Қазақ халқы бесқонақты тек күнтізбелік есеп ретінде ғана емес, табиғат құбылыстарымен байланысты кезең ретінде де қабылдаған. Көнекөз адамдардың айтуынша, дәл осы уақытта ауа райы күрт өзгеріп, көктемнің ортасында қыс қайта оралғандай суық болуы мүмкін. Көктемнің алғашқы жылы күндерінен кейін кенеттен қар аралас жаңбыр жауып, жел күшейіп, күн салқындап кететін жағдайлар жиі байқалған. Мұндай құбылыстар халықтың табиғатты бақылау тәжірибесінде бірнеше рет қайталанғандықтан, бесқонақ ерекше кезең ретінде есте сақталған.

Кей өңірлерде халық «бесқонақ сәуірдің сегізіне кіріп, он сегізіне шығады» деп есептеген. Бұл күндері ауа райының тұрақсыз болуы, қар аралас жаңбыр жаууы немесе желдің күшеюі жиі байқалады деп айтылған. Осындай күтпеген өзгерістерге байланысты халық бұл уақытты өлара деп атап, әрдайым сақтықпен қараған. Өлара – маусымдар алмасып, табиғаттың бір күйден екінші күйге өтетін өтпелі шағын білдіретін ұғым. Сол себепті қазақтар бұл кезеңде тұрмыс-тіршілікте абай болуға тырысқан. Мысалы, малды алысқа өріске айдап жібермеу, ұзақ жолға шықпау, жеңіл киінбеу сияқты сақтық шаралары айтылып отырған. Өйткені көктемнің жылы күніне алданып кеткен адам немесе мал кенеттен соққан суыққа тап болуы мүмкін еді.

Сонымен қатар бесқонақ кезеңі көктемгі шаруашылық жұмыстарына дайындық уақыты ретінде де қарастырылған. Табиғаттың осы бір құбылмалы шағы өткен соң ғана адамдар көктемгі егіншілікке, мал шаруашылығына байланысты жұмыстарды белсендірек бастайтын болған. Сондықтан бесқонақ – қазақтың табиғатқа қарап тіршілік еткен өмір тәжірибесінің бір көрінісі болып саналады.

Қазақтың табиғатты бақылау дәстүрінде бесқонақ кезеңіне қатысты түрлі ауа райы болжамдары да қалыптасқан. Халық арасында «бесқонақта қар жауса немесе жаңбыр жауса – жаз берекелі болады» деген түсінік кең тараған. Мұндай жағдайда жер ылғалданып, көктемгі өсімдік жақсы көктейді, жайылым шөбі мол шығады деп есептелген. Сондықтан бұл күндері жауған жауын-шашынды халық көбіне жақсылықтың нышаны ретінде қабылдаған. Ал егер бесқонақ тым тыныш өтіп, күн райы өзгермей жылы болса, кейде оны алаңдататын белгі деп қараған. Адамдар мұндай жағдайда жаз айлары қуаң болып, жауын-шашын аз болуы мүмкін деп болжаған. Бұл – табиғаттағы өзгерістерді ұзақ жылдар бойы бақылаудан туған халықтық пайым. Мұндай болжамдар нақты ғылыми өлшем емес, бірақ табиғатпен етене өмір сүрген халықтың тәжірибелік бақылауының нәтижесі екені байқалады. Мал шаруашылығымен айналысқан қазақ үшін ауа райының әр өзгерісі маңызды болғандықтан, табиғаттағы ұсақ құбылыстардың өзі назардан тыс қалмаған.

Бесқонақ атауына байланысты халық арасында түрлі аңыз-әңгімелер де сақталған. Соның бірінде көктемнің алғашқы жылы күндеріне сеніп, жеңіл киініп жолға шыққан бес жолаушы туралы айтылады. Аңыз бойынша, ауа райы кенеттен суытып, боран соғып, әлгі жолаушылар үсіп қаза болған. Содан бері халық бұл уақытты «бесқонақ» деп атап кеткен деген әңгіме тараған. Әрине, бұл – тарихи дерек ретінде емес, халық арасында айтылатын аңыздардың бірі. Дегенмен мұндай әңгімелердің негізгі мақсаты – адамдарды көктемнің алдамшы ауа райынан сақтандыру болған. Сондықтан бесқонақ туралы аңыздар халықтың өмір тәжірибесінен туған ескерту ретінде қабылданады.