«Бүгінгі күнді түсініп-түйсіну үшін де, болашақтың дидарын көзге елестету үшін де кешегі кезеңге көз жіберуіміз керек»
Н. Ә. Назарбаев
Бұл күн тарих бетінде

ҚАЗАҚТЫҢ МИФТІК КЕЙІПКЕРЛЕРІ

14
ҚАЗАҚТЫҢ МИФТІК КЕЙІПКЕРЛЕРІ

Қазақ халқының ұзақ жылдық тарихында мифтік кейіпкерлердің алатын орыны өзгеше. Миф - әрине шындықтан алыс болғанымен, шындық шеңберінде өмірге келген түпсананың көрінісі. Оның мағыналық арғы түкпірінде тарихи жад жасырынып жатады. Алайда бұл тарихи жад бүгінге дейін тек әдебиет саласында ғана зерделеніп келеді. Әдебиеттану ғылымында әдебиет сыны деген өте маңызды бір сала бар. Қазақ сын түзелмей, мін түзелмейді деп жақсы айтқан. Сын – талқы. Кез-келген өнер туындысына сыни баға беріліп, түрлі көзқараспен талданғанда сол өнер өркендеп, дамиды. Қазақ анимациясының 53 жылдық тарихында қазақ мифологиялық кейіпкерлерінің біршамасы мультипликациланды. Бірақ мифологиялық кейіпкерлердің анимацияда бейнеленуіне қатысты қазақ мифолог ғалымдары осы күнге дейін ғылыми пікірлері мен арнайы талдауларын жасамаған. Қазақ мифологиялық кейіпкерлері жаңаша жолмен ұсынылып жатса да, дамымай жатқаны осы себептерден. Бұл тарауда осы олқылықтарды реттеуге тамшыдай үлес қосу мақсатында қазақ фольклорының өзегіне айналған мифологиядағы кейіпкердің мультипликацияда бейнеленуі талданады. Бұл шағын жұмыста қазақ анимациясында кездесетін барлық мифтік кейіпкерлерді талдау мүмкін емес болғандықтан, солардың бірнешеуін ғана жұмысымызға өзек етіп алып отырмыз.

Мифология ғылымында қазақ мифологиялық кейіпкерлерінің топтастырылуы әлі бір ізділендірілмеген жұмыстардың қатарында. С.Итеғұлованың құрастыруымен 2016 жылы жарыққа шыққан «Қазақтың мифтік кейіпкерлері» деген жинақта қазақ фольклорындағы мифтік кейіпкерлерді алты топқа жіктеген:

I.Тотемдік кейіпкерлер: Көк бөрі, Көк өгіз.

II.Шамандық кейіпкерлер: Самұрық, Бәйтерек, Бақсы.

III.Демонологиялық кейіпкерлер: Албасты, Жезтырнақ, Жалмауыз кемпір, Мыстан кемпір, Пері, Жын, Шайтан, Дию.

IV.Хтоникалық кейіпкерлер: дәулер (Дәу, Қара дәу, Жалғыз көзді дәу. Шойынқұлақ, Үш дәу (Үлкен, ортаншы, кіші), Аю дәу), алыптар (Алаңғасар мен Арсалаң, Толағай, Ерсары, Ұлтанқұл), ергежейлілер (Ергежейлі, Жартықұлақ, Бойы бір қарыс, сақалы қырық қарыс).

V.Ілкі қаһармандар: сиқырлы көмекшілер (Таусоғар, Көлтауысар, Саққұлақ, Желаяқ, Епті), пірлер (Қамбар ата, Зеңгі баба, Ойсыл қара, Сексек ата, Шопан ата).

VI.Трансформацияланған мифтік кейіпкерлер: Қаңбақ шал, Тазша бала [23].

Мифтік кейіпкерлердің бәрі толық қамтылмағандықтан, бұл жіктеу әлі толықтыруды қажет етеді. Оның үстіне, мифтік кейіпкерлердің бұлай жіктелуінде дау туғызатын сұрақтар көп. Мәселен, Алаңғасар мен Арсалаң, Ерсары, Ұлтанқұлдарды мифтік кейіпкерлерге жатқыза алмаймыз, т.с.с.

Жұмысымызға өзек етіп алған мифтік кейіпкерлерді жіктеуде негізге алатын жіктеу болмағандық ғалымдардың пікіріне және талдау барысындағы түйсінген жеке көзқарасымызға сүйене отырып, шартты түрде үш топқа жіктедік:

1)Тотемдік кейіпкер: Айдаһар, Көк бөрі, Ұмай ана;

2)Демонологиялық кейіпкерлер: Жалмауыз кемпір (мыстан кемпір), перінің қызы Бекторы;

3)Ілкі қаһармандар: Таусоғар, Көлтаусар, Желаяқ.

ТОТЕМДІК МИФ КЕЙІПКЕРЛЕРДІҢ МУЛЬТИПЛИКАЦИЯЛЫҚ БЕЙНЕСІ

Тотемизм «otatemon» деген Солтүстік Америкалық үндіс халқының сөзінен пайда болған, «оның тегі» деген мағынаны білдіреді [32, 63 б.]. «Тотемизм – белгілі бір этникалық топтың (рудың, тайпаның, халықтың) өз тегін белгілі бір мақұлықтан өрбітуі» [33, 315 6.]. Қазақ мифологиясында тотемдік түсініктің негізінде қалыптасқан мифтік әңгімелерде кездесетін кейіпкерлер бар. Солардың қатарында Айдаһар, Көк бөрі және Ұмай ана бейнелері бүгінгі қазақ анимациясына қосылды. Анимациядағы бұл кейіпкерлер ежелгі ата-бабамыздың танымынан қалыптасқан мифтен алынғаны белгілі. Ендеше, талдауымызда, бірінші, аталған кейіпкерлердің әуелгі сипатын ғылыми негізде танимыз; екінші, солардың мультипликацияда қалай бейнеленгенін сөз етеміз.

