселелерді шешуі әбден мүмкін. 

Тірек-қимыл аурулары, сал дерті: Қоңыр әулиенің суық суы аяқ-қолы тартылып, жүре алмай қалған жандарға да шипасы тиді деп айтылады. Бұрынғы заманда ұзақ жол азабынан немесе ауыр науқастан сал болып қалған кісілерді осы суға шомылдырып, буындарын жібітетін болған. Қазір де «суға түсіп шыққан соң жүре алмайтын адам жүріп кетті» деген оқиғаларды естуге болады. Мәселен, үңгір шырақшысы бірнеше мүгедек арбасын тастап кеткенін, кейбір зағип жандардың көзілдірігін қалдырып кеткенін баяндаған. Әрине, бұл жағдайлардың бәрін медицина тұрғысынан түсіндіре алмасақ та, бастысы адамдардың сенімі мен ниеті. Дәрігерлер суық судың шок-терапиясы жүйке жүйесін серпілтіп, бұлшық еттердің қызметін жақсартатынын растайды.

Көз және тері аурулары: Көл суының тағы бір ерекше қасиеті – микробтарды жоятын күміс иондарына қанық екенін айттық. Сол себепті сумен жуынған адамның тері жаралары тезірек жазылып, түрлі созылмалы тері аурулары (безеу, қышыма, жарақат т.б.) әлдеқайда жеңілдейді деп саналады. Көзі ауырған кей адамдар да суға көздерін шайып, ем қылған. Кейбір өлкетанушылар мен шырақшылардың айтуынша, Абайдың әкесі Құнанбай қажы ауырғанда Қоңыр әулие үңгірінің суымен емделіп, шипа тапқан деген аңыз бар. Бұл оқиға жазба деректерде кездеспегенімен, ел аузында жиі айтылады.

Жалпы иммунитет және жан дүниені тазартып, қуаттандыру: Қоңыр әулие үңгіріне көп адам дерті болмаса да, ниет етіп барып жатады. Өйткені мұнда барған адам рухани тыныштық тауып, айрықша күш-қуат алып қайтады деп сенеді. Шындығында, мұздай суға түскенде адамның бойындағы адреналин күрт бөлініп, ағзаның барлық қорғаныш жүйелері іске қосылады. Соның нәтижесінде ұзақ уақыт мазалаған бас ауруы, кейбір буын сырқыратқан ауырлық сезімі немесе жүйкеге түскен стресс бір сәтте жоқ болып кеткендей әсер болады. Мұны бүгінгі тілмен денені қайта іске қосатын «ресурстық жаңғыру» десек болады. Ал енді біреулер үшін Қоңыр әулиеге келудің өзі – қасиетке тәу етіп, тәубеге келіп, жүрегіне медеу табудың жолы. Қаншама пенде осы үңгірге кіріп, іштегі мұң-зарын ақтарып, Алладан медет тілеп, жеңілдеп шығады. Мұндай психологиялық әсердің денсаулыққа орасан пайдасы бары белгілі. 

Айта кету керек, ел аузында Қоңыр әулие суының тағы бір кереметі жиі айтылады. Қазақ-жоңғар соғыстары кезінде, әсіресе «Шаған шайқатасынан» кейін осы маңда қанды қырғын болғанда, ауыр жараланған сарбаздарды үңгір ішіндегі суға шомылдырып, жарасын жуып, емдеген екен. Мұздай су қан тоқтатып, денені жансыздандыратын әсері арқылы талай жауынгердің өмірін сақтап қалған деседі. Судың құрамындағы күміс пен басқа да минералдар жараның тез жазылуына сеп болған сыңайлы. 

Атаудың сыры: Қоңыр әулие деген кім?

«Қоңыр әулие» атауының шығу тегі қызық әрі көпқырлы. Бірден айта кетейік, бұл жер «Қоңыр» есімді нақты бір әулиенің жерленген орны не мекені емес – атау тікелей адам атына қатысы жоқ. Халықтық этимологияда, жалпы түркі-моңғол әлемінде «қоңыр» сөзімен байланысты мифтік образ бар. Ғалымдар бұл атаудың түп-негізі «үңгір» сөзінде жатыр деп болжайды. Мәселен, топонимист ғалым А.Әбдірахманов «қоңыр» сөзі ежелгі моңғол тіліндегі «хонхор (хонхур)» – шұңқыр, ойық, үңгір деген сөзден дыбыстық өзгерістер арқылы қалыптасқан дейді. Яғни хонхор > күнгур > қоңыр түрінде тілімізге сіңісіп кеткен болуы мүмкін. 

