Ежелгі кезеңдерден бастап-ақ Ұлы дала кеңістігінде өмір сүрген тайпалар үшін көшіп-қону кездейсоқ әрекет емес, нақты жоспарланған жүйе болды. Ұлы көш ұғымының өзі тек орын ауыстыруды емес, табиғатпен үйлесімді қозғалысты білдіреді. Қыстау, көктеу, жайлау, күзеу сияқты маусымдық қоныстар ғасырлар бойы қалыптасқан бағыттармен байланысты болды. Бұл туралы деректерді көне жазбалардан да кездестіреміз. Мысалы, Геродотсақтар туралы жазбаларында олардың жыл мезгіліне қарай қоныс ауыстыратынын атап өтеді.

Көшпелі өмірдің ішкі тәртібі мен логикасын түсіну үшін Әбу Насыр әл-Фараби мен Ибн Халдун еңбектеріндегі ойларға назар аударуға болады. Ибн Халдун өз еңбегінде көшпелі қоғамды ерекше ұйымшыл, төзімді орта ретінде сипаттайды. Оның пікірінше, мұндай қоғамда адамдар табиғатқа тәуелді болғандықтан, бір-біріне жақын өмір сүреді және артық нәрсеге ұмтылмайды.

Көшпелі өмірдің тағы бір ерекшелігі уақытты қабылдау тәсілінде. Күнделікті тіршілік нақты бір сағатпен емес, табиғи белгілермен өлшенді. Таң шапағы – күннің басталуы, күннің ең биік тұсы – жұмыстың қызған шағы, кешкілік – тынығу уақыты. Бұл қарапайым көрінгенімен, уақытты табиғи ырғақпен үйлестірудің бір жолы болды. Осындай жүйе туралы Шоқан Уәлиханов өз жазбаларында қазақ тұрмысындағы уақыт өлшемдерін сипаттай отырып атап өтеді.

Тұрмыстың өзі де белгілі бір тәртіпке негізделді. Киіз үйдің құрылымынан бастап, оның ішіндегі заттардың орналасуына дейін бәрі рет-ретімен жасалған. Бұл жай ғана ыңғайлылық үшін емес, өмірді жеңілдету үшін керек болды. Жиналып-түгелденуі тез, көшке ыңғайлы, бірақ сонымен қатар ұзақ уақыт тұруға да қолайлы баспана осының дәлелі. Мұндай үйлесімділікті Әлкей Марғұлан зерттеулерінен де көруге болады.

Көшпелі өмірде отбасының орны ерекше болды. Ауыл болып көшу, бірге қону, ортақ тірлік атқару адамдарды жақындастыра түсті. Үлкендердің тәжірибесі, ақылы күнделікті өмірде-ақ беріліп отырды. Бұл арнайы оқу емес, табиғи үйрену процесі еді. Осындай ортада өскен адам өмірдің мәнін күрделі ұғымдар арқылы емес, қарапайым тіршілік арқылы түсінді.

Философиясы да осы қарапайымдыққа негізделген. Артық жүк алмау, қолдағыны бағалау, табиғатқа қарсы келмеу – бұл жазылған заң емес, күнделікті өмірдің өзінен шыққан қағидалар. Көшпелі адам үшін өмірдің сапасы көп дүниемен емес, тіршіліктің дұрыс жүруімен өлшенді, малдың амандығы, қоныстың жайлылығы, адамдардың арасындағы түсіністік.

Көшпелі өмірдің қызығы да осы тұста. Ол сырттай қарағанда қарапайым көрінеді, бірақ ішкі жағынан өте жинақы, реттелген жүйе. Әр нәрсе өз орнында, әр әрекет өз уақытында. Сол арқылы өмір артық күрделенбейді, бірақ мәнсіз де болмайды.

Сондықтан көшпелі тіршілікті тек тарихи кезең ретінде қарау жеткіліксіз. Ол белгілі бір өмір сүру тәсілінің үлгісі. Және сол үлгінің ішінде уақытты сезіну, отбасыға мән беру, өмірді ретпен жүргізу сияқты терең дүниелер табиғи түрде қалыптасқан.