Әлем халықтарының мифтерінде айдаһар бейнесі көп бейнеленеді. Айдаһар сөзін тілдік тұрғыдан талдаған ғалым С. Қондыбай бастапқы тірі пенде (дахак) – Жылан-баба (ажи) деген мағынаны білдіретін ежелгі ирандық Ажи-Дахака сөзін, бұ дүниеге тіршілік беруші (бу-даһан) Жылан-баба (ахи) деген мағынаны білдіретін үндіарийлік Ахи-Будхнья сөзін, бастапқы тірі пенде (дна>нги) – Жылан-баба (эхи) деген мағынаны білдіретін эллиндік Эхидпа сөзін келтіре отырып, бұндағы үндінің «ахи», иранның «ажи», гректің «эхи» сөздері дей-түркілік «Жылан-баба» деген сөзді білдіретінін көрсетеді [33, 34 б.]. Айдаһар бейнесінің шығуын ғалымдар біздің заманымызға дейінгі үшінші мыңжылдықта пайда болған шумерлердің «Гелгамеш» жырымен байланыстырады: «Айдаһарлармен «айқасу» көрінісі біздің заманымызға дейінгі ІІІ мыңжылдықта шумерлерде пайда болғандығын ескерсек, ертедегі гректердің, христиандардың аңыздарында кездесетін осыған байланысты детальдарды шумерлерден бастау алды деуімізге негіз бар» [34, 178 6.]. Грек, иран мифтерінде жылан бейнесі өлімнің символы. Жыланды жеңу – өлімді жеңу [34, 246 6.]. Ал ғалым В.Я. Пропп айдаһар бейнесі отырықшы елдердің фольклорында пайда болғандығын айтады [35, 268 б.]. Мифолог Е.М.Мелетинскийдің «Поэтика мифа» атты еңбегінде де бұған ұқсас пікір кездеседі. Онда егіншілікпен айналысатын қытай, египет, үнді халықтарында айдаһар аузынан от шашқан, қанатты, төрт аяқты, жауын-шашын мен найзағай ойнатып немесе құрғақшылық жайлатып, елге апат әкеледі дейді [36, 166 б.]. Д.Банзаровтың «Собрание сочинений» атты еңбегінде айдаһар моңғолдарда күн күркіретіп, жауын жаудыратын түсінікте болғанын айтады [37, 64 б.]. Моңғолдарға бұл бейне үнді-тиббеттерден келген. Моңғолдар айдаһарды «Лу» деп атап, құйрығын қимылдатып, аспанда ұшатын, сирағы бар, ақырған дауысынан күн күркіреп, жаңбыр жауатын бейне деп таныған [38, 321 б.]. Қазақта айдаһарға қатысты мұндай түсінік жоқ деген пікірді Ш. Уәлихановтың: «Күн күркірететін аждаһа туралы біз естігеніміз жоқ», – деген сөзінен байқаймыз [39, 481 б.]. Бірақ, «Айдаһар қатын» ертегісінде айдаһардың ысқырғанда жаңбыр жауғызатындығы туралы айтылады [40, 52-55 б.]. «Арғы мерген» ертегісінде шөл қысып өлгенде ауа-райы бұзылып, жаңбыр жауады [41]. «Айдаһар» ертегісінде Айдаһар әйел бейнесіне еніп, жігітке тұрмысқа шығады. Түнде шөлге шыдамағандықтан, мойынын үйдің төбесінен созып, өзеннен су ішетіндігі туралы сюжет бар [42, 245 б.]. Бұдан айдаһарды су иесі деп санайтын отырықшы халықтардан бұл сарындар бізге енген деуге болады. Бірақ ғалым А. Тойшанұлы қазақта айдаһар бейнесі жоғарыдағы халықтардың түсінігіндегі сипаттағыдай аузынан от шашқан, қанатты, төрт аяқты, құйрығын қимылдатып, аспанда ұшатын бейнеде емес, жай ғана алып жылан бейнесінде екендігін айтады [6, 132 б.]. Академик С.А. Қасқабасов айдаһарды қазақтың түсінігінде түптеп келгенде ғаламат алып жылан дейді [43, 178 б.]. Яғни, айдаһар қазақта жыланның алып түрі ғана. Қазақ фольклорында айдаһар немесе жылан болып айтыла береді. Қазақ ертекшілері де кейде жылан, кейде айдаһар деп ауыстырып қолдана берген.

Қазақ ертегілерінде айдаһар борандатып, дауылдатып келеді. Жұрттан салық алып, қалың малды, адамды тірідей жұтып, қыздарды жалмайды. Әлем халықтарында жиі кездесетін батырдың айдаһармен шайқасуы сарынындай «Жарты төстік», «Ұшарханның баласы», «Кедейдің үш баласы» ертегілерінде батыр айдаһармен шайқасады. Айдаһар батырды жұтқан кезде қырық құлаш семсерімен ішіне кіріп, қақ жарады да, ерлігінің дәлелі ретінде жонынан таспа тіліп алып қалады.

Батыс халықтарына тән айдаһар – шығармалардың басым бөлігінде жауыз, зұлым кейіпті, адамдарды апатқа ұшыратып, өлім құштыратын құбыжық, басты қаһарманның жауы, қарсыласы. Арап, парсы фольклорында кездесетін айдаһар – тек зұлымдық сипатты иеленген мифтік кейіпкер. Ал Азиялық қытай, моңғол, түркі халықтарында айдаһар жағымды сипатқа ие [17, 35 б.]. Бұл бейнелер қазақ фольклорына шығыс әдебиетінің әсерінен келіп, зұлымдықтың символына айналып кетті.

Айдаһардың қазақ санасында жағымды сипатын ашып берген мифолог ғалым С. Қондыбай айдаһардың қазақ мифінде тотемдік сипатта, жасампаздық пен даналықтың символы ретінде саналып, адамзаттың түпкі бабасы ретінде танылғандығын айтады [25]. Қазақ ертегілерінде әйелдің айдаһар етіне жерік болуы кездеседі. Бұған қатысты А. Тойшанұлының «Түрік – моңғол мифологиясында»: «Айдаһар етіне жерік болу тотемдік сенімнің қалдығы, ал айдаһардың адамды жұтуы – кәмелеттік сынақ салтының ізі екендігі ғылымда анықталып отыр», – дейді [6, 132]. Алғашқы қауым түсінігінде айдаһар рух-ие, яғни жанды о дүниеге жеткізуші деген түсінік те болған [43, 179 б.].

Тотемизм – қандай да бір халықтың, ру, тайпаның өз тегін белгілі бір мақұлықтан таратуы дедік. Аз ғана ғұмырында ғалым С. Қондыбай қазақтарда Бөрі-баба, Құс-баба, Балық-баба, т.б. бабалардың есімдері емес, нақты, тек қана Жылан-баба атауы сақталып келе жатқаны [33, 317 6.] және оған құпия таным, тылсымдық сипат, көмекшілік қасиет бергені бекер емес, яғни, жылан культі – арғықазақ мифологиясының басты сипаттарының бірі деген құнды пікірін қалдырып отыр [33, 311 6.].

Жылан дана, тылсым түсініктің иесі ретінде де танылады. Қазақ ертегілерінде ол өзіне көмегі тиген пендеге табиғаттың тілін түсіну қабілетін дарытады, жан-жануарлардың тілін үйретеді, түс жориды. Адамға Қыдыр жылан кейпіне еніп келеді. Ертектерде жылан сүт ішкен жеріне теңге тастайды. Өзіне көмегі болған адамға сиқырлы тас немесе жүзік береді. Жыланның емдік қасиеті де көрінеді. Кей миф пен ертегілерде, наным-сенімдерде жыланға қатысты түсініктер бұрмаланған, өңі өзгертілген, қарабайыр сарқыншақтары қалған. Ендігіде төл мифологиялық ойлау санамыздағы бейнені алып шығу өте маңызды. Себебі, С. Қондыбай: «жыланға қатысты мифологияның, жылан культінің жер бетінің қай тұсында қалыптасқанын және қай ауқымда таралғанын білу қазақтар (түркілер) үшін aca маңызды тариxи жаңалық болмақшы. Өйткені біздер, қазақтар, жаппы түркі дәстүріндегі “жылан мифологиясының” болғанын дәлелдеу, айғақтар келтіру барысында кем дегенде соңғы 6-8 мың жыл ішіндегі арғықазақардың (дей-түркілердің) қай жерлерде мекендеп, кімермен көршілес болғанын, яғни қай жақтан шыққандығын анықтай аламыз», – деген көзқарасын айтады [33, 307 6.]. Соңғы ғасырлардағы гуманитарлық ғылым саласының өкілдері мифтен ұлттың бүгінгі және түпкі санасын тануға болады дейді. Демек, жыланды немесе айдаһарды тотемдік бейнеде танып, оның сырларына терең бойласақ, түпкі санамызды оятып, тарихымызды түгендеп, ұтарымыз көп болатыны анық. Енді, айдаһар мультипликацияда қандай образда бейнеленіліп жатыр. Соны қарастырып көрсек:

Анимацияда айдаһар кейде мейірімді, кейде зұлым күштің бейнесінде сомдалады. Қазақ анимациясында айдаһар «Қарлығаштың құйрығы неге айыр?» [30], «Ер Төстік және Айдаһар» [44], «Айдаһар» [45], «Айдаһардың аспаны» [46], «Қаражай батыр» [47], «Сөз қазынасы» [48], «Тастүлек» [49], «Мұзбалақ» [50], «Темір және Айдаһар» [51] қатарлы, т.б. туындыларға арқау болған. Аталған анимациялық фильмдердегі айдаһардың сыртқы тұрпаты этиологиялық мифтің негізінде жасалған «Қарлығаштың құйрығы неге айыр?» фильмінде үш басты, басына тәж киген, екі аяғы, ұшатын қанаты бар сипатта бейнеленген [30]. «Ер Төстік және Айдаһар» толықметрлі анимациялық фильмінде айдаһар екі түрлі тұрпатта болады. Алғашында жоғары жағы адам тәрізді басы мен қолы бар, төменгі жағы жылан тәрізді, басына айыр қалпақ, денесіне шапан киген тұрпатта болса, кейін төрт аяқты, қос мүйізді, айдарлы, ирелеңдеген құйрығы бар алып айдаһарға айналады [44]. «Айдаһар» және «Айдаһардың аспаны» фильмінде айдаһардың денесі жылан тәрізді ұзын, екі қолы бар, сауыт киеді, пышақ, найза тәрізді суық қаруларды мойнына жасырады [45, 46]. «Сөз қазынасы» анимациялық фильміндегі айдаһар қос мүйізді, қос қанатты, төрт аяқты, ирелеңдеген құйрығы бар мақұлық [48]. «Қаражай батыр» туындысындағы ақ айдаһар қос мүйізді, ескегі бар суды мекендейтін алып, ұзын ақ жылан [47]. «Тастүлек» және «Мұзбалақ» фильмдеріндегі айдаһардың бейнесі төрт аяқты, жалы мен ирелеңдеген құйрығы, қақ төбесінде жұмыртқа тәрізді бүлкілдек бар [49, 50]. «Темір және Айдаһар» фильмінде айдаһар төрт аяқты, қос қанатты, жалы және екі мүйізі бар [51].

Бұл фильмдердегі айдаһардың сыртқы сипатын жоғарыдағы ғалымдардың пікірімен салыстырсақ, ежелгі қазақ танымындағы айдаһар ұғымымен сәйкеспейді. Академик С.А. Қасқабасов айдаһар дегеніміз түптеп келгенде ғаламат алып жылан [43, 178 б.], А. Тойшанұлы қазақта айдаһар бейнесі қытай, египет, үнді, моңғол халықтарының түсінігіндей аузынан от шашқан, қанатты, төрт аяқты, құйрығын қимылдатып, аспанда ұшатын бейнеде емес, жай ғана алып жылан бейнесінде екендігін айтқан болатын [6, 132 б.].

Енді, анимациядағы айдаһардың ішкі табиғатына, ерекше қасиетіне, мультфильмге қосқан мән-мағынасына тоқталсақ:

Қазақ анимациясында 1967 жылы тұңғыш шыққан «Қарлығаштың құйрығы неге айыр?» мультфильміндегі айдаһар көп жыл патша болған, аспанда ұшып, суда жүзе алады, сарайында қызмет ететін нөкерлері бар, дертке шалдықпай тұрған шағында ұшқан құсты, жортқан аңды, жүзген балықтың бәрін жалмаған жауыз патша ретінде сомдалады. Ауруына ем адам қанын ішпекші болғанда, адамды бұл қауіптен қарлығаш құтқарып қалады. Бірақ айдаһар қарлығаштың құйрығын тістеп, айыр етеді. Қашқан қарлығашты қуған айдаһар жерге құлап, уақ жыланға айналады [30].

Бұл миультфильмде айдаһардың бейнеленуі арқылы бала мен үлкен жамандықпен күресу үшін үлкен күштің керек емес екендігін, кішкентай болса да, мейірімді, батыл жүректің керек екенін ұғынады. Айдаһардың уақ жыланға айналуы тегін емес. Уақ жыландай зиянкестер өмірде көп. Режиссер көрерменді олармен күрес ешқашан тоқтамайды деген философиялық ойға қалдырады.

«Айдаһар» және «Айдаһардың аспаны» туындыларында айдаһар көкті мекендейтін жылан. Мың жылда бір жерге түсіп өзіне қалыңдық іздейді. Адамша сөйлейді, ұзын денесін қысқартып жинап, адам кейпіне ене алады, бұлттың үстінде ұшады, аузынан от шашады. Мультфильмде айдаһарды жеңіп, қызды құтқарған батырдың ерлігін, қайсарлығын көрсетпекші болған. Бірақ мультфильмдегі қимыл-қозғалыстың, эмоцияның нашарлығы көрерменді сендірмейді [45, 46].

2014 жылы шыққан бүркіт туралы «Тастүлек» атты мультфильмде иен жатқан ел сыртындағы үңгірде белгісіз бір құбыжық мекендейді. Әлгі құбыжық үңгірге жақындаған адамды, ит-құс, жан-жануарды демімен жұтып қояды. Бұны білген жұрт үңгірге баратын жолды бекітіп, сайдың аузына белгітас қояды. Күндердің бірінде әлгі аузынан от шашқан жалмауыз айдаһар оянып, елге қарай беттейді. Жер сілкініп, дауыл тұрып ел-жұрттың есі шығады. Жолында кездескен малдың бәрін жұтады. Онымен айқасқа шыққан бүркіт тұяғымен оның қақ төбесін тілгенде, айдаһардың баласы атып шығады. Оны бүркіт тұяғымен қысып өлтіреді. Айдаһар да өледі. Осылайша бүркіт елді ажалдан алып қалады [49]. Бұл туындыда бүркіт баптаған қазақтың құсбегілік өнері көрсетіліп, Тастүлектің айдаһармен айқасуы арқылы бүркіт пен адам арасындағы байланыс бейнеленеді.

Әлемдік жүлделерді жеңіп жүрген мультфильм «Мұзбатақта» да бүркіт пен адамның достығы бейнеленген. Бұл фильмде айдаһардың ояну себебін өте жақсы көрсеткен. Аңға шыққан Шегір таудан құлап, аяғын тас тіліп кетеді. Қасында еріп жүрген жетім бала Ақтай аяғын жусын деп, тымағына су құйып әкеле жатқанда, Шегір қолымен қағып, аяғын суға малады. Сонда Ақтай: «Шегір аға, ағын суды былғама, арам болар, Ел көрмеген бір сұмдық жаман болар деген» [50], – деп тоқтатпақшы болады. Шегір бұл сөзін мазаққа айналдырады. Сөйтіп, Шегірдің аяғындағы қан ағын сумен алып жылан жатқан үңгірге жетеді. Қанның дәмі аузына тиген алып жылан оянып, ауылға шабады. Ауылды өртеп, бір адамды жұтқан соң, кетіп қалады. Бақсы алып жыланның енді үлкен айдаһарға айналып қайта келетінін айтады. Жұрт оны жеңетін батырды іздейді. Ақтай оны тек Мұзбалақ жеңетінін айтады. Бақсы айтқан уақытта әлгі жылан алып Айдаһарға айналып, жердің бетін тербетіп, аузынан от бүркіп, көзіне көрінген аңды жұтып, ауылға шабады. Айдаһармен шайқасқан Мұзбалақты айдаһар жұтып қояды. Мұзбалақ айдаһардың төбесін жарып шығады. Сөйтіп, бұл туындыда да Мұзбалақтың айдаһармен айқасуы арқылы бүркіт пен адам арасындағы достық бейнеленеді.