Мұның дәлелі – Қазақстан жерінде бірнеше «Қоңыр әулие» аталған үңгірлердің болуы, демек түрлі өңірлердегі халық бір-бірінен тәуелсіз осы атауды қолданып, үңгірді осылай атаған деген тұжырым жасалады. Қазақ түсінігінде әрбір әулиелік орынның өз киесі, иесі болады. Жерасты қуыстарын, үңгірлерді мекен ететін рух – Қоңыр әулие деп танылған. Мұны кейбір зерттеушілер исламдық ықпалға дейінгі түркілердің жер-су культімен байланыстырады. Ел аузында Қоңыр әулиені кейде «Қыдыр ата» кейпінде елестетеді. Шын мәнінде, «Қыдыр (Хызыр) пайғамбар» бейнесі мен Қоңыр әулие арасында бір ұқсастық бар: екеуі де мәңгі өмір иесі, ел аралап жүретін, мұқтаж жанға кезігіп, кем-кетігін толтыратын құт-береке символы. Қарт шырақшылардың айтуынша, «үңгірге бір ұзын бойлы қоңыр шапанды адамның кіріп-шығып жүргенін көріп қалғанбыз» деген тылсым оқиғалар болған-мыс. Бұл әрине аңыздың желісі, бірақ наным-сенім тұрғысынан Қоңыр әулие – пайғамбарлық дәрежедегі рухани қорғаушы ретінде қабылданады. 

Үңгірге қатысты ең кең тараған мифтік хикая – Нұх пайғамбар заманынан бастау алатын топан су аңызы. Бұл сюжет қазақ арасында ғана емес, көптеген халықтар фольклорында кездесетін ғаламдық жұт туралы әпсанамен ұштасады. Аңыз бойынша, бүкіл жер бетін топан су басқанда Нұх пайғамбар кемесіне жануарлардың әр түрінен жұп-жұбымен кіргізіп жатқанда, үш әулие – Құлан, Қыран және Қоңыр әулие кемеге сыймай қалады. Олар амалсыздан ұзын бөренелерден сал жасап, пайғамбар кемесінің артынан байланады. Топан су дүниені қаптап біраз уақыт өткен соң су ағысы қатты болып, үш әулиенің салын үш жаққа тартып әкеткен екен. Су қайтып, шың-құздар көріне бастағанда: үлкен әулие Құланның салын су Қызылтаудың маңында тосыпты (сол жерде қалып қойыпты), ортаншы әулие Қыранның салын Ақбет тауына апарып соғыпты (Қыран әулие сонда тұрақтайды). Ал кенже әулие – Қоңыр отырған сал ақыры Шыңғыстауға жеткенде, осы үңгірдің аузына тіреліпті де, әулие осы үңгірді мекендеп қалыпты. Содан бері бұл үңгір Қоңыр әулиенің қонысы саналып, қасиетті жерге айналған дейді. Үңгірдің түбіндегі су жиналған тас қазан да сол кезден бері әулие мұрасы деп қастерленеді. Аңызда айтылатын Қызылтау, Ақбет тау атаулары – қазіргі Павлодар облысындағы Баянауыл алқабындағы тау-жоталар. Шынында, дәл Баянауыл жерінде де бір үңгір Қоңыр әулие аталады, демек халық осы аңызға сүйеніп әр өңірдегі әулие үңгірлерді үш пайғамбардың мекені деп атап отырғанға ұқсайды.

