Чянлұңның 20-жылы 11-айдың 9-күні

(1755 жылы 11 желтоқсан)

Әскери құпиялық амбандарына: бұрын солтүстік бағыттағы қосынымыздың солаң[1]дар жасағынан қашқан Бойынту өз қожасының қазақ жеріне жіберілгенін, қазір сол арада қолды болып қамауда жатқанын мойындаған еді. Сол кезде Дардаңа[2]ларға Бойынтуды тергеп, оның айтқандарының растығын анықтап сарайға мәлімдеуді бұйырғамыз әрі қазақ жеріне жіберілетін жасауыл Десанға да жолға шықпай тұра тұруы жөнінде бұйрық бергенбіз. Черіңнің қазіргі мәліметіне қарағанда, Іледен келген Құрман тәйжі[3] Сарылға қазаққа жіберілген жасауыл Дайоңа, Шұнданалар қазақ елшілігін бастап Ілеге барды, қазақтар бағынуды қалайды екен деп хабарлаған көрінеді. Аңғары, Қазақ (ханы) Абылай берілуге шындап мойын қойған, мұнан күмәндануға еш негіз жоқ. Бұрынғы жарлығым бойынша қазақтарға бара беруін Десандарға ұқтыруды және Бойынтудың бұрынғы айтқан істерінің рас-өтірігін анықтап қоса мәлімдеуді Хадаха[4]ларға бұйырыңдар. 

(500-бума, 20-бет) 

Қазақ елшілігіне күмәннің азаюы және Абылайдың ұстанымын мойындау

1755 жылғы 11 желтоқсанға тиесілі бұл жазба – жыл бойы біртіндеп қалыптасқан қазақ-чиң қатынасының жаңа белеске шыққанын аңғартатын маңызды құжат. Егер көктемгі жарлықтарда Чиң сарайы қазақтарды Жоңғариядағы соғыс барысына ықпал етуі мүмкін шекаралық әскери күш ретінде бақылап, олардың Іле мен Давачи төңірегіндегі қозғалысын сақтықпен саралап отырған болса, күзге қарай негізгі мәселе қазақ елшілігінің Бейжіңге тікелей жетуі мен Әмірсана ықпалын айналып өтуге ауысқан еді. Ал желтоқсандағы осы жазбада бұрынғы күдіктің орнына біршама айқын қорытынды көрінеді: сарай енді Абылайдың шын ниетіне күмән келтіруге негіз жоқ деп есептей бастайды. Бұл жай сөз өзгерісі емес, бір жыл ішіндегі саяси эволюцияның қорытындысы. 

Жазба әуелі Бойынтуға қатысты бұрынғы істі еске түсіруден басталады. Онда солтүстік бағыттағы қосындағы солаңдар жасағынан қашқан Бойынтудың өз қожасының қазақ жеріне жіберілгенін, қазір сонда ұсталып отырғанын мойындағаны айтылады. Сол үшін Дардаңаларға оны тергеп, сөзінің растығын анықтау тапсырылған, ал қазақ жеріне аттанатын жасауыл Десанға уақытша жүрмей тұру бұйырылған.  Бұл деректің өзі Чиң сарайының қазақ даласына қатысты ақпаратты қаншалықты сақ жинағанын көрсетеді. Яғни сарай үшін қазаққа жіберілетін елшілік немесе жасауыл тек дипломатиялық миссия ғана емес, сонымен бірге барлау мен тексерудің де арнасы болған. Бұған дейінгі жазбалардан да біз осыны көргенбіз: көктемде қазақ қолының Іле маңындағы қозғалысы жөнінде сан түрлі мәлімет келіп түсіп, олардың шын-өтірігі қайта-қайта тексерілген еді. Демек, 11 желтоқсандағы мәтін бұрынғы үрдісті жалғастырып тұр: Чиң бірде-бір маңызды қадамды тексерусіз жасамаған.