Зұлым айдаһардың бейнесі сомдалған анимациялық туындының бірі – «Ер Төстік және Айдаһар». Фильмге ежелгі адамдарының дүниетанымынан хабар беретін, көне дәуір ертегісі болып саналатын «Ер Төстік» халық ертегісі арқау болған. Фильмдегі мифологиялық кейіпкер Айдаһар – қаһарманның басты қарсыласы. Айдаһар «Ер Төстік» ертегісіндегі жылан Бапы хан мен самұрықтың балапандарын жыл сайын жеп кететін айдаһардың қосындысынан жасалған обарз [44].

Қазақтың түсінігінде Бапы хан теміршілердің пірі, жебеушісі сипатындағы мифтік кейіпкер. Ертегіде жылан Бапы хан жағымсыз образда болмайды. «Жылан қабықты жігіт» ертегісінде жыланды құтқарған баланы өз еліне шақырып, сауыт-сайманмен көмкеріп еліне қайтарады [24, 37 б.]. «Ер Төстік» ертегісінде жер астына түскен Төстік жылан Бапы ханның елінде ұзақ уақыт тұрады, сыйлы қонағы болады. Төстік Темір ханның қызын Жылан Бапы ханға әкеліп береді. Жылан Бапы хан Төстіктің бұл көмегіне разы болған соң, Төстіктің қалауын орындауға көмектесіп, қызын беріп, қасына жолас қосып, жер үстіне шығар есікке аттандырады. Жер үстіне шығар жол тым алыс болады. Төстіктер бір бұлақтың басында демалып жатса, бұлақтың жанындағы алып бәйтеректің басына бір айдаһар өрмелеп барады екен, Төстік оны өлтіріп тастайды. Бұл жақсылығы үшін самұрық Төстікті жер бетіне шығаруға көмектеседі [22]. Ал фильмде жер астының әміршісі жылан Бапы хан Самұрықтың жұмыртқасын жұтып, әлемге түнек патшалығын орнатуды көздеп, адамдарға жалмауыздың көмегімен жұт жайлатады. Мың жылда бір туған батыр Төстікті өлтіру үшін сан әрекетке барып, керісінше Төстікке, жалпы адамзатқа жау болады [44].

Бапы ханның мақсаты Мыстан кемпірмен (негізгі сипаты жалмауыз кепмірге тән, оны екінші тараушада сөз етеміз) құрған диалогтан айқын көрінеді:

– Сөйле!, - дейді Бапы хан жалмауызға бұйыра дауыстап.

– Өзіңіз бұйырғандай, мәртебелім, тегіс тып-типыл еттім. Мал баққан ел бәрі ноқтасын ұстап қалды. Көпке бармас, енді адамдар да қырылады.

– Дұрыс болған екен, тамаша!

– Әміршім, өзіңізден бір нәрсені сұрасам.

– Сұра.

– Бұл жұт не үшін керек, сонда?

– Бізге төтеп берер батыр туғызбас үшін керек. Самұрықтың келетін уақыты таяп қалды. Оның жұмыртқасын жұтып үлгеріп, әлемге түнек патшалығын орынатуымыз керек [44].

Мифологиялық кейіпкерлердің негізін сақтай отырып балалар мен ересектердің қызығушылығын тудыратын жаңаша образ жасауға, оған түрліше мақсат жүктеуге болады. «Ер Төстік және Айдаһар» фильмінде Бапы ханға тоғызқұмалақ ойнатып, әлемде болып жатқан ақпараттарды видео, аудио форматта жеткізіп отыратын ақылды кітап ұстатып қойған. Сол арқылы қазақтың ұлттық ойыны тоғызқұмалақты насихаттайды. Ақылды кітап Бапы ханға жер-жаһанның жаңалығын жеткізіп отырады. Сол арқылы өзіне кедергі тудыратын жағдайларды біліп, нөкерлерін жұмсап, алдын алып отырады. Жыланның алдағыны біліп отыратын сәуегейлігі кітапқа артылады. Бапы ханға өзіне төтеп берер Ер Төстіктің өмірге келгенін ақылды кітап баяндайды:

– Ақыры туған екен ғой, халіміз нашар, мыстан, өте нашар! Жер бетіне шығып Төстікті өлтіріп қайт! Біз күтпеген жетпегір осы. Егер тірі қалса көрешекті осыдан көретін боламыз. Бар, жөнел, жаныңның барында! – деп мыстанға бұйыра тапсырма береді [44].

Бапы ханға тағы бір аса маңызды жаңалықты ақылды кітап хабарлайды: «Бапы ханға арналған шұғыл хабарлама. Алып бәйтерек көкті бойлап өсіп барады. Самұрық құс сүт пісірім уақытта жетпек» [44]. Бұл хабарламадан соң жер бетіне шығып, алып бәйтеректің басындағы самұрықтың жұмыртқасын жемек мақсатта қара ниетті Айдаһар, Жалмауыз, Бекторы, Шойынқұлақ төртеуі қол ұстасқанда, бәрі бірігіп, алып айдаһарға айналады [44].

Фильмде жылан Бапы хан зұлым күшті қаскөйлермен бірікпей тұрып, адам басты, жылан денелі болып сомдалады. Фильм соңында қаскөй күштермен күшін қосқанда құйрығын қимылдатып, аузынан от шашқан, төрт аяқты, айдарлы, қос мүйізді алып айдаһарға айналады. Айдаһар ертегідегідей дауылдатып, құйындатып келмейді, жердің үстін сілкіндіріп жер бетін жарып шығады. Төстік Айдаһарды семсерімен қақ жарып өлтіреді [44].

Бұл туынды айдаһарды адамша сөйлетіп, қызықты сюжеттер құру арқылы қазақ санасына ертегілік кейіпкерлерді сіңіруді көздеген. Алайда, қазақтың түпсанасындағы айдаһар жәй ғана алып жылан және қазақтың арғы бабасы сипатындағы жағымды кейіпкер еді.  

Жағымды образда бейнеленген қазақ анимацияснындағы жалғыз мультфильм – «Темір және Айдаһар». Кішкентай аға мен інінің дауынан өрбіген муьтфильм қазақ мифологиялық кейіпкерін өте тиімді пайдаланған. Әкелерімен жол жүріп бара жатқанда, айдалада көліктерінің дөңгелегі жарылып қалады. Інісі Жаник алыстағы балбал тасқа жүгіріп кетеді. Темір көкесінен оның не екенін сұрайды. Ол балбал тас екенін айтады. Інісімен ұрысысып тұрған Темірге: «Елдің айтуынша, мына балбал тастарды айналып өтсең ақылың кіріп, есейе түсесің!» – дейді. Темір тасты айналғанда басқа әлемге тап болады. Көкесін іздеп айғайлағанда Бабалтас сөйлейді:

– Ей, боқмұрын! Айғайлама, айғайлама деймін.

– Мен боқмұрын емес, батырмын.

– Әрине, нағыз батырсың, – деген сәтте Темірдің үстінде батырдың сауыты пайда болады.

– Мынаны көкем көрсе ғой... Сонда мен көкеме қайтып оралам? – дейді Темір. Сонда балбалтас

– Нағыз батыр үшін ол түк те емес, – дейді. Темір:

– Рас па? Жақсы, ендеше. Ол үшін не істеуім керек?

