Бұл жерде табиғаттың өзі құпияға толы: желдің үнінде ежелгі аңыздар сыбырлайды, ал түнгі аспан астында жұлдыздар жер астының сырларын сақтағандай жарқырайды. 

Әсіресе, жұмбақ үңгірлер мен жерасты нысандары – бұл даланың ең мистикалық бөлігі. Олар ғасырлар бойы адамзаттың қиялын қозғап, киелі орын ретінде қасиетке айналған. Кейбірі табиғи түзілімдер, ал басқалары адам қолымен қазылған, бірақ барлығының ортақ қасиеті – олардың ішіндегі жұмбақ энергия, естілмейтін сыбырлар мен жоғалған әлемдердің іздері. 

Бүгінгі мақаламызда осы құпия мекендердің біразы тоқталып өтпекпіз.  Даланың желі сіздің құлағыңызға ежелгі әңгімелерді сыбырлап тұрғандай сезінесіз бе? Ендеше, саяхатымызды бастайық.

Қазақ даласының жерасты әлемі миллиондаған жылдардың куәгері. Геологиялық тұрғыдан алғанда, бұл аймақ карсттық үңгірлерге бай: әкті жыныстар эрозияға ұшырап, ұзын дәліздер мен залдар түзеді. Бірақ ғылыми түсіндірмелердің ар жағында халық аңыздары жатыр. 

Мысалы, кей үңгірлерде «әулие рухтары» мекендейді деп сенеді, ал басқаларында жоғалған қазыналар немесе басқа әлемге апаратын есіктер бар деп айтылады. Зерттеушілердің айтуынша, бұл нысандардың көбі әлі толық зерттелмеген, сондықтан әр жаңа экспедиция жаңа құпиялар ашады.

Ақмешіт үңгірі: даланың ең жұмбақ қақпасы

Түркістан облысының Бәйдібек ауданында, Шымкенттен 80 шақырым жерде орналасқан Ақмешіт үңгірі – Қазақстандағы ең әйгілі жұмбақтардың бірі. Үңгірдің биіктігі 20 метрге жуық, ішкі аумағы кең залдардан тұрады. Табиғи сталактиттер мен сталагмиттер колонналар сияқты көтеріліп тұр, ал ішіндегі су тамшыларының дыбысы – елес сыбырларына ұқсайды. 

Бұл жерді «Ақмешіт әулие үңгірі» деп атайды, өйткені ішінде адам қолымен салынған шағын мешіт бар. 

Кіреберісі тар әрі тік, сондықтан кіру үшін батылдық керек – кейбіреулер мұны «басқа әлемге өтетін қақпа» деп сипаттайды.

Халық аңызында бұл үңгірде әулие тұрған деп айтылады. Ол ауруларды емдеп, тілектерді орындайтын болған. Кей зерттеушілердің әңгімесіне қарағанда, үңгірдің тереңінде естілмейтін дауыстар естіледі, ал түнде ішінен жарық шығады. Бір турист: «Ішке кіргенде, денемді ерекше энергия толқыны басты, уақыт тоқтап қалғандай болды» деп естелік қалдырған екен. 

Халық арасында бұл жерде бір кездері үлкен айдаһар өмір сүріп, ол қарашаның төрт түлігін қырып-жойыпты дейтін аңыз бар. Амалы біткен халық Ақмешіт әулиеге келіп, көмек сұрайды. Өз кезегінде Ақмешіт әулие ілім-білімнің күшімен айдаһарды жеңген екен деседі. О дүниеге аттанарында денесін осы жерге жерлеуін өтінеді. Өзі сұрағандай оны осында арулап көмген екен.

Үңгірдің пайда болуы неоген дәуіріндегі карст процестерімен байланысты, бірақ аңыздар оны ғасырлар бұрынғы көшпелілердің киелі орны етеді. Зиярат етушілер әлі де көп, әсіресе ауруға шалдыққандар немесе тілек айтқысы келетіндер барады. Егер сіз барсаңыз, шам алып кіріңіз – қараңғылықтағы көлеңкелер сізді алдап кетуі мүмкін.

Қоңырәулие үңгірі

Павлодар облысының Баянауыл тауында, Баянауыл ауылынан 17 шақырым жердегі Қоңырәулие үңгірі – тағы бір мистикалық ғажап. Ұзындығы 30 метр, ені 2,5 метр болатын бұл үңгірдің пішіні соншалықты тегіс әрі симметриялы, қолмен құйылғандай әсер қалдырады. Халық оны «Әулие тас» деп атайды, себебі ішінде ерекше энергия бар деп саналады. Үңгірдің ішкі қабырғалары граниттен тұрады, ал ішіндегі ауа әрқашан салқын әрі тұнық.

