Бақсы танымы

ХІХ ғасырда қазақтың рухани мәдениетін зерттеген ғалым Шоқан Уәлиханов бақсылар туралы көптеген деректер қалдырған. Ол бақсылықты көне шамандық дәстүрдің жалғасы ретінде сипаттап, қазақ қоғамындағы ерекше құбылыс екенін атап өтеді. Ғалым өз еңбектерінде: «Бақсы – жындармен сөйлесетін, олардың көмегімен ауруды емдеп, болашақты болжайтын адам» деп жазады. Бұл пікір бақсылардың тек емшілікпен ғана шектелмей, халықтың рухани сенім жүйесінде маңызды орын алғанын көрсетеді.

Қазақ даласында аты аңызға айналған бақсылардың бірі – Қорқыт ата. Халық аңыздары бойынша, ол қобыздың атасы әрі алғашқы бақсы саналады. Қорқыттың өмірі мен өнері туралы көптеген аңыздар сақталған. Солардың бірінде оның: «Қобыздың үнінде өмірдің сыры бар» деген сөзі айтылады. Қобыз сарыны арқылы бақсылар рухтарды шақырып, ауруды емдейді деп сенген. Сондықтан халық арасында «қобыз – бақсының тілі» деген түсінік қалыптасқан.

Қазақ даласында ХVIII–ХІХ ғасырларда атағы кең тараған бақсылардың бірі – Қойлыбай бақсы. Ел аузындағы әңгімелерде оның ерекше қасиеттері туралы көптеген қызықты деректер кездеседі. Аңыз бойынша, Қойлыбай бақсы жора жасағанда қобызын ортаға қойып, сарнау айтқанда аспап өздігінен қозғалып, тіпті секіріп кетеді екен. Бұл көріністі көруге алыстан адамдар жиналғаны туралы деректер бар. Кейбір этнографтар мұндай рәсімдердің халыққа ерекше психологиялық әсер еткенін жазады.

Бақсылардың негізгі қызметінің бірі – емшілік. Қазақ арасында ауруды емдеудің халықтық тәсілдері кең тараған. Бақсылар дәрілік шөптерді жақсы білген, кейде аластау, дем салу, жын қуу сияқты жоралғылар жасаған. Халық арасында «Аурудың емі – табиғатта, оның сырын бақсы біледі» деген сөз бекер айтылмаған. Кейбір бақсылар адамның көңіл күйін, қорқынышын басып, рухани қолдау көрсету арқылы да емдеген.

Көшпелі қоғамда бақсыларға деген ерекше құрмет болды. Кей ауылдарда бақсы келгенде арнайы мал сойылып, құрмет көрсетілген. Оның айтқан сөзіне қарсы шығу жаман ырым саналған. Халық арасында «Бақсының батасы – бақ, қарғысы – сор» деген түсінік тараған. Мұндай сенім бақсылардың қоғамдағы беделін арттыра түсті.

Сонымен қатар кей өңірлерде атақты бақсылардың қабірі киелі орын ретінде құрметтелген. Адамдар ондай жерлерге барып, тілек тілеп, құрбандық шалған. Бұл құбылыс көне шамандық сенімдердің қазақ мәдениетінде ұзақ уақыт сақталғанын көрсетеді.

ХХ ғасырдың басында қазақтың қоғамдық ойына ықпал еткен тұлғалардың бірі – Әлихан Бөкейхан. Ол қазақтың көне салт-дәстүрлері мен наным-сенімдері туралы жазбаларында халықтың рухани мәдениетін зерттеудің маңызын атап өткен. Қазақтың көне дүниетанымын түсіну үшін бақсылық дәстүрді де ескеру қажет екенін көрсеткен.

Зерттеушілердің пікірінше, бақсылық тек мистикалық құбылыс емес, ол  көшпелі қоғамның әлеуметтік әрі мәдени институты. Бақсылар кейде жыршы, музыкант, психолог, тіпті кеңесші қызметін де атқарған. Олар халықтың қорқынышы мен үмітін, сенімі мен күдігін өз бойына жинаған ерекше тұлғалар болды.

Бақсы-балгерлерге тән негізгі белгілер

Көшпелілер қоғамында бақсы-балгерлерді қарапайым халықтан ажырататын өзіндік экзотикалық және символикалық белгілер болды. Бұл белгілер олардың киімінде, құралдарында, психологиялық портретінде және тіпті физиологиясында айқын көрініс тапқан.