Екінші бір қызық аңыз – «Қыз әулие» туралы. Кей өңір тұрғындары Қоңыр әулиені осылай деп те атайды. Бұл аңыздың мазмұны: ертеде жасөспірім шамасындағы бір қыз бала үйінен қуылып, тау кезіп жүріп осы үңгірді паналапты. Жалғыз өзі қараңғы үңгірді мекендеп, тіршілік етуге бейімделген қыз қайтып елге оралмайды. Артынан ауылдың қариялары келіп, кешірім сұрап, жұртқа жүр деп қолқа салғанда, бой жетіп қалған ол «менің ендігі үйім – осы үңгір» деп қалып қояды. Содан бері халық оны әулие қыз деп құрметтеп, үңгір «Қыз әулие» аталыпты-мыс. Шамамен 7-8 ғасыр бұрын болған оқиға деп шамаланады бұл құбылыс. Ғалымдар мұны түркілердің ежелгі Ұмай ана культімен байланыстырады: бала көтере алмаған әйелдің тауға барып, үңгірге түнеуі, сол жерде перизаттың ризалығына ие болуы – көшпелілер дүниетанымына жақын ритуал. Қыз әулиенің үңгірді мекендеуі де – ана рухының жер астында тұрақ табуының символикалық көрінісі іспетті. Бұл аңыз Қоңыр әулие культінің әйел тәңір иесі (Бай-ана, Ұмай) образымен де астасып жатқанын көрсетеді.

Әлемдегі «Қоңыр әулиелер». Тағы бір айта кетерлік жайт – «Қоңыр әулие» атауы тек Қазақстанда ғана емес, өзге елдерде де киелі үңгірлерге берілген. Халық арасында көне түркі дәуірінде иісі түркінің табынары болған ұлы әулиенің есімі осылай жер-жердегі үңгірге таңба болып түскен деседі. Шырақшылардың айтуынша, дүниежүзінде Қоңыр әулие атты 8 үңгір бар көрінеді. Бір қызығы – сол «Қоңыр әулиелердің» бәрінің аузы күнбатысқа қарапты. Оның бесеуі Ұлы дала төсінде, үшеуі Еуропа жерінде делінеді. Қазақстанның өзінде үш өңірде Қоңыр әулие үңгірі белгілі екен: бірі – жоғарыда айтып отырған Шыңғыстаудағы үңгір; екіншісі – Павлодар облысы Баянауыл ауданында, Жасыбай көлі маңындағы үңгір; үшіншісі – оңтүстік өлкеде, нақтырақ айтсақ Қызылорда жақта (Қазғұрт тауы маңайы) болуы мүмкін. 

Геологтар осы үңгірлерді салыстырып, бәрінің құрылымы ұқсас екенін атап жүр: тауы да, тастағы үңгірдің пішіні де бір-біріне өте ұқсайды дейді. Тіпті Таяу Шығыста, Иордания мен Израиль шекарасында да «қоңыр әулие» аталатын үңгір бар екен, оны жергілікті аңызда Ескендір Зұлқарнайын (Александр Македонский) жорыққа аттанар алдында барып, бірнеше күн тынығып, тәу ететін орын ретінде суреттейді екен. Бұл деректер күмән тудыруы мүмкін, бірақ олар «қоңыр» ұғымының ежелгі эпостық мазмұнын аңғартады. Қазақ даласындағы Қоңыр әулие үңгірлерін ел ықыласы бөліп-жармайды: бәрі де қасиетті саналады. Шырақшы Алтынбектің сөзімен айтсақ, «Қазақ жерін киелі-киесіз деп бөлмейміз ғой, біздің дала тұтас киелі дала». Десек те, сол бірнеше үңгірдің ішінде Шыңғыстаудағы Қоңыр әулиенің орны айрықша бөлек. Бұл – әрі тарихи, әрі табиғи, әрі рухани тұрғыда шоқтығы биік, республикалық маңызы бар ескерткіш тіркелген нысан.