– Ерлік жасауың керек.

– А, иә, шынымен... Қандай ерлік?

– Батырдың ерлігі, ақымақ! – деп Балбалтас астына ат мінгізеді.

– Мәссаған, ал жарайды. Батырдың ерлігі қайда екен? Тез арада тындырып тастайын, оны, – деп Темір кетіп бара жатқанда, оған алып айдаһармен айқасуға бара жатқан батыр кез болады. Ол батырға тән ептілік, сәттілік, күштілік, батырдың ұйқысы, дыбысын сездірмей жүруі туралы айтып, үйретеді. Айдаһардың қандай болатынын сұраған Темірге: «Үңгірінен шыққан сайын аузынан от шашып, ауылдарды өртейді. Қойды отарымен бірақ жұта салады. Бұл бәлекет кішіні де аямайды, кәрілігіне де қарамайды. Ең сұлу қыздарды да ұрлайтын осы жендет. Айдаһармен алысам деп қанша батыр мерт болды», – деп жауап береді.

Олар айдаһарды іздеп тауға өрмелеп, басына жеткенде Темір таудың басына шыға алмай, ілініп қалып қалады. Сонда:

– Қолыңды бер. Бұл жерге ойнау жоқ. Ауырады құлаған, – деп. айдаһар оны құтқарып шығарады.

– Ойбай, деп Темір шошып кетіп:

– Сен кімсің? – деп сұрайды.

– Менікі Айдаһар.

– Қойшы, сен үлкен, әрі қорқынышты болуың керек қой.

– Жоқ, менікі сымбатты, тұрпатты.

– Сен ауылдарды өртеп, отар қойды жеп, қыздарды ұрлайсың.

– Мен.

– Иә.

– Жоқ.

– Қалайша жоқ.

– Менікі ауыл өртемейді, ет жемейді, өз қалыңдығын сүйеді, – деп қалыңдығының суретін көрсетеді.

– Ал мынау не?

– Бұл менікі бақша. Пайдалы Бөртпе атты қиярды, мына дөңгеленген Қуаныш атты қызанақты өсіреді. Жегенге тәтті, – деп бір табақ қияр мен қызанақ береді.

– Рақмет! – дейді Темір. Сонда әлгі жолда кездескен батыр келіп:

– Жібер менің досымды, – деп айдаһарға ұмтылғанда Темір:

– Тоқтай тұрыңыз. Мынау бір түрлі айдаһар екен, – дейді Темір. Сонда әлгі батыр:

– Көзіме сенер емеспін, – дейді таңданып. Темір:

– Ол түк те қорқынышты емес екен. Қарасаңызшы, көрмей тұрмысыз. Сонда әлгі батыр долданып:

– Көріп тұрмын, сатқынды көріп тұрмын. Сен жекпежекке шық, ал сен жоғалт көзіңді, су жүрек, – деп айдаһарды қуа жөнеледі. Темір:

– Қойыңыз, қойыңызшы. Тоқтай тұрыңызшы. Ол мейірімді, ауылдарды өртемейді, ешкімді де ренжітпейді, – дейді. Әлгі батыр:

– Ренжітпесе қайтейін. Айдаһардың аты айдаһар. Темір:

– Бірақ ол жақсы айдаһар ғой. Әлгі батыр:

– Жақсы айдаһар өлі айдаһар, – дегенде төбеден айдаһар сөйлейді:

– Өлі керек емес, одан да қияр жеген. Сонда әлгі батыр ашуланып айдаһардың бақшасын бүлдіріп тастайды.

Айдаһарды құтқармақ болған Темірді әлгі батыр қуып бара жатып, шыңнан құлап бара жатқанда, айдаһар оның қолынан ұстай алып:

– Мен айтты ғой, ауырады құлаған, – дейді. Әлгі батыр:

– Тарт, арам қолыңды, жексұрын неме, – деп қылышымен шаппақ болғанда айдаһар оны жібере салады. Содан бақшасына барып: Тұздыққа да жарамайды, – дейді. Темір ақыры ерлік жасау қолымнан келмеді деп кешірім сұрайды мұңайып. Сонда, балбалтастың жанына тап болады. Балбалтас:

– Неге? Меніңше нағыз ерлік жасадың, – дейді. Темір:

– Қандай?

– Сен ана дәрменсіз әпендіні қорғап қалдың. 

– Бұл ерлік пе? – деп Темір таңданғанда қайтадан өз әлеміне тап болады. Көкесінің айтқанының рас екенін мойындап, аздап есейгенін Көкесіне айтады. Сөйтіп, олар әрі қарай бара жатқан бағытына бет алып кетеді [51].

Бұл мультфильмдерде Айдаһардың жұт жайлатуы, зұлым құбыжық ретінде бейнеленуі біздің ертегілеріміздегі сипатқа сай келгенімен, біздің әу бастағы санамызға жақын жағымды жылан емес, батыстық, араби-парсы мотив негізінде енген бейнедегі айдаһар болып отыр. Төл анимациямызда қазақтың негізгі танымына тән сипаттағы мифтік кейіпкерімізді бергеніміз жөн. «Темір және Айдаһар» мультфильмінде айдаһардың жағымды образда танылуы бұл түсінікке бір табан жақын. Мифтік мәтіндер символдық мәнге толы. Ондағы кейіпкерлердің түпсанадағы болмысын сақтап қалуы да осы символдық мәннің сырын ашуда үлкен маңызға ие. Мультфильмдерде айдаһар арғықазақ түсінігіндегі образда берілмегенімен, кей мультфильмдерде оны қазіргі заманға сай бейімдеген. Балалардың бүгінгі санасына жеткізуге лайықталған бұл тәсіл әлі де дамуы қажет. Ең бастысы, кейіпкерлер көрерменге қазақ санасындағы шын болмысымен жетуі керек.

Қазақ мифологиялық кейіпкерлерінің ішіндегі тотемдік бейнеге жататын Көк Бөрі мен Ұмай ана бейнесі кездесетін «Күлтегін» толықметрлі мультфильмі қазақ анимациясының қоржынына түскен үлкен олжа. 2018 жылдың соңына қарай Ш. Айманов атындағы «Қазақфильм» АҚ түсіуімен жарыққа шыққан бұл туынды қазақ анимациясының тағы бір деңгейге көтерілгенінің айғағы. Анимациялық туындыда кездескен екі мифтік кейіпкердің мифтегі сипатына тоқталсақ:

Көк бөрі Қазақ мифологиясындағы тотемдік кейіпкердің бірі. Түркі халықтарында көк бөрі туралы аңыздық сюжеттер мифологиялық танымның негізінде өрбіген. Шығу тегін қасқырмен байланыстыратын түркі халықтарында көптеген аңыздар бар.

О. Жанайдаров құрастырған «Ежелгі Қазақстан мифтері» энциклопедиясында көк бөріге байланысты біршама миф енген . «Ұмай ана және Аю батыр» мифінде толассыз жауған қардан халық түгел қырылып, тек Аю батыр тірі қалады. Күндердің бір күні Аю батыр жұртын кезіп келе жатса, көк бөрі қар астынан бірдеңе қазып жатады. Аю батыр жыртқыштың қазып жатқаны адам болмасын деп көк бөріге таяғанда, көк бөрі көк сағымға айналып ұшып кетеді. Сөйтсе бір қыз қар астында ұйықтап қалған екен. Бөрінің тісі қыздың денесіне тимеген екен делінелді [52, 103 б.]. Көк бөрінің қызға тимей, қардан қазып алуы – құтқарушы, көк сағымға айналғаны оның мифтік ерекше сипатын көрсетеді.

