Тайқазан – Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің ең танымал сопылық жәдігері болғанымен, ол жалғыз емес. Кесенеде сопылық ілімнің, діни рәсімдердің және түркі әлемінің рухани бірлігінің орталығы ретінде көптеген қасиетті заттар мен архитектуралық элементтерді сақтаған. 

Бұл жәдігерлер Ясауи тариқатының (Ясауийа) дәстүрін, сопылардың тақуалық өмірін және Әмір Темір дәуірінің қолөнерін бейнелейді. Олардың көбі Әмір Темірдің тапсырысымен жасалған немесе кейінгі ғасырларда қосылған.

Қылует – жер асты сопылық ордасы

Қожа Ахмет Ясауидің өзі XII ғасырда 40 жыл бойы жер астындағы Қылует (кіші қылует немесе үлкен қылует) кешенінде тақуалық өмір сүрген. Бұл – сопылықтың негізгі рәсімдері (халват – оңаша ораза, зікір, медитация) үшін арнайы жасалған жер асты мешіті мен ұяшықтары. Қылуетте су құдығы, намаз оқуға арналған орындар және діни жаттығуларға қолайлы қараңғы, салқын бөлмелер бар. Бұл жер Ясауи ілімінің «ішкі жол» (батин) символы болып саналады. Қазір ол «Әзірет Сұлтан» музей-қорығының экспозициясы ретінде қызмет етеді және сопылық дәстүрдің тікелей куәсі. 

Кесененің мешіт бөлігінде үлкен миһраб орналасқан. Ол 3,5 × 2,5 метрлік мозаикалық өрнектермен безендірілген, көгілдір түсті плиткалармен және алтын жалатылған элементтермен әшекейленген. Миһрабта Құран аяттары жазылған. Бұл – сопылардың намаз және зікір оқуы үшін негізгі орын. Мешіттің қабырғаларында жеңіл көк түсті геометриялық және өсімдік өрнектердің қалдықтары сақталған. Әмір Темір сыйлаған ескі төрт Құран (жазулы) және алты шамдал (биіктігі 1 метрден асатын, салмағы 2-3 пұт, бронзадан құйылған) да осында болған. Шамдалдардың кейбірі кейін Эрмитажға кеткен, бірақ олардың тарихы сопылық рәсімдермен (түнгі зікір, шам жағу) байланысты. 

Сәулеттік және өнерлік элементтер

Мукарнас (алабастр сталактиттер) – күмбездердің ішкі бетіндегі сталактит тәрізді әшекейлер. Олар сопылық символикада «аспанға көтерілу» немесе рухани биіктікті бейнелейді. Кесененің үлкен күмбезінде (Орталық Азиядағы ең үлкен кірпіш күмбез) және басқа залдарда сақталған.

Кесененің қабырғаларындағы өрнектер мен жазулар – сыртқы және ішкі қабырғаларда геометриялық өрнектер, куфи және сульс жазуларымен Құраннан үзінділер. Бұл элементтер сопылық поэзия мен діни медитацияға арналған.

Кітапхана және жиналыс залдары (Үлкен Ақсарай) – сопылардың діни жиналыстары, уағыздар және хикметтерді оқу үшін пайдаланылған. Мұнда Ясауидің «Диуани хикмет» сияқты шығармалары сақталған немесе көшірілген.

Басқа да заттық жәдігерлер

Музей қорында (25 мыңнан астам жәдігер) әртүрлі құмыралар, хумдар (үлкен ыдыстар), керамикалық су құбырлары және сопылық рәсімдерге қатысты заттар бар. Кейбір деректерде қой мүйіздері (қасиеттілік символы ретінде) немесе аңызға байланысты заттар айтылады, бірақ олардың сопылық маңызы шамандық элементтермен аралас. Кесенеде жерленген басқа әулиелер мен хандардың (мысалы, Жолбарыс хан, Есім хан және т.б.) саркофагтары да рухани мұраның бөлігі. 

Сирек жәдігерлер залы және музей экспозициясы

«Әзірет Сұлтан» Ұлттық тарихи-мәдени музей-қорығында «Сирек жәдігерлер залы» арнайы көрме ретінде жұмыс істейді. Мұнда Ясауи дәуіріне және кейінгі сопылық дәстүрге қатысты қолжазбалар, археологиялық олжалар, этнографиялық заттар сақталған. 1978 жылы музей ашылғанда 300-ден астам жәдігер болған, қазір олардың саны айтарлықтай өскен. Кейбір заттар (шамдалдардың бір бөлігі, есік тұтқалары) Кеңес кезінде Эрмитажға кеткен, бірақ қалғандары сопылық ілімнің материалдық көрінісі. 

Бұл жәдігерлер Тайқазан сияқты сопылықтың «сыртқы» (захир) және «ішкі» (батин) жақтарын біріктіреді:

 қазан – береке мен молшылықтың, 

Қылует – оңашалық пен тақуалықтың, 

миһраб пен мукарнас – Құдайға жақындаудың символы. 

Олар Ясауи ілімінің түркі халықтары арасында исламды таратудағы рөлін және Әмір Темірдің әулиеге деген құрметін көрсетеді. 

Бүгін бұл заттар ЮНЕСКО мұрасының бөлігі ретінде сақталып, қажылар мен зерттеушілерге рухани шабыт береді.