Аңыз – тарихтың алтын көмбесі

Тарихи деректерге сүйенсек, 1892 жылы Ресейдің «Витебские губернские ведомости» газетінің №63 санында Қоңыр әулие үңгірі туралы қызықты сипаттама жарияланған. Онда Семей маңындағы бұл әулие үңгірге адамдар адам бойындай әйел мүсініне тәу етуге келетіндігі, тастан жасалған ұсақ бұйымдар мен құрбандық шалу дәстүрі туралы жазылған. Бұл дерек – үңгірдің сол кезеңде де киелі орын ретінде танылғанын аңғартады. Бұл дерек, біріншіден, XIX ғасырдың өзінде Қоңыр әулие үңгірі бүкіл өңірге белгілі зиярат орны болғанын көрсетсе, екіншіден – оны әулие тұту дәстүрі қазақтардан да бұрынғы замандардан келе жатқанын аңғартады. Демек, ерте дәуірлерде осы аймақта өмір сүрген түркі, сақ, ғұн секілді халықтардың да үңгірге табыну культі болған деуге негіз бар. Үңгір ішіндегі «адам бойындай әйел мүсіні» – жоғарыда айтқан «Қыз әулие» аңызына дәл келеді. Сол тас мүсінді қазақтар «Қалмақ» деп атағаны белгілі (шамасы, қалмақ қызының мүсіні деп ұққандықтан). Кеңес өкіметі орнағанға дейін бұл үңгірдің ішінде сондай-ақ 15 шақты балбал тастар тізіліп тұрған, кіреберісте лотос гүлі тәрізді тұғырға қонған бір тас мүсін бар еді дейді көнекөз қариялар. Кейін ол тастар не қолды болған, не 1949-1963 жылдары осы маңда жүргізілген ядролық сынақтардың дүмпуінен үңгір төбесінен опырылып құлаған тас үйінділерінің астында қалуы мүмкін. Қалай болғанда да, Қоңыр әулие үңгірі – бағзы дәуірдің өзінде көпшілік сыйынған ғибадат орны.

XVIII ғасырдағы жоңғар шапқыншылығы кезеңінде Шыңғыстау өңірінде, Шаған өзені бойында ірі ұрыстар өткен деген аңыз-әңгімелер халық жадында сақталған. Бұл оқиғалар ел аузында «Шаған шайқасы» деген атпен аталады. Аңызға сүйенсек, қазақ қолын Абылай сұлтан бастап, жоңғар жағынан Доржы мен Арқауыл есімді қолбасшылар шыққан екен. Қанды қырғында көптеген сарбаз шейіт болады деседі. Кейбірі үңгір маңындағы төбешіктерге жерленіп, кейін ол маң көне қорымға айналған. Бүгінде сол қорымда Найман, Арғын сияқты рулардың таңбасы бар құлпытастар кездеседі.

Аңыздың бір нұсқасында үңгір ішіне тығылған бір топ қалмаққа қазақтар жақындай алмай тұрғанда, үңгір аузындағы найзегер мерген көптеген әскерді шетінен қыра берген. Сонда Сіргелі Елшібек батыр оның мылтық ату аралығын аңдап, оқтап жатқан сәтінде атой салып, басын шауып түсіріп, үңгірді жаудан тазартыпты.

Халық жадындағы бұл шайқас Қаракерей Қабанбай батырдың ерлігімен байланыстырылады. Жыр-аңыздарда және М.Әуезовтің «Абай жолы» романында дәл осы жерде батыр жау жасырған зеңбіректі жойып, шайқастың шешуші сәтін айқындағаны суреттеледі. Осы ерлігі үшін оған «Дарабоз» атағы берілгені айтылады. Романда Көкбай мен Әбіш осы үңгір маңына келіп, сарбаздар қорымына тағзым етеді.

Қоңыр әулие үңгірі – ұлы Абай өмір сүрген ортаның ажырамас бөлшегі. Бұл өңір – Абайдың ата қонысы, әкесі Құнанбайдың, немере ағасы Шәкәрімнің туған жері. Үңгір Абай ауылына жақын маңда болғандықтан, ақынның өзі де бірнеше рет келіп, қасиетті жерді көріп, таңдай қаққаны туралы деректер бар. Кейбір өлкетанушылардың айтуынша, Виктор Брюханов Қоңыр әулие үңгірі туралы жазып, онда үңгір қабырғасында Абайдың арабша жазған қолтаңбасы болғаны жайлы мәлімет келтіріпті деседі. Алайда бұл дерек ғылыми айналымға енбеген, нақты дәлелмен расталмаған. Жергілікті шырақшылардың айтуынша, кейінгі келушілер шам алып кіріп, үңгір қабырғаларына күйе түсіріп, сол жазулар көрінбей кеткен болуы мүмкін. Сондай-ақ, Абайдың замандастары – Шәкәрім, Кәкітай, Көкбай, Әрхам сияқты тұлғалардың да бұл үңгірді көрген болуы ықтимал. Егер олардың қолтаңбасы не ізі табылса, бұл үлкен ғылыми жаңалық болар еді – деген үмітті зерттеушілер жоққа шығармайды.

