Қазақта кешкісін шаш қиюға неге болмайды?

Бөлісу

03.04.2026 207

Қазақ халқының дәстүрлі мәдениетінде адам денесіне қатысты түрлі тыйымдар мен ырымдар қалыптасқан. Солардың бірі – кешкі уақытта шаш қиюға болмайды деген ұғым. Бұл тыйым қазақтың тұрмыс-тіршілігіне, қауіпсіздік шараларына және халықтық түсініктеріне байланысты қалыптасқан.


Қазақ дүниетанымында шаш адамның өмірлік қуаты мен денсаулығымен байланысты деп қабылданған. Халық түсінігінде шаш – адамның сыртқы келбетінің ғана емес, оның жаратылысы мен болмысының бір бөлігі ретінде қарастырылған. Әсіресе қыз баланың шашы ерекше қадірленген. Ұзын әрі күтімді шаш қыздың сұлулығының, тазалығының және тәрбиесінің белгісі деп есептелген. Сондықтан қыз баланың шашын өсіру, оны күтіп ұстау – отбасының да, қоғамның да назарында болған. Қазақ дәстүрінде қыздардың шашы көбіне ұзын етіп өсіріліп, өрімге салынып жүрген. Қос бұрым немесе көп өрімді шаш – қыздың көркі әрі ұлттық мәдениеттің бір көрінісі саналған. Шашты күтіп тарау, май жағу, өріп қою сияқты әрекеттердің өзі белгілі бір тәртіппен жасалған. Бұл да шашқа деген құрметтің белгісі болды.

Сол себепті шашты кез келген уақытта немесе кез келген жерде қию дұрыс саналмаған. Шашты арнайы уақытта, жарықта және таза жерде қию қажет деп есептелген. Мұндай талаптар шашты күтудің белгілі бір мәдени нормасын қалыптастырды. Сонымен қатар шашты жерге бейберекет тастауға, аяқасты етуге болмайды деген түсінік те болған.

Көшпелі өмір салтын ұстанған қазақ қоғамында тұрмыстық құралдар өте қарапайым болған. Шаш қию үшін қолданылатын қайшы, пышақ сияқты өткір құралдар кешкі уақытта немесе қараңғыда қолдануға қауіпті саналған. Ертеректе үйлерде электр жарығы болмағандықтан, жарық шам, шырақ немесе от арқылы ғана қамтамасыз етілген. Мұндай жағдайда адамның шашын қию барысында қолды немесе бас терісін жарақаттап алу қаупі жоғары болған.  Сондықтан кешкі уақытта шаш қиюдан бас тарту – ең алдымен қауіпсіздікке байланысты қалыптасқан тұрмыстық ереже. Күндізгі жарықта жасалатын іс әлдеқайда қауіпсіз әрі қолайлы деп есептелген. Шаш алу, сақал-мұрт түзету сияқты жұмыстар көбіне күндізгі уақытта, жарық жерде атқарылған. Бұл адамның өзіне де, шашын алып отырған адамға да қауіп төндірмеудің бір жолы болды. Сонымен қатар көшпелі қоғамда күннің батуы – күнделікті шаруаның аяқталып, адамдардың тынығуға кірісетін уақыты саналған. Кешкі мезгілде көбіне тұрмыстық ауыр жұмыстар тоқтатылып, отбасы мүшелері үй ішінде демалып, әңгіме-дүкен құрып отырған. Осындай тұрмыс тәртібі де кешкі уақытта өткір құралдарды қолданбауға ықпал еткен. Уақыт өте келе мұндай сақтық шаралары халық арасында тыйым немесе ырым түрінде айтылып, ұрпақтан ұрпаққа жалғаса бастады. Яғни «кешкісін шаш қиюға болмайды» деген түсінік бастапқыда қауіпсіздік пен тұрмыстық тәртіпке негізделген тәжірибеден туындап, кейін халықтық дәстүрдің бір бөлігіне айналды.

Бөлісу