Алайда осы жазбаның негізгі салмағы Бойынту ісінде емес, Іледен келген Құрман тәйжінің мәліметінде жатыр. Құрман тәйжі Сарылға қазаққа жіберілген жасауыл Дайоңа мен Шұнданалардың қазақ елшілігін бастап Ілеге келгенін, қазақтар бағынуды қалайды екен деп хабарлаған.  Осы сөйлемнің өзі 1755 жылдың ішкі динамикасын айқын көрсетеді. Жыл басында қазақ мәселесі Чиң сарайында негізінен әскери және шекаралық қауіп ретінде қаралса, жыл соңына қарай ол ресми дипломатиялық байланысқа ауысып отыр. Енді сөз қазақ қолының Іле маңындағы шабуылы немесе Давачиды тұтқындау ықтималы туралы емес, қазақ елшілігінің Ілеге келуі және бағыну ниетін жеткізуі туралы болып отыр. Бұл өте үлкен өзгеріс.

Жарлықтағы ең назар аударарлық сөйлемдердің бірі: «Аңғары, Қазақ (ханы) Абылай берілуге шындап мойын қойған, мұнан күмәндануға еш негіз жоқ».  Мұндай қорытынды Чиң сарайының бұрынғы құжаттарымен салыстырғанда ерекше. Көктемгі және жазғы жазбаларда Чянлұң қазаққа сақтықпен қарап, бір жағынан бағынса шен беремін, қонысынан қозғамаймын деп жұмсақ сөз айтса, екінші жағынан шекара бұзса жазалаймын деп сес көрсеткен болатын. Қазақтың ниетіне келгенде сарай ешқашан асығыс қорытынды жасамады. Ал мына жолы Абылайдың “берілуге шындап мойын қойғаны” жөнінде айтуы — сарайдың қазақ елшілігі арқылы келген белгілерді жеткілікті сенімді деп танығанын аңғартады. Бұл жерде “берілу” сөзін сол дәуірдің империялық саяси тілімен түсіну керек: ол бүгінгі ұғымдағы толық бағыныштылық емес, ең алдымен Ежен ханның жоғары мәртебесін рәсімдік түрде мойындау, яғни вассалдық сипаттағы қарым-қатынасқа келісім білдіру мағынасында қолданылып отыр.

Осы тұста Абылай ханның рөлі айқындала түседі. Бұған дейінгі 29 маусымдағы жазбада Абылайға арнайы жарлық жолданып, Жоңғар жері енді Чиңнің қарауындағы аймақ екені, қазақтардың шекараны бұзбауы керектігі және қаласа “жарылқауға” ілігу мүмкіндігі айтылған еді. 19 қыркүйектегі жазбада қазақ елшісі Әмір батырдың Бейжіңге баруға ұмтылғаны, ал Әмірсананың бұған кедергі келтіруге тырысқаны көрсетілді. Енді 11 желтоқсанда сарай Абылайдың ұстанымын күмәнсіз қабылдай бастаған. Бұл бірнеше ай бойы жүргізілген саясаттың нәтижесі. Басқаша айтқанда, Чиң үшін Абылай енді жай ғана шекарадағы қазақ билеушісі емес, сөзіне саяси мән берілетін, елшілік жолдайтын, шешімі бүкіл қазақ-чиң қатынасына әсер ететін тұлға ретінде танылған.

Жазбаның тағы бір маңызды қыры – Чиң сарайының қазаққа қатысты бұрынғы сақтығын мүлде жоғалтпағаны. Абылайдың ниетіне күмән жоқ делінгенімен, сол сәтте-ақ Десандарға қазақтарға бара беру бұйырылады және Бойынтудың бұрын айтқан істерінің растығы қайта анықталып, бірге мәлімделсін делінеді.  Яғни сарай бір жағынан дипломатиялық сенім білдірсе, екінші жағынан тексеру арнасын тоқтатпайды. Бұл Чиң саясатының өзіне тән екіжақты сипаты: мойындау мен бақылау қатар жүреді. Империя ешқашан бір ғана хабармен, бір ғана елшілікпен шектелмейді; әрбір мәлімет бірнеше арнамен салыстырылып, нақтылап отырады.