Кеңес заманында да үңгірге зиярат үзілген жоқ, дегенмен ол кезде ашық насихатталмады. Соған қарамастан, 1943 жылы жазда Мұхтар Әуезов, Сәбит Мұқанов бастаған қазақ зиялылары өңірге сапарлап келіп, Қоңыр әулие үңгірін көріп қайтқаны тарихта хатталған. Жазушылар өз есімдерін тасқа жазып қалдырған деседі, бірақ кейін түрлі себеппен жоғалып кетті. Әуезовтің сол жолғы әсерімен жазған «Ақын елінде» деген очеркі бар, онда Қоңыр әулие үңгірінің көрінісі, халықтың ықыласы қызықты сипатталады. Осыдан-ақ, үңгірдің бір жағы – мәдени ескерткіш, ұлт тарихының куәгері екені аңғарылса керек.

Халқымыздың басқа да оқыған, көзіқарақты тұлғалары Қоңыр әулие туралы өз шығармаларында атап өткен. Бұқар жырау жырларында азаттық үшін күрескен ерлердің Қоңыр әулиеге түнегені туралы ишара бар. Мәшһүр Жүсіп жазбаларында ел басына күн туғанда осы үңгір маңында тасаттық беріліп, Құдайдан қуат сұрағаны баяндалады. Ядролық сынақтар кезінде халық Қоңыр әулие суының нәрін айтып, одан дертке дауа тілегені де мәлім. Тіпті 1949 жылы, атом полигонындағы жарылыстың бірінде үңгір ішінде кішігірім көлбеу жол опырылып қалып, бір топ адам қараңғыда тұйықта қамалып қалғанда, аяқ астынан бір ақ жауырын балапан құс (үкі немесе жапалақ) ұшып шығып, оларға жарық жаққа жол көрсеткені айтылады. Әлгі құсты жолаушылар Қоңыр әулиенің өзі деп біліп, «бізді өлімнен құтқарып қалды, ұрпақтан ұрпаққа осындай кереметін айтып жүріңдер» деп аман шығыпты. Бұл оқиға да аңыз бен ақиқаттың арасы қаншалық екенін нақ біле алмасақ та, елдің үңгірге деген құрмет-сенімінің шексіз екенін көрсететін ғажап мысалдардың бірі.

ХХ ғасыр соңында Семей полигоны жабылып, ел еңсесі тіктелген тұста, Қоңыр әулие үңгірі жаңа бір дәуірге қадам басты. 1990 жылдардан бастап жергілікті туризмді дамыту қолға алынғанда, аудан жұртшылығы киелі орын ретінде үңгірді ресми тізімге енгізуді сұрады. 2017 жылы Елбасының «Рухани жаңғыру» бағдарламасы аясында жасалған «Қазақстанның киелі жерлері географиясы» жобасына Қоңыр әулие үңгірі енгізіліп, республикалық маңызы бар қасиетті нысан деп танылды. Сол жылы облыс әкімі Даниал Ахметовтің қолдауымен үңгірді жаңарту, туристерге қолайлы жағдай жасау жұмыстары басталды. Үңгірге апаратын жол жақсартылып, электр желісі тартылды. 2018 жылы «Қоңыр әулие» ресми түрде мемлекеттің қорғауына алынып, кешенді жөндеуден өтті. Бұл жұмыстардың нәтижесінде бүгінде Қоңыр әулие үңгірі ел игілігіне бұрынғыдан да жақсы қызмет етіп отыр.

Бүгінгі Қоңыр әулие: туристік және рухани орталық

Алыс тау қойнауындағы осы бір әулиелі мекен қазір облыстың ең танымал туристік бағыттарының біріне айналды. Жыл сайын жаз маусымы ашылғанда мұнда еліміздің түкпір-түкпірінен, тіпті шетелдерден де жүздеген адам ағылып келеді. Шетелдік қонақтардың ішінде Ресейдің Мәскеу, Новосібір қалаларынан, сондай-ақ Жапониядан арнайы ат басын бұрған саяхатшылар болғанын жергілікті басылым жазды. Оларды қызықтыратын – Қоңыр әулие үңгірінің табиғи сұлулығы ғана емес, оның тарихи мәні мен емдік даңқы. Туристердің бірі оны ерекше геологиялық ескерткіш ретінде бағаласа, енді бірі қасиет дарып, әулие қонған орын деп қасиет тұтады.

