Қазақстанда 15 сәуірді ғашықтар күні ретінде атап өту бастамасы 1999 жылы қоғам және мемлекет қайраткері Дархан Мыңбайдың ұсынысынан кейін кеңінен талқылана бастады. Ол жастар ұйымдарына, жоғары оқу орындарына және бұқаралық ақпарат құралдарына қазақтың өз махаббат мерекесін қалыптастыру идеясын ұсынып, ұлттық мәдениетке негізделген ерекше күнді атап өтуді қолдауға шақырды. Бұл бастама қоғамда бірден қызығушылық тудырып, әсіресе жастар арасында қолдау тапты. Алайда алғашқы жылдары мерекенің нақты күні бірден белгілене қойған жоқ. Әр өңірде әртүрлі даталар ұсынылып, жергілікті деңгейде түрлі күндерде аталып жүрді. Мәселен, Тараз қаласында 15 сәуір Қозы Көрпеш – Баян Сұлу күні ретінде ұсынылса, Семей өңірінде Баянға қатысты 11 наурыз аталып өтті. Ал Қызылордада 19 мамырды Қозы күні ретінде белгілеу туралы пікірлер айтылды. Уақыт өте келе бұл күндердің ішінен көктемнің шырайлы шағы саналатын 15 сәуір біртіндеп көпшілік қолдауына ие болып, ұлттық ғашықтар күні ретінде орныға бастады.

2011 жылдан бастап Алматы қаласы әкімдігінің жастар саясаты басқармасы 15 сәуірді ресми түрде мәдени іс-шаралар күнтізбесіне енгізіп, бұл күнді жастар арасында кеңінен атап өтуді қолға алды. Сол жылдан бері еліміздің түрлі қалаларында мерекелік концерттер, әдеби-музыкалық кештер, жастар кездесулері, флешмобтар мен мәдени шаралар ұйымдастырылып келеді. Кейбір оқу орындарында махаббат жырларын оқу, ұлттық ойындар өткізу, шығармашылық кештер ұйымдастыру дәстүрге айналды. 

Көктемнің дәл осы кезеңі табиғаттың жаңарып, тіршіліктің қайта жанданатын уақытымен сәйкес келеді. Сондықтан 15 сәуір махаббаттың, сезімнің, жаңа бастамалардың символдық күні ретінде қабылданды. Оның үстіне бұл күн қазақ фольклорындағы ең әйгілі махаббат жыры – Қозы Көрпеш пен Баян Сұлу тағдырымен байланыстырылып, мерекеге ұлттық мазмұн берді.

Неліктен дәл Қозы мен Баян?

Қазақ халқының ауыз әдебиетінде махаббат тақырыбына арналған көптеген аңыздар мен жырлар бар. Солардың ішінде «Қозы Көрпеш – Баян Сұлу» эпосының орны ерекше. Бұл шығарма қазақ фольклорындағы ең көне әрі кең таралған лиро-эпостық жырлардың бірі саналады. Зерттеушілердің пікірінше, жырдың негізгі сюжеті өте ерте кезеңде қалыптасқан. Ол ұзақ уақыт бойы жыраулар мен ақындар арқылы ауызша таралып, XIX ғасырда ғана қағазға түсіріле бастады. Қазақ даласына келген саяхатшылар мен зерттеушілер де бұл жырды жазып алып, ғылыми айналымға енгізген. Мәселен, XIX ғасырдың басында жырдың кейбір нұсқалары алғаш рет баспа бетінде жарияланып, кейін бірнеше рет қайта басылып шыққан.

Фольклортанушылардың дерегіне сүйенсек, жырдың ондаған нұсқасы бар. Түрлі зерттеулерде қазақ және орыс тілдерінде жазылған 30-дан астам нұсқасы белгілі екені айтылады. Сонымен қатар бұл шығарма тек қазақ арасында ғана емес, басқа да түркі халықтарының арасында тараған. Мысалы, алтай, башқұрт және татар халықтарының фольклорында осы сюжетке жақын бірнеше нұсқалар кездеседі.

Белгілі орыс ғалымы Григорий Потанин «Қозы Көрпеш – Баян Сұлу» жырын жоғары бағалап, оны «қазақ эпосының шоқтығы биік үлгісі» деп атаған. Ал қазақ әдебиетінің классигі Мұхтар Әуезов жырдың әр нұсқасында кейбір детальдар өзгергенімен, негізгі оқиға желісі сақталып, барлық нұсқалар бір сюжетке негізделетінін атап өткен.

