Қазақстанның кең байтақ даласына қарап отырып, бір кездері бұл жерде лава тасқыны ағып, аспанды күл басқанын елестету қиын. Алайда, геологиялық зерттеулер біздің жеріміздің ежелгі заманда нағыз "жанартаулар ошағы" болғанын растайды. Бүгінде олар сөнген, мүжілген, бірақ тарихтың өшпес ізін қалдырған.

Халық арасындағы аңыздарда жер астынан шыққан «от», «аспаннан жауған тас» немесе «айдаһардың демі» туралы әңгімелер кездеседі. Бұл Бектау-ата немесе Қатутау сияқты жерлердің пайда болу тарихына қатысты аңыздарда айтылады. Бұл - генетикалық жад емес, көне адамдардың осы өзгеше рельефті көріп, оны мифтік тұрғыда түсіндіруі еді.  

Сарыарқаның «сөнген алыптары»

Орталық Қазақстан — ежелгі жанартаулық белсенділіктің орталығы. Осыдан миллиондаған жылдар бұрын бұл аймақ Тынық мұхитының «отты шеңберіне» ұқсас болған. Орталық Қазақстанда диаметрі ондаған шақырымға созылатын ежелгі жанартау кальдералары (кратерлері) бүгінде мыңдаған жылдар бойғы эрозияның әсерінен жай ғана қыраттар болып көрінеді.

Қарқаралы және Баянауыл: Бұл таулардың ерекше пішіндері — қатпарлы жартастар мен «кемпіртастар» — тек желдің мүжуі емес, сонымен қатар магмалық жыныстардың сыртқа шығуынан пайда болған.

Бектау-ата: Балқаш маңындағы бұл тау — аяқталмай қалған жанартаудың (лакколит) жарқын мысалы. Жер астынан көтерілген магма сыртқа шыға алмай, жер қыртысын ісіндіріп, кейін суып қалған.

Қатутау: Алматы облысының «марстағы» бейнесі

«Алтын Емел» ұлттық паркінде орналасқан Қатутау таулары - нағыз жанартаулық музей. Мұндағы қызыл түсті, оғаш пішінді жартастар - пермь кезеңіндегі (шамамен 240-250 млн жыл бұрын) жанартау атқылауының тікелей нәтижесі. Лава суыған кезде осындай қайталанбас бейнелерге ие болған.

Шығыс Қазақстан: Сауыр-Тарбағатай жоталары

Шығыс өңірінде де ежелгі жанартаулардың қалдықтары өте көп. Геологтар мұнда палеозой эрасына жататын жанартаулық күл мен туфтардың қалың қабаттарын тауып келеді. Бұл аймақтар кезінде тектоникалық плиталардың түйіскен жері болғандықтан, магманың сыртқа шығуы жиі орын алған.

Қазақстандағы жанартаулардың басым көпшілігі палеозой және мезозой дәуірлерінде белсенді болған. Қазіргі уақытта Қазақстан аумағы Еуразиялық литосфералық плитаның ортасында, яғни тұрақты аймақта орналасқан. Сондықтан біздің даламызда жаңа жанартаудың пайда болу қаупі жоқ деуге болады.

Ежелгі жанартаулардың арқасында Қазақстан пайдалы қазбаларға бай:

Түрлі-түсті металдар: Мыс, алтын, полиметалл кендері көбіне осы жанартаулық процестер жүрген жерлерде түзіледі.

Асыл тастар: Агат, халцедон сияқты минералдар ежелгі лаваның қуыстарында пайда болған.

Қазақ даласындағы таулар - тек табиғат көрінісі емес, олар Жер планетасының миллиондаған жылдық эволюциясынан сыр шертетін тірі ескерткіштер. Ежелгі жанартаулардың орнын зерттеу - Отанымыздың табиғи тарихын терең түсінуге жол ашады.

Қазақстан аумағында қазіргі уақытта белсенді жанартаулар жоқ, бірақ геологиялық тарихында жанартаулық белсенділік жоғары болған орындар көп. 

Сондай-ақ, соңғы жылдары ерекше табиғи құбылыс - мұзды жанартаулар» танымал болып келеді.

Қазақстандағы жанартаулық орындар мен объектілер:

Мұзды жанартау (Алматы облысы, Кеген ауданы) - бұл нағыз лава атқылайтын жанартау емес, қыста жер астынан шыққан қысымды судың (артезиан бұлағы) қатып, жанартау конусы тәрізді мұз тауға айналуы. Ол Кеген ауылының маңында, Шарын өзенінің алқабында пайда болады.

Катутау таулары (Алматы облысы) - Алтын Емел ұлттық паркінде орналасқан бұл таулар — ерте замандағы жанартау әрекетінің орны. Мұнда жанартау лавасынан қалған ерекше тас мүсіндер мен құрылымдар бар.

Бектау-Ата (Қарағанды облысы): Балқаш қаласының маңында орналасқан бұл массив — "сөнген жанартау" немесе жер бетіне шықпай, жер астында қатып қалған гранитті интрузия (плутон) болып саналады. Ол өзінің ерекше ландшафтымен танымал.

Шығыс Қазақстан және Орталық Қазақстан: Геологиялық тұрғыдан бұл аймақтарда ежелгі дәуірлерде (палеозой эрасында) жанартаулық белсенділіктер болған.

«Қазақстанның геологиялық картасы — бұл үлкен бір кітап. Біздің Сарыарқа мен Шығыс Қазақстандағы металл кен орындарының 80%-ы тікелей ежелгі жанартаулық белсенділікпен байланысты. Мысалы, Қоңырат немесе Бозшакөл мыс кен орындары — бұл миллиондаған жыл бұрынғы магмалық ошақтардың «сыйы». Сондықтан жанартаулар бізге тек қорқынышты көрініс емес, ел экономикасының негізі болып табылатын байлықты қалдырды», - дейді Қаныш Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институтының мамандары. 

Ескерту: Мақала жасанды интеллект көмегімен жазылды