Төменде бақсы-балгерлерге тән негізгі атрибуттар мен белгілерді тереңдете талдаймыз:

Көшпелілер қоғамында бақсы-балгерлерді қарапайым халықтан айқын ажырататын ерекше белгілер болған. Бұл белгілер тек сыртқы келбетпен ғана шектелмей, олардың киімінде, ғұрыптық құралдарында, психологиялық болмысында және дүниетанымында көрініс тапты. Бақсының бейнесі көшпелі мәдениетте ерекше символикалық мәнге ие болды. Ол бір жағынан емші, екінші жағынан тылсым әлеммен байланыс орнататын тұлға ретінде қабылданды. Сондықтан олардың әрбір атрибуты белгілі бір мағыналық жүк көтерді.

Ең алдымен бақсылардың сыртқы келбеті мен киім-кешегі назар аудартатын. Бақсының киімі жай ғана тұрмыстық киім емес, рухтар әлеміне сапар шегетін «қорғаныш сауыты» ретінде қарастырылды. Бақсының бас киіміне немесе шапанына үкінің қауырсынын тағу дәстүрі кең тараған. Үкі – түн құсы болғандықтан, қараңғыда көре алатын қасиеттің символы саналған. Халық түсінігінде үкі қауырсыны бақсының тылсым дүниені көру қабілетін күшейтеді деп сенілген. Сондықтан бақсы киіміндегі қауырсындар оның рухани күшінің белгісі ретінде қабылданды.

Бақсының шапанына түрлі темір салпыншақтар, қоңыраулар және металл әшекейлер тағылған. Мұндай киімді халық арасында «сары шапан» деп атаған. Темір заттардың сыңғыры жора кезінде ерекше рөл атқарған. Бақсы транс күйіне енгенде, бұл дыбыстар жын-перілерді үркітіп, көмекші рухтарды шақырады деген түсінік болған. Сонымен қатар металл дыбысының ырғақты әуені бақсының психологиялық күйін күшейтіп, рәсімнің әсерін арттырған.

Кейбір бақсылар киіміне жануарлардың тісі мен тұяғын да таққан. Мысалы, аюдың тісі, қасқырдың тырнағы немесе киіктің тұяғы сияқты заттар тотемдік күштің белгісі ретінде қарастырылды. Бұл заттар бақсының көмекші рухтарын бейнелейді деп сенілген. Көшпелі дүниетанымда әрбір жануар белгілі бір күштің символы болғандықтан, мұндай әшекейлер бақсының рухани қорғанысын күшейтетін белгі ретінде қабылданған.

Бақсының негізгі «қаруы» – оның ғұрыптық құралдары. Солардың ішіндегі ең маңыздысы – қобыз. Қазақ мәдениетінде қобыз жай ғана музыкалық аспап емес, ерекше қасиетті құрал ретінде қарастырылған. Халық аңыздарында қобыздың пішіні де символдық мағынаға ие: оның басы аққудың бейнесіне ұқсайды, ал тұлғасы адам денесіне келетіндей етіп жасалған. Кейбір бақсылар қобыздың ішіне айна орнатқан деген деректер де кездеседі. Айна арқылы бақсы рухтар әлемін көре алады деген түсінік болған.

Бақсылар қолданған тағы бір маңызды құрал – асатаяқ. Бұл темір шыңғырлауықтар тағылған қасиетті таяқ болып саналған. Бақсы жора кезінде асатаяқты жерге ұрып, ерекше дыбыс шығарады. Мұндай әрекет энергия жинау немесе рухтарды шақыру рәсімінің бір бөлігі ретінде қабылданған. Кейбір халықтарда соқпалы аспап – даңғыра да пайдаланылған. Оның дыбысы адамды ерекше ырғаққа түсіріп, гипноздық күйге жеткізуге ықпал еткен.

Бақсылық тек сыртқы белгілермен ғана емес, адамның психологиялық және физиологиялық ерекшеліктерімен де байланысты болды. Халық түсінігінде болашақ бақсы бала кезінен өзгеше мінезімен ерекшеленеді. Ол көбіне тұйық, жалғыздықты жақсы көретін, түсінде аруақтарды көретін адам ретінде сипатталады. Мұндай құбылысты халық арасында «бақсы ауруы» деп атаған. Егер адам бұл қасиетті қабылдамаса, ауыр науқасқа шалдығады немесе есінен адасуы мүмкін деген сенім тараған.

Бақсылардың ерекше күйге түсуі – транс немесе экстаз жағдайы – олардың жораларының негізгі бөлігі болды. Мұндай кезде бақсының көзі өзгеріп, денесі дірілдеп, кейде айқайлап немесе сарнап сөйлеген. Халық түсінігінде бұл бақсының жаны уақытша тәннен бөлініп, рухтар әлеміне сапар шегіп, солармен тілдесіп жатқанын білдіреді. Бақсының осындай күйі жиналған адамдарға да ерекше әсер қалдырған.