Қазақ даласындағы басқа да сопылық кесенелер

Қожа Ахмет Ясауи кесенесі (Әзірет Сұлтан) – түркі сопылық ілімінің (Ясауийа тариқаты) ең ірі символы болғанымен, Қазақстанның оңтүстік өңірінде, әсіресе Түркістан, Отырар, Сайрам және Созақ аудандарында басқа да сопылық және діни-рухани маңызы бар кесенелер мол. Бұл кесенелер исламның Қазақстан даласына таралуымен, әулиелердің уағызшылық қызметімен және сопылық дәстүрдің (зікір, тақуалық, хикмет) сақталуымен тығыз байланысты.

Олардың көбі XII–XIV ғасырларға жатады және Ясауи ілімінің жалғасы немесе алғышарты ретінде қарастырылады. Көптеген зиярат етушілер Ясауиге барар алдында осы кесенелерге соғады.

Арыстан баб кесенесі

Отырар ауданының (қазіргі Түркістан облысы) Көгам ауылы маңында орналасқан Арыстан баб кесенесі – Қожа Ахмет Ясауидің тікелей ұстазы, Мұхаммед пайғамбардың сахабасы ретінде құрметтелетін Арыстан баб (Арыслан баба) мазары. 

XII ғасырда тұрғызылған (кейінгі ғасырларда қайта қалпына келтірілген) кесене мешіт, медресе және кешеннен тұрады. Аңыз бойынша, Арыстан баб Пайғамбардың аманатын (тас немесе діни білім) Ясауиге жеткізген. Зияратшылар Ясауи кесенесіне барар алдында осында түнейді немесе дұға оқиды. Бұл – сопылық ілімнің «ұстаз–шәкірт» тізбегінің (силсила) маңызды буыны. Кесене геометриялық өрнектермен және қарапайым сәулетімен ерекшеленеді, қазір ол ЮНЕСКО-ға ұсынылған немесе қорғалатын нысандар қатарында. 

Ибраһим ата және Қарашаш ана кесенелері 

Ибраһим ата кесенесі - Қожа Ахмет Ясауидің әкесіне арналған. Ол діндар, диханшы және әулие ретінде танымал. Кесене биік төбеде орналасқан, аңыз бойынша оның қолы тиген топырақ береке әкеледі. Сопылық дәстүрде әке–бала сабақтастығының символы.

Қарашаш ана кесенесі — Ясауидің анасына арналған. Сайрам орталығында тұр, қарапайым күмбезді құрылыс. Екеуі де Ясауи тариқатының отбасылық негізін көрсетеді және зиярат етушілер үшін маңызды рухани тоқтау орындары. 

Баба Түкті Шашты Әзіз кесенесі

Созақ ауданы, Құмкент ауылы маңындағы Жылыбұлақ жерінде орналасқан Баба Түкті Шашты Әзіз кесенесі (немесе Шашты Әзіз) – сопылық және жауынгерлік қасиеті бар әулиеге арналған. Ол Қарахан әулетінен шыққан, денесін түк басқандықтан осы атқа ие болған. Аңыз бойынша, Қажымұқан балуан сияқты тұлғалар оған сыйынып, рухани қолдау алған. Кесене «Қазақстанның киелі жерлерінің 100 нысаны» тізіміне енген. Ол Ясауи жолының Жошы ұлысында мемлекеттік идеологияға айналуына ықпал еткен төрт әулиенің бірі ретінде құрметтеледі. Зияратшылар қиындықта осы жерге келіп, дұға оқиды. 

Қарахан (Қарахан) кесенесі және Айша-Бибі кесенесі

Қарахан кесенесі — күшті, массивті күмбезі бар, Қарахан әулетінің өкіліне арналған. Сопылық элементтермен байланысты.

Айша-Бибі кесенесі — XI–XII ғасырларға жататын, терракоталық плиткалармен әшекейленген ғажайып сәулет туындысы. Аңыз бойынша, сүйіктісіне арналған «тас поэма». Кейбір деректерде сопылық дәстүрмен байланыстырылады, қазір ол махаббат пен адалдықтың символы ретінде танымал. 

Жанында Бабаджа-Хатун (қызметшісі) кесенесі тұр. 

Басқа маңызды сопылық және әулиелік кесенелер

Абд ал-Азиз баб (Абдел Азиз Баб) кесенесі — Сайрамда, VIII ғасырдағы исламның таралуы кезіндегі ту ұстаушы әулиеге арналған. Исламның алғашқы келу кезеңінің куәсі.

Қарабура әулие кесенесі — Созақ ауданында, Ясауи жолымен байланысты.

Ысқақ баб, Нұран баб, Имам Бахили сияқты басқа әулиелердің мазарлары — Түркістан өңірінде шоғырланған, сопылық уағызшылардың қабірлері.

Сайрамдағы Мариам Ана, Түлкібас ауданындағы Нұран баб және басқа да кішігірім кесенелер исламның ерте кезеңімен және сопылықпен байланысты.

Бұл кесенелердің көбі ортағасырлық сәулет өнерінің үлгілері: күмбездер, геометриялық өрнектер, Құран жазулары. Олар Ясауи ілімінің «ішкі жол» (батин) және «сыртқы жол» (захир) принциптерін жалғастырады.

Бұл кесенелер Қожа Ахмет Ясауи кесенесімен бірге түркі әлемінің сопылық бірлігін, исламның далалық халықтар арасында таралуын және ұлттық рухани мұраны бейнелейді. Көптеген зияратшылар үшін олар – қажылықтың немесе рухани сапардың бөлігі. Тәуелсіздік жылдарында олар қайта қалпына келтіріліп, «Қазақстанның киелі жерлері» жобасына енді. Бүгін олар туристік және мәдени орталықтарға айналып, ЮНЕСКО мұрасымен байланысты.