XX ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының шоғыры тек саясат пен әдебиетте емес, жаратылыстану мен медицина саласында да ұлттық жаңғырудың негізін қалады. Солардың бірегейі – Мәжит Шомбалов. Ол қазақ даласындағы оба (чума) мен шешек індеттеріне қарсы жүйелі күрес жүргізген алғашқы кәсіби эпидемиолог қана емес, республиканың дәріхана жүйесі мен бактериологиялық зерттеулерінің бастауында тұрған мемлекеттік қайраткер.
Мәжит Шомбалов 1873 жылы бұрынғы Ішкі Орда аумағында (қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Бөкей ордасы өңірі) дүниеге келген. Жастайынан білімге құштар болып өскен ол ауылдық мектепте және кейінірек Орынбордағы гимназияда білім алады. Жоғары білім алуға ұмтылған жас талапкер Ресей империясының беделді оқу орындарының бірі – Қазан университетінің медицина факультетіне түсіп, 1899 жылы оны тәмамдайды. Осылайша ол жоғары медициналық білім алған алғашқы қазақ дәрігерлерінің қатарынан орын алды
Бұл оқу орны Ресей империясындағы беделді медициналық орталықтардың бірі болатын. Университет қабырғасында ол медицина ғылымының теориялық негіздерін меңгеріп қана қоймай, жұқпалы ауруларды зерттеу мен алдын алу мәселелерімен де танысты. Оқуын аяқтағаннан кейін Шомбалов жоғары медициналық білім алған алғашқы қазақ дәрігерлерінің бірі ретінде туған өлкесіне оралып, халық денсаулығын сақтау ісіне белсенді араласты.
XX ғасырдың басында қазақ даласында оба, шешек, сүзек секілді жұқпалы аурулар жиі таралып, халық өміріне айтарлықтай қауіп төндірген еді. Осындай күрделі жағдайда Мәжит Шомбалов медициналық қызметін эпидемиологиялық күреспен тығыз байланыста жүргізді. Ол Орда өңіріндегі обаға қарсы стансада қызмет етіп, кейін аурухана жұмысын ұйымдастырумен айналысты. Бұл мекемелердің негізгі міндеті – жұқпалы ауруларды ерте анықтау, халыққа медициналық көмек көрсету және олардың таралуын болдырмау шараларын жүзеге асыру болды.
Шомбалов жүргізген медициналық жұмыстардың нәтижелері сол кезеңдегі есептерде нақты көрініс тапқан. Мәселен, XX ғасырдың алғашқы жылдарында оның қарамағындағы учаскеде бірнеше мың адам амбулаториялық ем алған, ондаған науқас стационарлық жағдайда емделген, ал жүздеген адамға үй жағдайында дәрігерлік көмек көрсетілген. Сонымен қатар ол шешек ауруына қарсы вакцинация жүргізуді кеңінен ұйымдастырып, жүздеген тұрғынға алдын алу егулерін жасатты. Бұл жұмыстар көшпелі және жартылай көшпелі өмір салтын ұстанған халық арасында медициналық көмектің қолжетімді болуына үлкен ықпал етті.
Мәжит Шомбалов тек практикалық дәрігер ғана емес, ғылыми зерттеулерге де қатысқан маман болды. Ол оба ауруының таралу себептерін анықтауға бағытталған зерттеу жұмыстарына араласып, халықаралық деңгейдегі ғылыми экспедициялар құрамында қызмет атқарды. Ғылыми зерттеу жұмыстарына да белсенді қатысқан М. Шомбал 1911 жылы дала өңірінде обаның шығу себептерін анықтауға келген И. И. Мечников экспедициясының құрамында зерттеу жүргізді. Оның оба індетімен күрес саласындағы еңбегі жоғары бағаланып, ол 1906 және 1910 жылдары «Қырғыз даласының Нарын бөлігі мен оңтүстік округтеріндегі обамен күрестегі еңбегі үшін» арнайы күміс медальмен марапатталды.
Оның эпидемиологиялық қызметі жоғары бағаланып, бірнеше мәрте марапаттарға ие болды. Мәселен, обамен күрестегі еңбегі үшін патша үкіметі тарапынан арнайы күміс медальдармен марапатталған. Бұл марапаттар оның кәсіби біліктілігін ғана емес, қоғам үшін аса маңызды қызмет атқарғанын көрсетеді.
1917 жылғы революциялық өзгерістерден кейін Қазақстанда денсаулық сақтау жүйесін қайта ұйымдастыру қажеттілігі туындады. Осы кезеңде Мәжит Шомбалов қоғамдық-мемлекеттік қызметке белсенді араласып, денсаулық сақтау саласының ұйымдастырушыларының бірі болды. Ол жергілікті басқару органдарында қызмет атқарып, кейін республика деңгейіндегі денсаулық сақтау мекемелерінің жұмысына қатысады. Бұл қызметінде ол медициналық мекемелер желісін кеңейту, халыққа дәрігерлік көмекті жақындату және санитарлық-эпидемиологиялық бақылауды күшейту мәселелеріне ерекше көңіл бөлді.
