Халел Досмұхамедұлы – энциклопедиялық білім иесі, кәсіби дәрігер бола отырып, бір мезгілде тарихшы, табиғаттанушы, тілтанушы, әдебиетші, фольклортанушы және аудармашы ретінде танылған тұлға. Оның ғылыми және қоғамдық қызметі қазақ қоғамының ең өзекті мәселелерін қамтып, ұлттық ғылымның қалыптасу кезеңімен тікелей сабақтасты. Негізгі мамандығы дәрігер болғанымен, ол білімін тек медицина саласында шектемей, халыққа қажетті барлық бағытта қызмет етуді өмірлік ұстанымына айналдырды.

Санкт-Петербург қаласындағы Императорлық әскери-медицина академиясында білім алған Халел оқу барысында ерекше қабілетімен көзге түсіп, үздік студенттердің қатарында болды. Ол статс-кеңесші Адлунг стипендиясына және теңіз ведомствосының шәкіртақысына ие болып, оқу орнын алтын медальмен аяқтады. Бұл оның кәсіби дайындығының жоғары деңгейін ғана емес, ғылымға деген ерекше бейімділігін де дәлелдейді. Оқуын тәмамдағаннан кейін Пермь губерниясында дәрігерлік қызмет атқарып, тәжірибелік медицинамен айналыса жүріп, қоғамдық-саяси мәселелерге белсене араласты.

Халел Досмұхамедұлы – Алаш қозғалысы қайраткерлерінің бірі. Ол қазақ автономиясын құру жолындағы күреске қатысып, ұлттық мемлекеттілік идеясын қолдаған зиялылардың алдыңғы шебінде болды. Оның қоғамдық қызметі тек саяси әрекетпен шектелмей, ағартушылық, білім беру, халықтың санитарлық мәдениетін көтеру сияқты бағыттарды да қамтыды. Дәрігер ретінде Халел жұқпалы ауруларға қарсы күресте ерекше еңбек сіңірді. ХХ ғасырдың басында таралған оба індеттері кезінде ол індетпен күресу ісіне белсенді қатысып, халыққа түсінікті тілде медициналық білім таратты. «Темір дәрі хақында», «Сары кезік-сүзек», «Жұқпалы ауру хақында» атты мақалалары ғылыми-ағартушылық сипатымен ерекшеленді. Бұл еңбектері үшін Императорлық қола медальмен марапатталып, кейін зерттеулерін толықтырып, «Как бороться с чумой среди киргизского народа» атты еңбегін жариялады. 1920–1921 жылдары Ташкенттегі физикалық әдіспен емдеу институтында қызмет атқарып, дәрігерлік тәжірибені ғылыми және ағартушылық бағытпен ұштастырды. Оның «Обамен қалай күресу керек», «Адам денесі қалай өмір сүріп, тынығады», «Оқушылардың саулығын сақтау» сияқты еңбектері қазақ қоғамында медициналық сауаттылықты қалыптастыруға бағытталған алғашқы ғылыми-көпшілік туындылардың бірі болды.

Сонымен қатар, Халел Досмұхамедұлы қазақ тілінде жаратылыстану ғылымдарын жүйелеп жазған алғашқы ғалымдардың қатарында тұр. Оның «Табиғаттану», «Жануарлар», «Зоология», «Адамның тән тірлігі» сияқты еңбектері қазақ тіліндегі ғылыми терминологияның қалыптасуына негіз қалады. Бұл еңбектер тек оқулық ретінде ғана емес, ұлттық ғылым тілін қалыптастырудағы іргелі қадам болды. Ғалымның тіл білімі саласындағы еңбектері де аса құнды. Ол қазақ тілінің дыбыстық жүйесін зерттеп, сингармонизм заңына ғылыми талдау жасады. «Қазақ-қырғыз тіліндегі сингармонизм заңы», «Түркі тілдері туралы», «Жат сөздер», «Алаш не сөз» сияқты еңбектері қазақ лингвистикасының қалыптасуына зор үлес қосты. Сонымен бірге, Диуани лұғат ат-түрк сияқты классикалық мұраларға назар аударып, оларды ғылыми айналымға енгізуге ықпал етті.

Халел Досмұхамедұлы қазақ ауыз әдебиетін жинап, жариялап, ғылыми тұрғыдан зерттеген көрнекті әдебиетші әрі фольклортанушы болды. «Қыз Жібек», «Исатай-Махамбет», «Мұрат ақынның сөздері», «Кенесары-Наурызбай» сияқты мұраларды жарыққа шығарып, олардың текстологиялық негізін айқындады. Бұл еңбектер қазақ әдебиеттануының ғылыми негізін қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Ол сондай-ақ аудармашылық қызмет арқылы әлемдік ғылыми ойды қазақ тіліне жақындатты. Юлиус Вагнер еңбектерін аудару арқылы жаратылыстану ғылымдарын ана тілінде түсіндірудің мүмкіндігін көрсетті. Бұл қазақ тілінің ғылыми стильде дамуына жол ашқан маңызды қадам болды.

Қорыта айтқанда, Халел Досмұхамедұлы – қазақ ғылымының, білімінің және ұлттық санасының қалыптасуына зор үлес қосқан бірегей тұлға. Оның мұрасы – тек тарихи естелік емес, бүгінгі күнге дейін маңызын жоғалтпаған ғылыми және рухани құндылық. Сондықтан оның туған күні – ұлт тарихындағы ірі тұлғаны еске алып қана қоймай, оның еңбектерін қайта зерделеп, ғылыми мұрасын бағалайтын маңызға ие болуы қажет.