Қазақ тарихында ұлттың қоғамдық, мәдени және саяси өміріне айрықша үлес қосқан ірі әулеттер аз емес. Мұндай әулеттердің қызметі көбіне белгілі қайраткер ер азаматтардың есімімен байланысты айтылып келгенімен, сол әулеттерден шыққан білімді әйелдердің де орны айрықша. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы ұлттық жаңғыру кезеңінде қазақ қоғамында қыз балаларды оқыту, оларды қоғамдық өмірге тарту мәселесі біртіндеп өзекті сипат ала бастады. Осы үдерісте қазақ зиялылары шыққан бірқатар әулеттердің қыздары білім алып, ұстаздық, дәрігерлік, ағартушылық және қоғамдық қызметтер атқарды.
Осындай әулеттердің бірі – Сейдалиндер әулеті. Бұл әулет өкілдері Торғай өңіріндегі ағартушылық қозғалысқа ерте араласып, қазақ балаларының білім алуына жағдай жасаған. Сейдалыдан тарайтын Әлмұхамет пен Тілеумұхамет өз дәуірінде оқу-ағарту ісін қолдап, балаларын білімге баулыған. Олар Торғай өңірінде қыздар білімін дамытуға бағытталған бастамаларға қолдау көрсетіп, балаларын оқу-білімге бейім етіп тәрбиелейді.
Қос ағайындының ұлдары – Жиһанша мен Жансұлтан қоғамдық-саяси қызметімен танылған тұлғалар болса, қыздары да сол дәуірдегі қазақ әйелдері үшін сирек құбылыс саналатын білім алып, әртүрлі қоғамдық қызмет атқарған. Сейдалы әулетінің қыздары арасында ұстаздық, әдебиет, медицина және қоғамдық қызмет саласында еңбек еткен тұлғалар болды.
Сейдалы әулетінің қыздары
Гүлжауһар Сейдалина Әлмұхаметқызы – 1887 жылы Ырғызда қазақ қыздарына арналған училищеде білім алған. Бұл оқу орны қазақ қыздарының алғашқы білім ошақтарының бірі болды. Гүлжауһардың әкесі Әлмұхамет осы училищенің ашылуына қолдау көрсеткен жергілікті ағартушы-меценаттардың бірі болған. Гүлжауһар кейін қоғамдық өмірге араласып, Алаш қозғалысына қатысқан. Ол І және ІІ Мемлекеттік дума депутаты болған Ахмет Бірімжанның жұбайы еді.
Гүлжиһан Сейдалина Тілеумұхаметқызы – Ырғыздағы қыздар училищесін аяқтағаннан кейін Алматыдағы педагогикалық техникумда білім алып, өмірін ұстаздық қызметке арнаған.
Рабиға Сейдалина Әлмұхаметқызы – қыздар училищесін тәмамдап, кейін Алаш қозғалысына қатысқан Ахмет Тұңғышұлымен шаңырақ көтерген.
Мариям Сейдалина Жансұлтанқызы – қазақтың алғашқы білімді әйелдерінің бірі, ақын әрі қоғам қайраткері ретінде белгілі. Ол әйелдердің құқықтық және әлеуметтік жағдайына қатысты мәселелерді көтеріп, мерзімді баспасөзде қызмет атқарған. «Айқап» журналында корректорлық қызмет атқарған алғашқы қазақ әйелдерінің бірі саналады. Мариям Сейдалина «Тұр, қазақ!» атты өлеңімен де белгілі. Ол Алаш қайраткері, заңгер Сейілбек Жанайдаровтың жұбайы болған.
Ажар Сейдалина Жансұлтанқызы – Троицк қаласындағы қыздар мектебінде білім алған. Кейін ұстаздық қызметпен айналысқан. Алаш қозғалысына қатысқан Әбубәкір Алдиярға тұрмысқа шыққан. 1916 жылғы оқиғалар кезінде күйеуімен бірге Беларусь жеріндегі Пинь өңіріне барып, тыл жұмысына алынған қазақ жігіттеріне медициналық көмек көрсеткен.
Мәдина Сейдалина Жансұлтанқызы – Алаш қозғалысының мүшесі Иса Қашқынбаймен отбасын құрған.
Гүлсім Сейдалина Жансұлтанқызы – медициналық білім алып, кейін әскери дәрігер қызметін атқарған.
Әмина және Гүлнұр Сейдалиналар – жоғары оқу орындарын бітірген, өз заманының білімді қазақ қыздарының қатарынан орын алған.
Сейдалы әулетінен шыққан бұл әйелдердің өмір жолы қазақ қоғамындағы әйелдердің ағартушылық және қоғамдық қызметке араласу тарихын көрсететін мысалдардың бірі болып табылады. Олар әртүрлі салада еңбек етіп, өз заманының қоғамдық өміріне араласқан. Бірі ұстаздық қызмет атқарса, бірі медицина саласында еңбек етіп, енді бірі әдебиет пен баспасөзде қызмет етті. Сейдалы әулетінің қыздары қазақ қоғамындағы әйелдер білімінің қалыптасу тарихында ерекше орын алады.
