Наурыз мейрамы – бес мың жылдық тарихы бар деп есептелетін ғұрыптық мереке. Ол Қазақстан, Қырғызстан, Әзербайжан, Түрікменстан, Өзбекстан, Тәжікстан, Моңғолия секілді Орталық Азия елдерінен бөлек, Албания, Македония, Украина және Түркия сияқты мемлекеттерде де мемлекеттік мереке ретінде тұрақты тойланып келеді. 

Сондай-ақ, күн мен түн теңелетін бұл күнді (21-22 наурыз) Мексика, Иран, Ауғанстан, Бирма (Мьянма) секілді елдер мен әртүрлі этностық топтар ата-бабадан қалған ғұрыптық жоралғы ретінде атап өтеді.Еуропа елдерінде (Грекия, Рим, Англия) 17-18 ғасырларға дейін осыған ұқсас көктемгі мерекелер тойланғаны туралы деректер бар. Тіпті ежелгі Русьте 1700 жылға дейін Наурыз мейрамы маңызды мерекелердің бірі ретінде аталып, орыс халқы жаңа жылды наурыз айында қарсы алған. Тек І Петрдің реформасымен жаңа жыл 1 қаңтарға ауыстырылған.Құжат жүзінде Наурыз бүкіл әлем бойынша атап өтілетін мерекеге айналды. 2009 жылдың 30 қыркүйегінде ЮНЕСКО-ның Адамзаттың материалдық емес мәдени мұралары тізіміне енгізілді. Содан бері 21 наурыз – «Наурыздың халықаралық күні» ретінде бекітілген. Бұл – әз-Наурыздың жалпығаламдық сипатқа ие екенін көрсетеді. Түркі халықтарының этностық өкілдері тұратын әлемнің кез келген елінде тойланады.Күн мен түн теңесетін бұл мейрам түркі халықтары арасында әртүрлі аталғанымен, негізгі мағынасы бір. Көптеген зерттеулер «Наурыз» сөзі көне парсы тіліндегі «nōg rōz» (немесе «now ruz») – «жаңа күн» деген сөзден шыққанын растайды. Кейбір этнографтардың «жаңа ырыс» деген тұжырымы ғылыми негізі әлсіз, бұл халықтық этимология немесе қазақ тіліне бейімдеу әрекеті болуы мүмкін. Себебі, Наурыз барлық халықта жыл басы, көктем мерекесі ретінде аталып өтіледі.Мысалы:Түріктерде «Невруз байрам» немесе «Невруз Султан» деп аталады. Жақындарына сый жасап, дәм үлестіреді, жақсы амалдар жасайды. Жанып тұрған алаудың үстінен секіріп, жаман энергиядан, аурудан арылады.

Әзербайжанда «Новруз Байрамы» ретінде тойланады. «Тонгал» от жағып, жеті рет секіреді. Шекербура (ай пішіндес тәтті) дайындап, үлестіреді, оны жасыл бидай сабақтарымен безендіреді – күн мен түн теңесін, жаңа күннің келуін бейнелейді.

Өзбектерде Наурызды ерекше атап өтеді: «Қалай қарсы алсаң, жыл солай өтеді» деген сенім бар.

Қырғыздарда «Нооруз» деп, дастархан жайылып, қасиетті сумелек тағамы дайындалады.

Тәжіктерде «Гүлнавруз» немесе «Бәйшешек», армяндарда «Навасарди», чуваштарда «Норис ояхе», татарларда «Нардуган», бурят пен моңғолдарда «Сагаан цар», хорезмдіктерде «Наусарджи», бирмалықтарда «Су мейрамы» деп аталады.

Барлығының мағынасы бірдей: «жаңа жыл» немесе «жаңа күн». Шығыс күнтізбесі бойынша бұл – жылдың басы, көктемнің алғашқы айы. «Жаңа ырыс» деген ұғымға еш қатысы жоқ.Шәкәрім Құдайбердіұлының ұлы Ахаттың жазбасында: «14 март – ескіше бірінші наурыз. Әкей айтты: бүгін ескіше бірінші март, қазақша Жаңа жыл, Ұлыстың ұлы күні. Жаңа жылдың бұрынғы аты – Наурыз, бұл парсы тілінде жаңа күн дегенді білдіреді», – делінген.Бүгінде Наурыз жаңаша сипатта тойланады. Бұрынғы уақыт есебі бойынша (ескі күнтізбе) 9-14 наурыз аралығында атап өтілген. 1918 жылы еуропалық (григориан) күнтізбеге көшумен 13 күн қосылып, 21-22 наурызға ауысты.Қазақстанда соңғы жылдары Наурыз он күн тойланады.

