Су қоймалары – Қазақстанның су шаруашылығының күретамыры. Олар өзен ағысын реттеуге, егістікті суаруға, энергия өндіруге және елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Бүгінде еліміздің аумағында 300-ден астам су қоймасы бар. Оның 83-і республикалық меншікте болса, қалғандары коммуналдық және жеке меншікке тиесілі.
Ежелгі және ортағасырлық суару жүйелері
Қазақ жерінде су сақтау құрылыстарының тарихы тереңде жатыр. Көшпелі және жартылай отырықшы өмір салты жағдайында су көздерін тиімді пайдалану өмірлік маңызды болды.
Ежелгі дәуір (б.з.д. I мыңжылдық – б.з. I мыңжылдығы)
Сақ, үйсін және қаңлы тайпалары Сырдария, Шу, Талас, Іле өзендерінің бойында суармалы егіншілікті дамытты.
Сырдария бойындағы Шырық-Рабат, Бәбіш-молда қоныстарында күрделі суару жүйелері болған.
Қарапайым арықтар мен жасанды арналар арқылы суды егістікке жеткізіп, тары, арпа, бидай өсірген. Сонымен қатар, қола дәуірінен бастап далалық аймақтарда (мысалы, Бұқар Жырау ауданы) құдықтар қазу өнері кең таралды.
Орта ғасырлар (VI–XV ғғ.)
Бұл кезеңде отырықшы мәдениеттің гүлденуіне байланысты су жүйелері жетілдіріле түсті.
Отырар, Түркістан (Ясы), Сауран секілді қалаларда қыштан жасалған су құбырлары, арықтар мен шағын су қоймалары жұмыс істеді.
Орталық Азияның өзге аймақтарына тән жер асты каналдары («қанааттар») Қазақ даласында сирек кездескенімен, ашық арықтар мен өзен деңгейін реттейтін шағын бөгеттер белсенді қолданылды.
Кеңестік дәуір (1950–1980 жылдар)
Қазақстандағы ең ірі су қоймаларының басым бөлігі өткен ғасырдың ортасында салынды. Бұл кезең су шаруашылығының ғылыми негізделуімен және ауқымды құрылыстармен сипатталады.
Ең ірі стратегиялық нысандар:
Бұқтырма су қоймасы (1953–1967 жж.)
Ертіс өзенінде орналасқан, Қазақстандағы ең үлкен жасанды су айдыны. Көлемі: 49,8 км³, Ауданы: 5500 км². Ол 1962 жылы Зайсан көлімен қосылып, әлемдегі ең ірі су қоймаларының біріне айналды. М.В. Инюшин бастаған «Иртышгэсстрой» тресі салған бұл нысан энергетиканың негізі болды.
Шардара су қоймасы (1965–1968 жж.)
Сырдария өзенінде салынған. Ауданы шамамен 900 км². Мақсаты – Оңтүстік Қазақстанның егістік жерлерін суару және Сырдария ағынын реттеу.
Қапшағай су қоймасы (1965–1970 жж.)
Іле өзенінде бой көтерген. Ұзындығы 187 км-ге жетеді. Алматы облысының энергетикалық қуатын арттыруға мүмкіндік берді, бірақ Балқаш көлінің су деңгейіне экологиялық тұрғыдан әсер етті.
Сондай-ақ, осы кезеңде Қаратомар (Тобыл), Кеңгір (Ұлытау өңірі) және Самарқан (Теміртау) секілді өндірістік маңызы бар бөгендер іске қосылды.
Атауы | Өзен | Ауданы (км²) | Пайдалануға берілген жылы |
Бұқтырма | Ертіс | 5500 | 1967 |
Қапшағай | Іле | 1847 | 1970 |
Шардара | Сырдария | 900 | 1968 |
Көксарай | Сырдария | 460 | 2011 |
Тәуелсіздік жылдары (1991 жылдан бүгінге дейін)
Егемендік алғаннан кейін Қазақстан су инфрақұрылымын сақтау және климат өзгерісіне бейімделу міндетімен бетпе-бет келді. Су шаруашылығының ғылыми негізі 1930 жылдары «Қазсушар» институтының құрылуымен басталды.
Көксарай су қоймасы
Тәуелсіз Қазақстан тарихындағы ең алғашқы және ең ірі стратегиялық су шаруашылығы нысаны — Көксарай су реттегіші. Бұл нысан халық арасында «ғасыр құрылысы» деп те аталады. Құрылысы 2008 жылы басталып, 2011 жылы толық пайдалануға берілді. Түркістан облысы, Арыс қаласы мен Шардара ауданының түйіскен тұсында орналасқан.
Сырдария өзенінің төменгі ағысындағы елді мекендерді (әсіресе Қызылорда облысының ауылдарын) көктемгі су тасқынынан қорғау және қысқы суды жинап, жазда суармалы егіншілікке пайдалану мақсатында салынды.
Жобалық сыйымдылығы: 3 миллиард текше метр.
Бөгеттің ұзындығы: 44,7 шақырым.
Су айнасының ауданы: шамамен 460 .
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында Сырдарияның суын реттеуде үлкен қиындықтар туындады. Шардара су қоймасы толған кезде, артық суды жіберетін жер болмай, Түркістан мен Қызылорда облыстарындағы жүздеген үйді су басу қаупі төнетін. Көксарай осы мәселені түбегейлі шешу үшін салынды.
Көкарал бөгеті
Сонымен қатар, Тәуелсіздік жылдарындағы тағы бір бірегей жоба — Көкарал бөгеті (2005 жыл). Ол Арал теңізінің солтүстік бөлігін (Кіші Арал) сақтап қалу үшін салынған маңызды гидротехникалық құрылыс. Бұл нысандардың салынуы Қазақстанның су қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі дербес қадамдарының бастауы болды.
2010 жылғы Қызылағаш су қоймасындағы апаттан кейін елдегі бөгеттерді жаппай жөндеу және техникалық стандарттарды қатаңдату басталды. Қызылағаш су қоймасы (1986–1993 жылдары салынған) 2010 жылы бөгеттің бұзылуы салдарынан апатқа ұшырады (45 адам қаза тапты). Бұл оқиға су қоймаларының қауіпсіздігіне назар аудартты, нәтижесінде көптеген бөгеттер жөнделді және жаңа стандарттар енгізілді.
Бүгінде Қазақстанның су қоймалары тек экономикалық нысан емес, ұлттық қауіпсіздіктің кепілі. 2024 жылғы ірі су тасқыны кезінде Қапшағай секілді алып қоймалар артық суды қабылдап, елді мекендерді қорғап қалды.
Мемлекет климаттық сын-қатерлерге жауап ретінде тағы 20-ға жуық жаңа су қоймасын салуды жоспарлап отыр. 2024 жылы бірнеше нысанның құрылысы басталып кетті.