Аңыз бойынша, бұл үңгірде әулие медитация жасап, рухани күш алған. Кейбіреулер ішке кіргенде, көз алдында өткен өмірдің көріністері пайда болады деп айтады. 

Зерттеушілердің бірі «Үңгірдің акустикасы сондай ерекше, өз дауысыңыз басқа біреудің сөзі сияқты естіледі» деп жазған. Бұл жер киелі орын ретінде зиярат етіледі, әсіресе рухани ізденушілер барады. Үңгірдің пайда болуы табиғи эрозиямен байланысты, бірақ симметриясы әлі жұмбақ.

Үңгірге жақын маңда петроглифтер бар.

Маңғыстаудағы жер асты лабиринттері

Маңғыстау түбегінің Үстірт платосындағы карсттық үңгірлер – Қазақстандағы ең ірі жерасты құрылымдарының бірі. Ұзындығы жүздеген метрге жететін дәліздер, залдар бар. Олардың кей бөліктері әлі зерттелмеген.

Құрылымдар неоген дәуіріндегі әкті жыныстардан түзілген, бұл үңгірлердің көбі қауіпті, бірақ экстремалды туристерді тартады.

Маңғыстау – жерасты құрылымдарының астанасы. Аңыздарда бұл үңгірлерде жоғалған көшпелілердің рухтары мекендейді деп айтылады. Бір экспедицияда зерттеушілер «қара көлеңкелер» көргенін айтқан. 

Жақын маңдағы Үстірт жебелері – алып жебе тәрізді тас құрылымдар, ұзындығы 1,5 км-ге жетеді. Олардың мақсаты жұмбақ: аңшылық құрал ма, әлде ежелгі обсерватория ма? Google карталарында координаттары бар (N43°24’31.80″, E54°06’22.50″), бірақ олардың құпиясы әлі ашылмаған.

Маңғыстаудың жерасты мешіттері 

Маңғыстау өңіріндегі жерасты мешіттері – адам қолымен қазылған діни кешендер. Сұлтан Епе, Бекет ата, Шопан ата, Шақпақ ата сияқтылар ұзын дәліздерден, бөлмелерден тұрады. Орта ғасырларда қазылған, олар көшпелі дәстүр мен суфизмді үйлестіріп тұр.

Бұл жерлерде медитация жасасаңыз, «рухани жарық» көресіз деп айтылады. 

Бекет атаның үңгірі – ең қасиеттісі, онда аурулар емделеді. Аңыз бойынша, Бекет ата үңгірде ғайып болып, басқа әлемге өткен делінеді. 

Зиярат етушілер ішке кіргенде, уақыт тоқтайды, ал шыққан соң өмір өзгереді» дейтіні содан болса керек. 

Ақбауыр Үңгірі

Шығыс Қазақстан облысының Ұлан ауданында, Бестерек ауылынан 3 шақырым жердегі Ақбауыр үңгірі – петроглифтерімен әйгілі. Ежелгі рәсімдер өткізілген жер, ішінде жануарлар бейнелері бар. 

Аңыз бойынша, бұл жерде ежелгі адамдар табиғат күштерімен сөйлескен. Қариялардың әңгімесінде, үңгірдегі тастар «жарық шығаратын» бояумен салынған, қараңғыда жарқырайды. Тағы бір аңыздарда ежелгі адамдар мұнда құрбандық шалып, армандарын орындаған делінеді.

Үңгірге жақын жерде жұмбақ  тас шарларға толы  Торыш аңғары жатыр.  Торыштың жұмбағы әлі шешілген жоқ.

Жылаған ата үңгірі

Бұл үңгірдің аңызы қайғылы: бір кісінің баласы үңгірде жоғалып, содан бері «Жылаған ата» атанған. Қазір зиярат орны, ішінде өзен ағады. Баланың жылауы сияқты түрлі дауыстар естіледі делінеді. 

Бес саусақ немесе әулиенің қолы

Шығыс Қазақстанның Катонқарағай ауданындағы бұл нысан – шынында да алып саусақ таңбасына ұқсайды. Миллиондағын жылдық тарихы бар жұмбақ орын. Бұл жерді жұрт «Әулиенің қолы» деп қастерлейді.

Қаратаудың жер асты бұлақтары

Жамбыл облысының Байзақ ауданында, Қаратаудың беткейіндегі жер асты бұлақтары (мысалы, Кіші Қаратаудың жер асты су алабы) үңгірлерден ағады. Ішінде өзені бар, жұмбақ мекен. Суының емдік қасиеті бар. Аңыз бойынша бұл жерде әулиелер мекен еткен.