Бұл құжатты 1755 жылғы бұрынғы жазбалармен салыстыра қарасақ, қазаққа қатысты көзқарастың үш кезеңі анық байқалады. Бірінші кезең — наурыз айындағы әскери сақтық. Ол кезде қазақ қолының Іле өңіріне кіріп, тараншылардың бидайы мен жүгерісін алып кеткені, Давачидың төңірегінде жүргені, тіпті оны тұтқындап әкетуі мүмкін екені айтылды. Чянлұң үшін қазақтың күші сол кезде нақты әскери фактор еді. Екінші кезең — маусымнан қыркүйекке дейінгі шекаралық-саяси есеп. Бұл тұста Чиң сарайы Жоңғарды жеңген соң қазақпен қалай сөйлесу керек, Абылайға қандай шарт қою керек, шекараны қалай сақтату керек деген мәселеге көшті. Үшінші кезең — желтоқсандағы дипломатиялық мойындау. Мұнда сарай қазақ елшілігінің Ілеге жеткенін естіп, Абылайдың бағыну ниетін шынайы деп қабылдайды. Осылайша бір жылдың ішінде қазаққа қатысты мәселе соғыс майданындағы алаңдаушылықтан ресми байланысқа ауысады.

Жазбадағы Іле факторы да назардан тыс қалмауы керек. Қазақ елшілігінің Ілеге келуі — жай географиялық деталь емес. 1755 жылы Іле Жоңғар мемлекетінің өзегі еді, ал сол жылы ол Чиң билігінің жаңа әскери-саяси тірегіне айналды. Сондықтан қазақ елшілігінің тікелей Ілеге келуі Чиң үшін өте маңызды болды: бұл — қазақтың енді Жоңғар ордасына емес, Чиң билігі орнаған жаңа орталыққа қарағанын білдіретін символдық әрекет. Басқаша айтқанда, елшіліктің Ілеге келуі — жаңа күш тепе-теңдігін мойындаудың алғашқы сыртқы белгісі.

Бұл құжатта аты аталатын тұлғалардың өзі сол кезеңнің саяси ахуалын жақсы көрсетеді. Сарыл – Чиң қолбасшылығының қазақ және Жоңғар мәселесінде негізгі орындаушы тұлғаларының бірі. Құрман тәйжі – Іледен хабар жеткізуші, яғни жергілікті деңгейдегі саяси-әскери өзгерістерді сараймен жалғап тұрған адам. Дайоңа мен Шұндана – қазаққа жіберілген жасауылдар, демек олар ресми қатынасты іске асырып жүрген арнаның тірі куәгерлері. Ал Хадаха мен Дардаңа секілді тұлғаларға тапсырма берілуі Чиңнің бұл мәселені әскери, әкімшілік, дипломатиялық желілердің бәрі арқылы қатар бақылап отырғанын дәлелдейді. Мұнда ешбір адам кездейсоқ аталмайды; бәрі де империяның шекаралық-саяси механизміндегі белгілі бір буынды білдіреді.

Желтоқсандағы осы жазбаны Әмірсана факторынсыз түсіну қиын. Қыркүйектегі жазбада оның қазақ елшілігінің Бейжіңге жетуіне мүдделі болмағаны ашық айтылды. Оның астарында Әмірсананың өзін қазақ-чиң арасындағы делдал, бәлкім, ықпал орталығы ретінде сақтап қалғысы келген есебі жатқаны байқалды. Желтоқсандағы құжатта Әмірсана аты тікелей аталмаса да, қазақ елшілігінің Ілеге аман жетіп, Абылайдың ниетінің мойындалуы – сол делдалдық арнаны әлсіреткенін аңғартады. Демек, Чиң сарайы 1755 жылдың соңына қарай қазақпен тікелей сөйлесу бағытын барған сайын бекіте түскен.