Кейбір бақсылардың физикалық тұрғыдан ерекше әрекеттер жасағаны туралы да деректер бар. Мысалы, қызған темірді ұстау, от үстінен жүру немесе өзін пышақпен жарақаттағандай көрсету сияқты әрекеттер халықты таңғалдырған. Мұндай құбылыстарды кей зерттеушілер адамның ерекше психологиялық күйде ауырсынуды уақытша сезбеуімен түсіндіреді.

Бақсылық рәсімдерінде символикалық заттардың да маңызы зор болды. Солардың бірі – айна. Бақсының кеудесіне немесе қобызына тағылған айна «рухтар әлемінің терезесі» ретінде қабылданған. Айна жаман энергияны қайтарады және бақсыға көзге көрінбейтін әлемді көруге мүмкіндік береді деген сенім болған.

Су мен түтін де тазарту символы ретінде қолданылған. Бақсы жораны бастар алдында көбіне адыраспан түтінін түтетіп, кеңістікті аластаған. Кейде киелі су шашып, жаман күштерді қуу рәсімін жасаған. Бұл әрекеттер көшпелі халықтың дүниетанымында кең тараған тазарту мен қорғану символдарының бірі саналған.

Осылайша бақсы-балгерлердің киімі, құралдары, мінез-құлқы мен жоралғылары көшпелі мәдениеттің терең символдық жүйесін көрсетеді. Бақсының әрбір атрибуты – тек сәндік элемент емес, рухани мағынаға ие белгі. Олар арқылы көшпелі қоғамның табиғатпен, рухтар әлемімен және адам психологиясымен байланысты күрделі дүниетанымы көрініс табады.

Бақсылардың іс-әрекеттерінің мәні

Бақсылардың әрекеттері бүгінгі ғылым тұрғысынан да қызығушылық тудырады. Кейбір зерттеушілер олардың емшілік тәжірибесін психологиялық әсер, гипноз немесе плацебо құбылыстарымен байланыстырады. Алайда кейбір элементтері әлі де толық түсіндірілмеген.

Мысалы, бақсылар қолданған қобыздың төменгі жиіліктегі дыбыстары адамның жүйке жүйесіне әсер ететіні туралы пікірлер бар. Музыканың адамның психикалық күйіне ықпал ететіні бүгінгі медицинада да мойындалған. Осы тұрғыдан қарағанда, бақсылардың қобыз арқылы ем жүргізуі белгілі бір деңгейде музыкалық терапиямен үндеседі.

Тағы бір қызықты жоралғы – отпен аластау. Кейбір бақсылар қызған темірді ұстау немесе от үстінен секіру сияқты әрекеттер жасаған. Мұндай жағдайлар адамның ерекше психологиялық күйде ауырсынуды уақытша сезбеуімен байланысты болуы мүмкін.

Көшпелілер арасында кең тараған тағы бір тәсіл – жауырыншылық. Малдың жауырын сүйегін күйдіріп, оның жарылған сызықтарына қарап болашақты болжау дәстүрі болған. Кейбір этнографтар мұны халықтың табиғатты ұзақ бақылауы мен тәжірибелік білімінің нәтижесі деп түсіндіреді. Жауырынға қарап ауа райын немесе қыстың қалай болатынын болжау дала тұрғындарының экологиялық білімінің бір көрінісі ретінде қарастырылады.

Қазақ қоғамында бақсыларға деген көзқарас екіұдай болды, халық бір жағынан оларды ерекше құрметтесе, екінші жағынан олардан сескенген. Бұл құбылыс көбіне «табыну» емес, «кие» ұғымымен байланысты. Яғни бақсы киелі адам ретінде қабылданып, оның сөзі мен ісіне сақтықпен қаралған.

Бақсылық қасиет көбіне тұқым қуалайды деп сенілген. Халық арасында «бақсылық қону» деген түсінік болған. Егер адамға мұндай қасиет қонып, ол оны қабылдамаса, «бақсы ауруына» ұшырайды деген сенім тараған.

Бақсылардың рухтармен байланысы туралы түсініктер де кең тараған. Олардың көмекші рухтары көбіне жануар бейнесінде елестетілген: қасқыр, жылан, аққу немесе бүркіт. Бұл жануарлар бақсының қорғаушысы әрі рухани серігі ретінде қарастырылған.

Бақсылардың киімі мен құралдары да ерекше болған. Олар үкі тағылған бас киім, қоңыраулар, асатаяқ, қобыз сияқты заттарды пайдаланған. Бұл заттар жай ғана құрал емес, қасиетті жәдігер ретінде қабылданған. Сондықтан оларды рұқсатсыз ұстауға немесе тиісуге болмайды деген тыйым болған.