 «Наурызнама» онкүндігі арнайы жасалған:

14 наурыз – Көрісу күні – Амал мерекесі  
15 наурыз – Қайырымдылық күні  
16 наурыз – Мәдениет және ұлттық салт-дәстүр күні  
17 наурыз – Шаңырақ күні  
18 наурыз – Ұлттық киім күні  
19 наурыз – Жаңару күні  
20 наурыз – Ұлттық спорт күні  
21 наурыз – Ынтымақ күні  
22 наурыз – Жыл басы  
23 наурыз – Тазару күні (жаңа өмірге қадам басу, экологиялық акциялар)

Наурыз – тарихы терең, мәні зор ғаламдық мейрам. Ол тек түркі халықтарының ғана емес, әлемнің түкпір-түкпіріндегі этностардың ортақ мерекесіне айналған. Күн мен түннің теңелуі, табиғаттың жаңаруы және жаңа жылдың басталуы сияқты әмбебап құндылықтарды бейнелейді. Заманға сай жаңарып, жаңа сипатта тойлана береді.Наурыз мейрамының тарихи эволюциясыНаурыз – бес мың жылдан астам тарихы бар, адамзаттың ең көне әрі ғаламдық мәдени құбылыстарының бірі. Оның даму жолы ежелгі табиғи-ғұрыптық сипаттан қазіргі мемлекеттік және халықаралық мереке деңгейіне дейінгі ұзақ жолды қамтиды.

Ежелгі дәуірдегі бастаулар

Түп-тамыры ежелгі Шығыс халықтарының күн мен түннің теңелуіне (көктемгі эквинокс, 21-22 наурыз) негізделген табиғатқа табыну дәстүрлеріне барып тіреледі. Агрокүнтізбелік рәсім ретінде қалыптасты: көктемнің келуі, жердің оянуы, жаңа ауыл шаруашылық циклінің басталуы. Зерттеушілер алғашқы нышандарын ежелгі Месопотамия, Парсы және Орталық Азия мифологиясынан табады. Көне парсы тіліндегі «nōg rōz» («жаңа күн») термині осы кезеңде пайда болған. Ежелгі түркілер мен көшпелі халықтарда табиғаттың жаңаруымен қатар рухани тазаруды білдірді: от жағу, су қасиеттеу, жақсы тілек айту рәсімдері осыдан басталады.Орта ғасырлардағы дамуы
Парсы империясы мен ислам әлемінің ықпалымен кең тарады. Зороастризмде жақсылықтың жеңісі, рухани жаңару ретінде бейнеленді. Ислам таралғанымен, діни емес мәдени мереке ретінде сақталды. Орталық Азия түркі халықтары (қазақ, өзбек, қырғыз, тәжік) өз мәдениетіне бейімдеп, ұлттық ерекшеліктер қосты: қазақтарда «Ұлыстың ұлы күні», көрісу, дастархан жайып бата беру. Еуропаға да тарады: ежелгі Русьте 1700 жылға дейін жаңа жыл ретінде тойланды, І Петр реформасымен тоқтатылды. Грекия, Рим, Англияда 17-18 ғғ. дейін ұқсас эквинокс мерекелері болған.

Жаңа замандағы өзгерістер

1918 жылы григориан күнтізбесіне көшумен тойлау уақыты 13 күнге ығысып, 21-22 наурызға ауысты. Кеңес дәуірінде шектеулер болғанымен, халық арасында сақталды. Тәуелсіздік алғаннан кейін Орталық Азия елдері, әсіресе Қазақстан, ұлттық бірегейлік символы ретінде қайта жаңғыртты. 1990-жылдардан мемлекеттік деңгейде тойланады. 2009 жылы ЮНЕСКО тізіміне енуі және 2010 жылы БҰҰ-ның 21 наурызды «Халықаралық Наурыз күні» деп жариялауы ғаламдық мәртебесін бекітті.Қазіргі заманда Наурыз жаңа сипат алды. Қазақстанда 2023 жылдан бастап он күн тойланады («Наурызнама» онкүндігі). Түркияда «Невруз», Иранда «Новруз», Әзербайжанда «Новруз Байрамы» ежелгі дәстүрлерді (оттан секіру, қасиетті тағамдар) сақтай отырып, заманға бейімделген.Наурыздың тарихи эволюциясы – ежелгі табиғатқа табынудан басталып, орта ғасырлардағы мәдени синтез, жаңа замандағы саяси өзгерістер және қазіргі ғаламдық мерекеге айналуға дейінгі күрделі процесс. Ол халықтардың рухани және әлеуметтік дамуын айғақтайтын тірі дәстүр ретінде өзектілігін жоғалтпай, заманға сай жаңарып келеді.