Тағы бір маңызды тұс – бұл құжатта Чиң сарайының қазаққа көзқарасы жұмсарғандай көрінгенімен, шын мәнінде ол империялық тәртіпке кіріктіру тілін қолданады. Абылайдың шын ниетіне күмән жоқ деу – құр мақтау емес. Бұл сөздің астарында енді қазақтан не күтілетіні айқын: елшілік жалғасуы керек, бағыну ниеті тұрақты болуы керек, ал Чиң сарайы соған сәйкес өзінің мәртебелік жүйесін ұсынады. Яғни бұл жерде тең екі мемлекеттің дипломатиясы емес, бірінің өзін жоғары билік иесі ретінде танытып отырған қатынасы байқалады. Соған қарамастан, Қазақ хандығы үшін мұндай байланыс жоңғар қаупі жойылған шақта жаңа көрші империямен есептесудің амалдарының бірі болғаны түсінікті.

Жалпы, 1755 жылғы 11 желтоқсандағы жазба бір қарағанда қысқа көрінгенімен, оның астарында тұтас жылдың қорытындысы жатыр. Жыл басында Чиң сарайы қазақты Іле маңындағы әскери күш ретінде бақыласа, жыл соңында сол қазақтың ханы Абылайдың елшілік арқылы білдірген ұстанымын ресми деңгейде мойындап отыр. Бұл қазақ-чиң қатынасының 1755 жыл ішіндегі ең ірі саяси нәтижелерінің бірі. Мұнда әлі толық сенім де, толық теңдік те жоқ. Бірақ барлау, күдік, шекаралық қорқыныш деңгейінен ресми дипломатиялық арнаға өткен байланыс бар. Ал бұл кейінгі жылдары Абылайдың Бейжіңмен қатынас орнатуы, шекара мен жайылым мәселесін көтеруі, қазақ-чиң саудасының жолға қойылуы сияқты үдерістердің алғашқы алғышарттарының бірі болды.

Сондықтан 1755 жылғы 11 желтоқсандағы бұл сарай жазбасын қазақ тарихы үшін жай эпизод деп қарауға болмайды. Ол Чиң империясының Қазақ хандығын енді тек шекарадағы көшпелі күш емес, елшілік жіберетін, билеушісімен сөйлесуге болатын саяси құрылым ретінде мойындай бастағанын аңғартатын құжат. Ал Абылайдың атының осы контексте аталуына қарап, оның XVIII ғасыр ортасындағы дала дипломатиясында қаншалықты ірі тұлғаға айналып келе жатқанын да анық байқаймыз.

[1] Солаң – 1763 жылы Хэйлунцзяннан (黑龙江) әкелінген солұн (яғни еуенкі немесе солаң), дағұр әскерлер. Жалпы саны 1300. Олар Ілеге келгеннен кейін солон-еуінкілер сол қанат, дағұрлар оң қанат ретінде орналастырылды. Қазіргі Іле, Тарбағатай өңірлеріндегі сібелер мен дағұрлар солардың ұрпақтары.   

[2] Дардаңа – (1760-?) жиекті сары тулы мәнжу. Шекараны орнықтырушы сол қанат кіші генерал, оң қанат кіші генерал, батысты тыныштандырушы генерал. Жеңісті соғыстар жүргізгенімен Әмірсананы ұстай алмағаны үшін міндетінен алынған. 

[3] Тәйжі (台吉) – мансап аты. Моңғол, тибет ақсүйектерінің мансап аты. Қытай тілінің «тәйзі/太子» (ханзада, патшазада) деген сөзінен шыққан. Моңғол империясы тұсында «Хонтәйжі», оның ұрпақтары «тәйжі» деп аталды. Ойраттар да осы үрдіспен қолданды. Чиң әулеті мұны шен-лауазым ретінде қолданды. Тәйжі – уаң, бейле, бейсі, гүңнен (сұлтан) кейінгі мансап. Чиң әулетіне бағынышты болған моңғол, қазақ, ұйғыр ақсүйектеріне де осы лауазым берілді. 

[4] Хадаха – (1759-?) Мәнжудің жиекті көк тулыларынан. Кеңесші амбан. Алтайда қосын бастап қазақ жеріне кіргенде шабуылды кешіктіргені үшін жазаланған. 

Алдыңғы бөлімдер осы сілтемеде…