Мөде өмір сүрген ғұн дәуірінен оның қыздарының қасқырмен будандасып, соның нәтижесінде Ашина текті түркі халықтары тараған деген аңыз жеткен. «Ғұн ханшайымдары және Көк Бөрі» мифінде Ғұн көсемі Мөде екі қызына жер бетінде ешбір адам жар болуға лайық емес деп, елден жырақ жерден шаһар соқтырып, Көк Тәңірге жалбарынып, екі қызын оған атайды. Екі қыз шаһарында тұрып жатқанда, бір күні Көк Бөрі олардың жатқан жерінен тесіп шығады. Кіші қыз оны Көк Тәңірінің берген сыйы деп қабылдап, онымен көңіл қосып, ұл табады. Одан тараған ұрпақ үлкен мемлекетке айналады. Бұндағы бөріден тараған ұрпақ ән айтқанда бөрінің ұлығанына ұқсас дауыс шығарады делінеді [52, 139 б.].

«Ғұндар тәңірқұты мен үйсін ханзадасы» мифінде Үйсін мемлекетін жау шауып сәби ханзада Кун-Мо тірі қалады. Ол еңбектеп өзен жағасына барғанда, оны күшіктеген қаншық қасқыр тойғанынша емізеді. Бұны көрген Хун қолбасшы баланы өзімен бірге әкетіп, ұлындай өсіреді [52, 141 б.].

Бір аңызда суда қалған нәрестені Бөрте шеше, яғни, қасқыр асырап бағып, Ашина түркілері содан тарағандығы айтылады. Түркілердің қаншық қасқырдан тарағаны туралы тағы бір еңбекте Апаңбу басқарған он жеті ағайынның ішіндегі Ижі-нишыду деген бөріден түркілер тараған дейді [53, 62 б.].

«Ашина әулетінің шығуы туралы аңыз» мифінде Көк Түріктерді жау шауып, он жасар ханзаданы мазақ етіп, қолы мен аяғын кесіп тастап кетеді. Тәңір аяп, оған бөлтіріктерінен айырылып, емшегі сыздап тұрған қаншық қасқырды жібереді. Қасқыр баланың жарасын жалап жазып, сүтімен асырайды. Кейін қаншық қасқырға үйленеді. Баланың тірі екенін білген жау оны қайта өлтіріп кетеді. Бұл кезде Тәңір тағы жар болып, қаншық қасқырға қанат бітіп, оны таудың басына жерлейді. Одан ұл туып, ол ұлдан рулы ел тарап, ішінен Ашина деген ұрпағы мықты шығып, ру басы болады. Ашина елі Алтай тауларында темір мен металл өндірумен айналысады. Бұл шың алыстан қарағанда дулығаға ұқсайды екен (түркі тілінде дулыға «түркі» деген мағынаны білдіреді). Содан оның елі түркі атанып кетеді [52, 144 б.]. Осыған желілес бір аңыз бар. Онда бір өзгешелігі Ашина ордасының алдына ата-тегін білдіретін бөрі бедерленген байрақты іліп қояды [54, 57 б.]. Осыларға ұқсас тағы бір мифте Тәңір адамдарға ашуланып, теріс айналады. Адамдар қырылып, қарға-құзғынға жем болады. Қасқыр бір ер баланы сайдан тауып алып, тауға әкетіп асырайды. Оған некелісіп, одан Ашина деген ұлы әмірші тарайды. Ол қасқыр бейнеленген туды қасқыр анасының құрметіне тігеді [55, 122 б.]. Бұл мифтерден көк бөрі немесе қасқырдың археотип екенін көреміз. Соңғы мифтің өзгешелігі басқа тотемдік мифтерде бөрі адамға өмір силап, құтқарушы, киелі жануар ретінде бейнеленгенімен, адам неліктен қасқырмен некелескені түсіндірілмейді. Соңғы мифтік мәтінде адамдар күнәға батып, соның нәтижесінде күнәдан таза қаншық қасқырға некелескені түсіндіріледі. Бұл миф қасқыр тотемінің тәңірге жақын, сүйікті екенін көрсетеді [23, 21 б.].

«Оғызнама» жырында көк бөрі Оғыз қағанның әскерін басқарған, Оғыз қағанға жол сілтеп, ақыл берген деген деректер айтылады. «Оғыз қаған жайлы миф» мифінде көкке қол жайып Тәңірге жалбарынған Оғыз қағанға аспаннан «көк түкті, қою жолды бір арлан бөрі түседі». Бөрі жол бастап, Оғыз оның артынан ереді [52, 150 б.]. Оғыз қаған көрген түсте көктен түскен сәуледе бөрі бейнеленеді [23, 21 б.].

Бумын қаған заманында қасқыр бейнесі әскери туда бейнеленген. Монғолиядағы сынтаста аяқ-қолы шабылған нәресте мен бөрі бейнеленген [52, 148 б.]. Көк бөрі ғұн, Үйсін, Түркілер мен Оғыздардың тотемі болған. Қаншық қасқыр отбасын сақтаушы тотем болған. Яғни, түркі халықтарында қырғыз, өзбек, қарақалпақ, қазақ халықтарында көк бөрі – тотем. Ш. Уәлихановтың еңбегінде қазақ, қырғыздарда көк бөрі, көк бұқа, Төбе көз, Жалғыз көз дәулер ежелгі түркі тайпаларының мифі мен аңызы болғандығын айтады [56, 26 б.]. Шәкәрім Құдайбердіұлының шежіресінен Түркі қағанатына дейін бөрі туралы миф қалыптасқанын аңғара аламыз. Ғалым С. Қасқабасовтың еңбегінде Түркі қағанатында өзге құдайлардан көк Тәңірі дара шыққаны туралы, Түрік қағанатының ыдырауынан сол кезеңдегі мифтер де бір жүйеге түспей қалғаны туралы айтылады [9, 82 б.].

«Қасқыр мен жігіт» ертегісінде қасқырдың қызына үйленген жігіт туыстарынан қиындық көреді. Қасқыр енесінің ақылының арқасында бар қиындықты жеңеді [24, 191 б.].

Қазақ ұғымында ақ және қара қасқыр бар. Көк қасқыр жебеуші, қорғаушы, құтқарушы болса, қара қасқыр жағымсыз образда болған. Көк бөрі

Сонымен, көк бөрі – киелі аң, жебеуші рух, күнәдан таза бейне, Тәңірдің шапағаты тиген құдіретті, далада қалған дәрменсіз пендені асыраушы, қорғаушы, қиындықта жол көрсетуші, ақыл беруші, түркі халықтарының ілкі ата-бабасы. Соымен қатар, бөрі қайсарлық пен төзімнің, адалдықтың символы.

Келесі мифтік кейіпкер – Ұмай ана. Әлем мифологиясында жердің иесі түсінігі бар. Ума – ежелгі үнді мифологиясындағы құдай ана, жер иесі. Энки – шумерлердің жер қожайыны. Гея – грек мифіндегі жер-ана ретінде сипатталады. Ал түркі мифологиясында жердің иесі саналатын Ұмай ана көне түркі мифологиясындағы Ұлы ана есімі, ошақтың киесі.