Бүгінде үңгір аумағында зиярат етуге қажетті инфрақұрылым жасақталған. Жоғарыда айтылған 120 метрлік ішкі баспалдақтан бөлек, тау етегінде келушілерге арналған шағын демалыс үйі, қонақтарға арналған 20 орындық жатақ ашылды. Алайда жергілікті әкімшілік киелі орынның коммерцияға айналып кетпеуін қадағалап отыр – «қажет болса тегін қабылдаймыз, тек келушілердің қалтасына салмақ түспесін» деген шешім де қарастырылуда деп хабарланған. Қазірдің өзінде үңгірге кіру символикалық ақы немесе ерікті жарна негізінде жүргізіледі деуге болады. Бұл – дұрыс та, өйткені Қоңыр әулие – қандай да бір табыс көзі емес, ұлттық құндылық әрі халықтың ортақ қазынасы.

2017 жылғы жөндеу жұмыстары кезінде үңгір ішіне жоғары қуатты шамдар орнатылды. Енді бұрынғыдай алакөлеңке шам алып жүрмейсіз, электр жарығы үңгірдің ең түкпіріне дейін түседі. Жарқыраған прожектор жарығы төбедегі жылтыр тасты күмбездерді көрсетіп, суға түскенде неше түрлі жарқырауық рең береді. Үңгір төбесінен жер асты бұлақ сулары тамшылап, баяу тамшылардың үні құлаққа жаңғырып естіледі. Жарық түсіргенде қабырғаларда ежелгі петроглифке ұқсас таңбалар көзге шалынады – мамандар бұл артефактілерді зерттеу үстінде. Сонымен қатар, облыс басшылығы Қоңыр әулие үңгірін Орталық Азиядағы ең ірі туристік нысандардың біріне айналдыру мақсатын қойып отыр деп жазады баспасөз.

Үңгір маңайындағы табиғи-көрікті жерлер де назардан тыс қалмай, өлкетанулық туризмнің маршрутына қосылуда. Шыңғыстаудың баурайында Абай өмірімен байланысты көптеген орындар бар: Жидебай қорығы, Құнанбай құдығы, Бөрілі (М.Әуезовтің туған жері) және т.б. Қоңыр әулиеге келген мейман осы рухани орталықтардың бәрін аралап, атыраптың тұмса табиғатына тәнті болады. Өңірдегі Қырық үңгір, Сарыкөл қорымдары сияқты көне ескерткіштер де жаңғыртылып, ашық аспан астындағы музейлер ашылуда. Мұның бәрі – «Рухани жаңғыру» бағдарламасының жемісі.

Дегенмен, Қоңыр әулие үңгірінің жанына келіп, оның тас баспалдақтарымен жоғары көтеріліп бара жатқанда, адамзат қолымен жасалған дүниелерді бірте-бірте ұмытып, басқа бір тылсым әлемге енетініңіз сөзсіз. Қараңғы үңгірдің ішінен төнген салқын леп жүзіңізді сипап өткенде, санаңызда мың сұрақ пайда болады. Сол сұрақтардың жауабын тапқыңыз келсе, үңгір ішіне кіріп, айнадай су бетіне қарауыңыз қажет... Мейлі денеңізді мұздай су шымырлатсын, мейлі бойыңызды беймәлім қорқыныш билесін – бірақ жүрегіңізді ашып, ниетіңізді түзеуге тырысыңыз. Сонда ғана Қоңыр әулие сізге құпиясының бір парасын аша түсер, мейір-шапағатын сезіндіре бастар. Көне замандардан бүгінге жеткен осы ғажайып үңгір – ата-бабаларымыздың табиғатқа деген құрметі мен сенімінің куәсі. Қоңыр әулие үңгірі – тарих, табиғат пен руханият тоғысқан шырақты мекен, атаулы мұрамыз. Оны көздің қарашығындай сақтап, келер ұрпаққа сол баяғы тылсым қалпында аманат ету – баршамыздың борышымыз.

Суреттер ашық дерекөзден алынды.