Бұл жыр тек ауыз әдебиетінде ғана сақталып қалған жоқ. Кейін ол әдебиет пен өнерде де кеңінен көрініс тапты. Мысалы, жазушы Ғабит Мүсірепов осы тақырыпқа арналған драмалық пьеса жазды. Шығарма 1940 жылы Алматыдағы М.Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрында алғаш рет сахналанды. Ал 1992 жылы режиссер Асанәлі Әшімов түсірген «Қозы Көрпеш – Баян Сұлу» көркем фильмі жарыққа шықты.

Қозы мен Баянның трагедиялық махаббаты

Жырдың негізгі желісі екі әкенің сертінен басталады. Сарыбай мен Қарабай аң аулап жүріп, болашақта дүниеге келетін балаларын бір-біріне атастыруға келіседі. Алайда тағдыр бұл уәденің орындалуына мүмкіндік бермейді. Сарыбай ұлы дүниеге келмей жатып қайтыс болады. Соған қарамастан, екі отбасының арасындағы серт халық жадында сақталып қалады. Кейін Сарыбайдың ұлы Қозы мен Қарабайдың қызы Баян өсіп ержетеді. Қозы батыл, адал мінезді жігіт болып өссе, Баян ақылды әрі сұлу қыз ретінде сипатталады. Екі жас бір-бірін көріп, бірте-бірте ғашық болады. Бірақ бұл махаббатқа Баянның әкесі Қарабай қарсы тұрады. Ол бұрын берген уәдесінен тайып, қызын бай әрі күшті адам саналатын Қодарға бергісі келеді. Қодар – мал-мүлкі көп, күшті адам болғанымен, мінезі қатал, айлакер ретінде бейнеленеді.

Жырдағы негізгі тартыс осы жерде басталады. Қодар Баянға үйлену үшін Қозыны жолдан тайдыруға әрекет етеді. Түрлі айла-шарғының нәтижесінде ол Қозыны өлтіреді. Бұл оқиға жырдың ең трагедиялық тұстарының бірі саналады. Қозының қаза тапқанын естіген Баян қатты қайғырады. Ол сүйіктісінің өлімі үшін Қодардан кек алуға бел буады. Аңыз нұсқаларының көпшілігінде Баян Қодарды айламен құдыққа түсіріп, жазалайды. Бірақ Қозысыз өмір сүре алмайтынын түсінген Баян ақырында оның қабіріне келіп, өзіне-өзі қол жұмсайды. Екі ғашықтың тағдыры қайғылы жағдайда аяқталады. Қозы мен Баянның махаббаты қазақ ауыз әдебиетінде адалдық пен тұрақтылықтың символы ретінде сақталып қалды. Бұл оқиға ғасырлар бойы жырланып, халық жадында ұрпақтан-ұрпаққа жетіп келеді.

Қос ғашықтың кесенесі

Қазақстанның шығыс өңірінде, қазіргі Абай облысының Аягөз ауданы аумағында «Қозы Көрпеш – Баян Сұлу» кесенесі орналасқан. Бұл ескерткіш қазақ даласындағы ең көне сәулет құрылыстарының бірі саналады және халық арасында қос ғашықтың мәңгілік махаббатының белгісі ретінде белгілі. Кесене Аягөз өзенінің маңында, Тарбағатайға баратын көне жолдың бойында тұр. Ғалымдардың көпшілігі бұл ескерткіштің шамамен X–XI ғасырларда салынғанын айтады. Яғни оның тарихы мың жылға жуық уақытты қамтиды. Қазақ даласында сақталған ортағасырлық архитектуралық нысандардың ішінде бұл кесене ерекше орын алады.

Ескерткіштің сыртқы пішіні биік төртқырлы мұнараға ұқсайды. Кесене күйдірілген кірпіштен қаланған. Биіктігі шамамен 11–12 метрге жетеді. Қабырғалары жоғары қарай біртіндеп жіңішкере түседі. Мұндай архитектуралық үлгі сол кезеңдегі дала сәулет өнеріне тән. Кесененің ішкі құрылымы да қарапайым, бір камералы болып келеді. Халық арасында бұл кесене Қозы мен Баянның қабірі деп айтылады. Сондықтан ғасырлар бойы адамдар бұл жерге келіп, қос ғашықтың тағдыры туралы аңызды еске алып отырған. Кесене маңында тас мүсіндер мен көне қорым іздері де кездеседі. Кейбір зерттеушілер оларды сол дәуірдің жерлеу дәстүрімен байланыстырады.

Бүгінде «Қозы Көрпеш – Баян Сұлу» кесенесі Қазақстанның тарихи-мәдени ескерткіштерінің бірі ретінде қорғалады. Ол туристер мен зерттеушілер жиі баратын орындардың қатарына кіреді. Сонымен қатар бұл жер қазақ мәдениетінде махаббат пен адалдықтың символы ретінде танылып, халық жадында сақталып келеді.