Ұмай анаға қатысты деректер Орхон-Енисей жазба ескерткіштерінде, түрлі жазба ескерткіштер де, фольклорлық ғұрыпта сақталған. Ұмай ананың этимологиясын зерттеген ғалым С. Қондыбай Ұмай кейбір түркі халықтарында Май-ене деген атаумен сақталғанын айтады. Ұма – баланың жолдасы деген мағынаны білдіреді. Ұмай – әйел кейпіндегі мифтік тәңір ие дейді [33, 16].

Ұмай ана шаңырақ пен нәрестенің, оттың жебеушісі. «От-Ана» мифінде Ұмай ананың табанынан жаралған от адамға жылу мен ризық әкелетіні айтылады. Түркілер отты қасиет тұтқан [52, 12 б.]. Ұмай ана – ежелгі қазақ мифологиясындағы дербес құдай, Тәңірдің жұбайы. «Тәңір – ең жоғарғы Құдай» деген мифте Тәңір көк пен жерді жаратқан соң, өзі екіге бөлініп еркек пен әйелге айналады. Әйелге айналған құдайды Ұмай Тәңір деп атайды. Сүтті көлде Ұмай Тәңір ананың сүті ағады делінеді [52, 10 б.]. Қырғыз мифологиясында Ұмай сүтімен асыраушы жер ана, егін мен малдың өнім құдайы. Өнім көп түскенде Ұмайдың омыраунан сүт ағады деп сенген. Үнді мен грек мифтерінде де омырауынан сүт аққан жер-ана туралы айтылады.

«Жан» деген мифте тән мен жанға бөлінген адам жанының құт, юла, тын, сұрдан тұратыны айтылады. Ұмай ана адамның құтын көкте жаратады. Содан От-Ана арқылы әйелдің құрсағына бала болып бітеді. Әйел баланы босанар кезде Еркілік шайтанмен шайқасып оны аман алып қалады. Ұмай ана баланы тәрбиелейді, өсіреді, өздерінше түсінісіп сөйлеседі. Бала дүниеге келіп, бес-алты жасқа жеткенше желеп-жебеп жүреді. Одан кейін баладан ажырайды. Адам жанының маңызды құрамының бірі сұр адамның тұр келбеті. Оны да алып қоюшы Ұмай ана делінеді [52, 19 б.].

«Ұмай Ана және Аю батыр» мифінде қар астынан құтқарып алған Айсұлуын оята алмаған Аю батыр көкке қарап күңіренеді. Сонда Ұмай мен Құмай деген екі құсты көреді. Олар Аю батырдың басын сипап өтіп, екі кесек бірі ақ, бірі қызыл тас тастайды. Бір-біріне ұрғанда от пайда болып, Айсұлу жылынып оянады. Содан Ұмай ана құс кейпінде ұшып келіп, ана кейпіне еніп, отты маздатады. Оянған Айсұлу от пен анаға сәлем беріп, тағызым етеді. Ұмай Айсұлудың бетін отқа қақтаған қолымен сипайды. Айсұлу мен Аю батырға некелесіп, балалы-шағалы болыңдар, оттарың өшпесін деп батасын беріп, сағымға айналып кетеді. Күндердің күні Айсұлу толғатады. Қиналғанда жер мен көктің тәңіріне, Ұмай анаға сыйынады. Сонда Ұмай ана келіп босандырып, кіндігін кесіп, Айсұлудың маңдайынан сипап, баланы алдына беріп, батасын айтып ғайып болады делінеді [52, 106 б.].

Сонымен, Ұмай ана әйелдер мен балалардың жебеуші қамқоршысы, үй, қолөнер шаруасының демеушісі, жан дарытушы, ошақтың, оттың иесі. Қазақта «Жаңа туған сәбилерді шошытпа, Ұмай ене қойныңа сал жарылқа!» [52, 100 б.], «Біреу еді ұмайым, екеу болды құмайым» [52, 107 б.], менің емес, Май ененің қолы деген сынды сөздер әлі күнге дейін айтылады.

«Күлтегін» анимациялық туындысы рух-жігерге толы, балаларды тарихымен мақтануға шақыратын, патриоттық сезімін арттыратын мультфильм. Мультфильмнің басталуының өзі ғажап: «Жоғарыда көк тәңірі, төменде қоңыр жер жаратылғанда екеуінің арасында адам баласы жаратылды. Адам баласын билеп, Ашина текті Бумын қаған отырды. Білікті, алып қаған еді. Ол елінің тұтастығын, бірлігін сақтап, басы бардың басын игізді, тізесі бардың тізесін бүктірді. Бұл ұлы даланың төріне бөрілі байрақ тіккен мәңгілік ел Көктүрік қағанаты еді. Теміршілер, Бүркітшілер, Мерген қыздар атты көк бөрінің рухы дарыған үш ұлыс жасақ даңқы жер бетіне тарады. Бұлардың күші қаруда емес, татулық пен бірлікте болған еді» [57], – деп басталады. Арғы жағында мифологиялық таным жатқан бұл сөздердің астарында Көк бөрі мен Ұмай ананың мифі жасырынып тұр.

Түрік қағанатын Елтеріс қаған билеп тұрған шақ. Оң жағында отырған ағасы Қапаған елін жау табғаштарға бермек болып, жауыздық қылады. Елтеріс қағанды өлтіріп, ұш ұлысты араздастырып, билікті өз қолына алады. Әкесін өлтіргенін көріп қойға Күлтегінді Қапаған өлтірмек болады. Жаумен шайқасып, өлім аузына қалған Күлтегінді Көк бөрі жаудан құтқарып алады. Жау Күлтегінді қасқырлардың талауында қалды деп ойлайды [57].

Күлтегін бір уақытта оянады. Сонда Көк бөрі Күлтегінге көрінбей сөйлейді:

– Сен батыл айқастың!

– Кім бұл? Кім болсаң да шық бері!

– Мен Көк бөрімін. Алпамсадай табғашпен айқасқан сен қай батырсың?

– Батырлығымды білгің келсе, жарыққа шық. Ашық айқасайық.

– Айқасатын күнің әлі алда, бала. Сен әлі әлсізсің, оның үстіне жауың болсам, табғаштан құтқарар ма едім?

– Мені құтқар деп сұрағам жоқ.

– О, тәңірім! Сені әлсіз ғана ма десем, оның үстіне ақымақ екенсің ғой. Алысатын жауың мен емес. Мен саған көмектескім келеді. Азулы жауың бүкіл түркі еліне тісін батырды. Көп ұзамай байтақ елің құрдымға кетуі мүмкін. Бірақ, әлі де кеш емес.

– Әкем қаған кедейді бай, ашты тоқ қылды. Оған тең келетін басшы жоқ еді. Енді міне жаудың қолынан жаза тапты. Жауға қарсы тұра алатын кім бар?

– Сен барсың! Мұнда келуің бекер емес. Сен нағыз ерсің, батылсың. Алайда, үйренетінің әлі де көп. Жау күші мықты. Оны жалғыз жеңе алмайсың күш жинауың керек. Саған қолғабыс болуға дайынмын, - деп Көк бөрі бөрінің терісін жамылып, адам кейпінде жарыққа шығады. Күлтегін:

– Әкем қағанның өліміне себепші...

