Қазақ қыздарының арасынан шыққан тұңғыш ректор – Тұрсын Мырзабекқызы

Бөлісу

02.04.2026 275

Қазақстанның білім беру тарихында есімі ерекше аталатын тұлғалардың бірі – Тұрсын Мырзабекқызы Мырзабекова. Ол – қазақ қыздарының арасынан шыққан тұңғыш ректор, көрнекті педагог, ұйымдастырушы және ғылым мен білім саласының дамуына зор үлес қосқан қайраткер. Оның өмір жолы қазақ әйелдерінің қоғамдық өмірге белсене араласып, ғылым мен білім кеңістігінде жетекші рөл атқара бастаған кезеңімен тығыз байланысты.


Тұрсын Мырзабекқызы 1914 жылы Алматы қаласында қарапайым отбасында дүниеге келген. Орта мектепті тәмамдаған соң ол Қазақ педагогикалық институтына оқуға түсіп, ұстаздық жолды таңдады. Жасынан білімге құштар, жауапкершілігі жоғары Тұрсын оқу орнын табысты аяқтап, елдегі білім беру саласында қызмет етуге кірісті.

1933 жылы институтты бітіргеннен кейін ол Балқаш, Қарағанды және Алматы қалаларындағы білім беру мекемелерінде еңбек етті. Бұл жылдары жас маман ретінде мектептерде сабақ беріп қана қоймай, оқу-тәрбие жұмыстарының ұйымдастырылуына да белсенді араласты. Ұстаздық қызметпен қатар оның ұйымдастырушылық қабілеті де байқалып, білім беру ісін басқару, әдістемелік жұмыстарды үйлестіру сияқты міндеттерге тартылды. Жас педагог сол кезеңдегі қоғам үшін аса маңызды саналатын ағарту ісіне үлкен жауапкершілікпен қарады. Мектептерде білім сапасын көтеру, оқушылардың тәртібі мен тәрбиесіне көңіл бөлу, оқу бағдарламаларын жүйелеу сияқты мәселелерде белсенділік танытты. Әсіресе тарих пәнін оқытуда ұлттық мазмұнды күшейту, жастардың ел тарихына қызығушылығын арттыру бағытында еңбек етті. Ұстаздық қызметтегі табандылығы мен іскерлігі оның кәсіби беделін арттырды. 

1938–1945 жылдары Тұрсын Мырзабекқызы Шымкент қаласында еңбек етті. Бұл кезеңде ол тарих пәнінің мұғалімі болып қызмет атқарып, кейін облыстық халыққа білім беру бөлімінде және қалалық атқару комитеті төрағасының орынбасары қызметтерін атқарды. Осы жылдары ол білім беру ісін ұйымдастыру, оқу жүйесін жетілдіру сияқты маңызды мәселелермен айналысты. Соғыс жылдарымен тұспа-тұс келген бұл кезең халық ағарту саласы үшін аса күрделі болды. Елдегі көптеген ер азамат майданға аттанып, мектептерде мұғалім тапшылығы байқалды. Осындай қиын уақытта Тұрсын Мырзабекқызы білім беру жүйесінің тоқтап қалмауына күш салып, мектептердің жұмысын үйлестіруге атсалысты. Ол оқу орындарын қажетті құрал-жабдықпен қамтамасыз ету, мұғалім кадрларын даярлау, балалардың білім алуына жағдай жасау мәселелеріне ерекше назар аударды. Сонымен қатар ол қыз балалардың білім алуына басымдық беріп, оларды мектепте ұстап қалу, жоғары білімге бағыттау ісіне де көңіл бөлді. Оның пікірінше, қоғамның дамуы үшін әйелдердің білімді болуы аса маңызды еді. Сондықтан ол оқу-ағарту саласында қызмет ете жүріп, қыз балалардың оқуына қатысты бастамаларды қолдады.

Тұрсын Мырзабекқызының еңбекқорлығы, табандылығы мен басқарушылық қабілеті осы жылдары айқын көрінді. Ол әріптестері арасында талапшыл, бірақ әділ басшы ретінде танылды. Қиын жағдайда дұрыс шешім қабылдай алатын қасиеті мен адамдармен тіл табыса білуі оның кәсіби беделін арттырды. Осының нәтижесінде оның ұйымдастырушылық қабілеті жоғары бағаланып, білім беру саласындағы жауапты қызметтерге ұсыныла бастады. Бұл оның кейін Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтын басқаруына жол ашқан маңызды кезең болды.