М. Шомбаловтың бастамасымен ауылдық жерлерде амбулаториялар, фельдшерлік пункттер мен ауруханалар ашылды. Бөкей губерниясында бірнеше жүз төсекке арналған ауруханалар жүйесі ұйымдастырылып, олардың ішіндегі ірілерінің бірі Орда қаласында ашылды. Бұл медициналық мекемелер өңір тұрғындарына тұрақты медициналық қызмет көрсетуге мүмкіндік берді. Сонымен қатар ол қымызбен емдеу орындарын ұйымдастыру, халық арасында санитарлық-ағарту жұмыстарын жүргізу, жұқпалы ауруларға қарсы алдын алу шараларын енгізу сияқты бастамаларды жүзеге асырды.
Мәжит Шомбаловтың қызметіндегі маңызды бағыттардың бірі – Қазақстанда дәріхана ісін дамыту болды. ХХ ғасырдың 20–30 жылдары республикада дәрі-дәрмекпен қамтамасыз ету жүйесі әлсіз дамыған еді. Шомбалов осы мәселені шешу мақсатында дәріханалар желісін ұйымдастыруға және фармацевтикалық қызметті жүйелеуге күш салды. Оның басшылығымен дәрі-дәрмек сақтайтын және тарататын мекемелер саны біртіндеп көбейіп, республика бойынша дәріханалық пункттердің кең желісі қалыптасты.
Сонымен қатар ол дәрі-дәрмекті сақтау мен тарату жүйесін орталықтандыру, фармацевтикалық кадрларды даярлау және медициналық мекемелерді қажетті препараттармен қамтамасыз ету мәселелерін шешуге де атсалысты. Мұндай ұйымдастырушылық шаралар республикадағы денсаулық сақтау жүйесінің тұрақты жұмыс істеуіне мүмкіндік берді.
Мәжит Шомбалов өз өмірінің отыз жылдан астам уақытын медицина саласына арнады. Ол дәрігерлік тәжірибені ғылыми ізденістермен және қоғамдық қызметпен ұштастыра отырып, қазақ даласында қоғамдық денсаулық сақтау жүйесінің қалыптасуына зор үлес қосты. Оның қызметі эпидемиология, санитарлық медицина және фармацевтика салаларының дамуына тікелей әсер етті.
Мәжит Шомбал оба ауруына қарсы күресте аса маңызды ұйымдастырушылық жұмыстар жүргізді. Оның Орал маңындағы ауылдық дәрігерлік учаскеде атқарған қызметі нақты статистикалық мәліметтер арқылы көрінеді. 1905–1906 жылдары жасаған есебінде 3616 адамның амбулаториялық ем қабылдағаны, 10 төсектік ауруханада 81 науқастың стационарлық ем алғаны көрсетілген. Сонымен қатар 479 адамға үй жағдайында дәрігерлік көмек көрсетіліп, шешек ауруының алдын алу мақсатында 1340 тұрғынға вакцина егілген.
Мәжит Шомбал жергілікті халықты медициналық көмекпен қамтамасыз ету ісінде де үлкен еңбек сіңірді. Ол медицина қызметкерлерін кеңестік денсаулық сақтау жүйесінің міндеттерін жүзеге асыруға жұмылдырып, ауылдық жерлерде жаңа медициналық пункттер мен қымызбен емдеу орындарын ашуға бастамашы болды. Оның ұйымдастыруымен Бөкей губерниясында жалпы саны 370 төсекке арналған ауруханалар жүйесі қалыптастырылып, оның ішінде Орда қаласында 100 төсектік аурухана ашылды.
М. Шомбал, әсіресе, обамен күрес шаралары мен шешек ауруына қарсы егу жұмыстарын ұйымдастыруға ерекше көңіл бөлді. Обамен күресетін зертханалардың, сондай-ақ мал арасында кездесетін шешекке қарсы егу пункттері мен стансалардың жүйелі жұмыс істеуі оның болашақта бактериологиялық институт ашу туралы мәселе көтеруіне негіз болды.
Сонымен қатар ол Қазақстандағы фармацевтикалық қызметтің дамуына да зор үлес қосты. Оның бастамасымен дәрі-дәрмек сақтайтын және тарататын дәріханалар саны айтарлықтай көбейді, егер 1929 жылы олардың саны 18 болса, 1934 жылға қарай республикада 200-ге жуық дәріханалық пункт жұмыс істеді.
Қазақ медицинасының тарихында Мәжит Шомбаловтың орны ерекше. Ол жұқпалы ауруларға қарсы күрес ұйымдастырған тәжірибелі эпидемиолог, ауылдық медицина жүйесін дамытқан ұйымдастырушы және республикада дәріхана желісін қалыптастыруға негіз салған қайраткер ретінде есте қалды. Оның еңбегі Қазақстандағы ұлттық медицина тарихының маңызды кезеңін сипаттайтын құнды үлгі болып табылады.