– Мен бәрін де білем. Әкесіз қалдым деп қайғырма. Өткен – кеткен. Оған жармаспа. Болашаққа ұмтыл. Тәңірі жарылқап, еліңнің бағына әкең сені батыл, жаужүрек қылып өсірді. Енді, елің ауызбіршілігін, татулығын жоғалтпаса болғаны. Әлі де сенімім бар, – деп Көк бөрі Қапағандай жаудың қайдан пайда болғанын баяндайды:

– Саған ертеде болған бір уақиғаны айтып берейін. Тыңда. Осыдан көп жыл бұрын түріктің қызы жау табғаштың баласын сүйіп, елін тастап қашып кеткен. Мұндай сұмдықты көрмеген Көктүріктер қашқын қызды елге қайтарып, жазасына абақтыға қамайды. Қамаудағы қыз көп ұзамай, ұл туып, жанын тапсырады. Алайда, ана жүрегі ақ қой, жетім қалған сәбиді Түрік ханымы бауырына басып, туған ұлымен қатар өсірген. Арада уақыт өтті, балалар өсті. Бір жолы асыранды баладан қаған қауіп сезіне бастайды. Ашуға мінген қаған табғаштың сілімтігін түркі жерінен қуып, қаңғытып жібереді. Әлсіреп, адасқан баланы табғаштар танып бауырға басады. Содан көп жыл өтті түрік қағаны тәңірге ұшты. Қағанның ұлы Елтеріс таққа отырды. Күндердің бір күнінде хан ордасына бейтаныс адам келді.

– Қапаған!

– Иә, ештеңе сезбеген Елтеріс қаған бірге өскен бауырын сағынышпен қарсы алып, оң жағынан орын берген. Қағанның бұл шешімі Көктүріктің келесі тағдырын белгіледі.

– Болды, жалғасы не болғанын өзім де білем, – дейді Күлтегін.

– Ол күн сайын күшейіп келеді. Қапағанның ендігі мақсаты үлкен қара тасты оятып, шексіз күшке ие болу. Оны жеңетін тек сен ғана, Күлтегін, – дейді.

Арада сан жылдар өтіп, Көк бөрінің жанында өскен Күлтегін ержетіп ер болған шақта Көк бөрі:

– Қоштасатын кез келді, Күлтегін. Қолымнан келгенін, бойымда барын саған бердім, үйреттім. Ендігі үлкен жолды менсіз өтуің керек. Есіңде болсын сен баскесер жендет емессің. Сен – батырсың. Ата-баба аруағы қолдасын. Қош бол, Елтерістің ұлы! – деп Күлтегінмен қоштасады.

Күлтегін жауы Қапағанға қарсы шыққан шақта Бүркітшілер елі жау қолында қалады. Оларды Күлтегін құтқарып алады. Қатты жараланған Күлтегін есінен танып қалады. Бүркітшілердің тарханы оны емдетпекке Мергендер ұлысына жол тартады. Осы сәтте оттың шоғын көсеп алдағыны болжап отырған бақсы қыз Мергендер ұлысына құтты қонақ келе жатқанын айтады. Мергендердің тарханы Тұмар араздасып қалған ұлыс басшыларын жақтыртпайды. Шаңырағына келген сұлық жатқан Күлтегін мен бүркітші Барласқа:

– Сатқынды шаңырағыма әкеліп, иттігіңді дәлелдейін деп пе едің? Екеуінің де басын алыңдар! – деп бұйырады. Сонда:

– Шаңырағыңда кек алып, қан төгу қай бабаңның салтында бар еді? Сенен өлім емес, өмір сұрап келдім. Сатқын түгіл арнауыт болса да еміңді жаса. Құтқара көр, – деп Күлтегінге ем сұрайды. Тұмар оған:

– Бұған керегі өмір емес, өлім. Әкесін өлтіріп табғашқа арын сатқан күшікке иттің өлімі бұйырсын, - деген сәтте оттан Ұмай ана шығып, Күлтегіннің жарасына тостағанынан ақ сүтін төгеді. Жара бірден жазылып кетеді. Ұмай ана Күлтегіннің басынан сипайды да ғайып болады.

Ауруынан айыққан Күлтегін басынан өткендерін баяндап, екі ұлыстың басын қосып:

– Сіздерге алғысым шексіз. Енді аттануым керек. Қапағанның жоспарына бөгет болмасам, бәрінен айырыламыз, - деп қоштасқалы тұрғанында:

– Тоқта, Күлтегін. Тәңір жаратқан Көк бөрі дарытқан алып күшіңді көрдік. Бұл жолда саған сенімді жолдас керек. Малға мал, жанға жан деген. Ендігі сапарда біз Бүркітшілер ұлысы соңғы деміміз қалғанша сенімен біргеміз!

– Біздің үшкір жебелеріміз де қолғабыс болып қалар. Ел үшін біз де иық тіресе шайқасамыз, - деп бірге аттанады. Біраз оқиғалардан соң бұларға ел болып біріккеннен асқан құт жоқ екен деп теміршілердің Шойынқарасы да қосылады. Біріккен үш ұлысқа Күлтегін қолбасшылық етеді. Сонда Көк бөрі таудың биігінен оларды жебеп тұрады. Сонда Күлтегін:

– Сөзімді тыңда, Көк бөрінің ұрпағы. Бүткіл түркі елі жоқ болмасын десеңдер, ата-баба мекен еткен жер-су иесіз қалмасын десеңдер, бірлігіңді, татулығыңды сақта. Бүгін біз Көк бөріден тараған көк түріктер табғаштың қара туын құлатып, отша жалмап, бөріше бүреміз. Киелі тәңірінің құты қонған ұлы далаға ұрпақтарымыз ие болсын. Бүгін біз жеңіске жетеміз, – деп Қапағанға қарай қол бастайды [57].

Қапағанды жеңген соң: «Жоғарыда көк тәңірі, төменде қоңыр жер жаратылғанда екеуінің арасында адам баласы жаратылды. Адам баласын билеп, Ашина текті көк түріктер отырды. Ұлы даланың төріне жайғасқан ұлы елдің басына Білге қаған болып отырды. Бірлігі жарасып бөрілі байрақ тіккен қалың түрік жасағына көк түріктің көк семсері Күлтегін қолбасшы болды» [57], – деп соңында Күлтегін ескерткішін көрсетіп, фильм ерекше мәнмен аяқтайды.

Бұл мультфильмді мифтік сюжетке негіздеп жасалған туынды деп атаса артық болмас. «Күлтегін» фильмінде Көк бөріге тән барлық мифтік қызмет көрінеді:

· Ашина текті түркі халқының ілкі-атасы сипаты;

· Қиын жағдайға тап болған пендеге көмекке келуі;

· Ақыл айтып, жол сілтеуі;

· Пендені асыраушы - қамқоршы сипаты;

· Жеке бір адамның жебеушісі сипаты.

Мультфильмде Күлтегіннің басынан сипап, сүтімен емдеген Ұмай ананың:

· Оттың иесі;

· Жер иесі;

· Ошақтың киесі;

· Жан дарыту қатарлы сипаттары айқын көрінеді.

Сонымен қатар, мультфильмде қағанаттың қақпасында және қаған отыратын тақта бөрінің мүсінінің бейнеленуі де сәтті пайдаланылған. Бұл мультфилім мифтік сюжетті, мифтік кейіпкерлерді пайдалана отырып балалардың қызығушылығын тудыратын, көрерменнің сұранысын қанағаттандыратын, тіпті, әлемдік деңгейге шығуға болатын туынды жасап шығаруға болатынын дәлелдеді. Ең бастысы, бұл туындыны жасаушылардың арғықазақ түпсанасындағы түсінікті бейнелей отырып, қазақ фольклорының мұраларын түп нұсқадан алшақ кетпей жаңаша жолмен жеткізе білуі аса қуантарлық іс.

Автор: Есбол Нұрахмет