1945 жылдың 13 қыркүйегінде Тұрсын Мырзабекқызы Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтына директор болып тағайындалды. Кейін бұл қызмет ректор атауымен аталып, ол қазақ қыздарының арасынан шыққан тұңғыш әйел ректор ретінде тарихта қалды. Бұл кезең соғыстан кейінгі қиын уақытпен тұспа-тұс келді. Елде кадр тапшылығы сезіліп, білім беру жүйесін қайта қалыптастыру қажеттілігі туындаған еді. Осындай жауапты кезеңде Тұрсын Мырзабекқызы жас оқу орнының дамуына бар күш-жігерін жұмсады.

Ол институтты 14 жылдан астам уақыт басқарды. Осы жылдары оқу орны біртіндеп нығайып, оның материалдық-техникалық базасы кеңейе түсті. Жаңа оқу корпустары салынып, оқу бағдарламалары жүйеленіп, оқытушылар құрамына ғылым кандидаттары мен тәжірибелі мамандар тартылды. Соның нәтижесінде институт республикадағы педагог кадрларын даярлайтын маңызды орталықтардың біріне айналды. Тұрсын Мырзабекқызы институттың дамуына ғана емес, қазақ қыздарының жоғары білім алуына ерекше көңіл бөлді. Әсіресе алыс ауылдардан келген студенттердің жағдайына баса назар аударылды. Жатақханалар салынып, студенттердің тұрмыс-тіршілігіне қажетті жағдай жасау, тегін тамақтандыруды ұйымдастыру сияқты мәселелер шешімін тапты. Бұл бастамалар көптеген ауыл қыздарының білім алуына жол ашты. Сонымен қатар оның бастамасымен институттың кітапхана қоры айтарлықтай кеңейтілді. Мәскеу, Ленинград сияқты ғылыми орталықтардан оқулықтар мен ғылыми әдебиеттер алдырылып, студенттердің сапалы білім алуына жағдай жасалды. Тұрсын Мырзабекқызы білім ордасының тек оқу орны ғана емес, ғылыми әрі мәдени орталыққа айналуына да ерекше мән берді. Оның басшылығы кезінде институтта ғылыми кездесулер, әдеби кештер, мәдени шаралар жиі өткізіліп, студенттердің жан-жақты дамуына мүмкіндік жасалды. Институтқа сол кезеңдегі белгілі ғалымдар мен зиялы қауым өкілдері шақырылып, жастармен жүздесулер өткізілді. Қазақ ғылымы мен мәдениетінің көрнекті өкілдері – жазушы Мұхтар Әуезов, ғалым Төлеген Тәжібаев, археолог әрі тарихшы Әлкей Марғұлан сияқты тұлғалар студенттермен кездесіп, дәрістер оқыды. Мұндай кездесулер жас буын үшін үлкен мектеп болды.

Тұрсын Мырзабекқызының көп жылғы еңбегі мемлекет тарапынан жоғары бағаланды. Ол «Еңбек Қызыл Ту» және «Құрмет белгісі» ордендерімен марапатталды, сондай-ақ бірнеше медальдің иегері атанды. Сонымен қатар оған «Қазақ ССР-нің еңбек сіңірген мұғалімі» құрметті атағы берілді. Бұл марапаттар оның білім беру ісін дамытудағы қажырлы еңбегінің, ұстаздық жолдағы табандылығы мен ұйымдастырушылық қабілетінің айқын көрінісі болды. Тұрсын Мырзабекқызының қызметі тек бір оқу орнының ғана емес, тұтас республикадағы педагогикалық білім беру жүйесінің қалыптасуына ықпал етті.

Тұрсын Мырзабекқызы 1996 жылы Алматы қаласында дүниеден өтті. Өмірін білім мен ағарту ісіне арнаған қайраткердің есімі Қазақстандағы педагогика тарихында ерекше құрметпен аталады. Ол басқарған жылдары қалыптасқан оқу дәстүрі мен білім беру жүйесі кейінгі буын ұстаздары үшін үлгі болып қалды. Бүгінде оның есімі қазақ қыздарының білім алуына жол ашқан тұлғалардың бірі ретінде аталады. Тұрсын Мырзабекқызы басшылық еткен оқу орны еліміздегі педагог мамандарды даярлайтын маңызды білім ордасына айналып, мыңдаған жас ұстаздың қалыптасуына ықпал етті. Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінде оның құрметіне мемориалдық тақта орнатылған. Бұл – ұстаздық пен ұйымдастырушылық қызметті қатар алып жүрген, білім беру ісіне өмірін арнаған тұлғаға көрсетілген құрметтің белгісі. Тұрсын Мырзабекқызының өмір жолы мен еңбегі қазақ әйелдерінің ғылым мен білім саласындағы мүмкіндіктерін кеңейткен тарихи кезеңнің айқын көрінісі ретінде бағаланады.

Бөлісу