Қазақ халқының өмір салты мен дүниетанымының өзегінде қонақжайлық қасиет ерекше орын алады. «Қонақ келсе, құт келеді» деп білген халқымыз меймандостықты ең үлкен адамгершілік белгісі санаған. Қонақ күту дәстүрі – қазақ мәдениетінің айнасы, ұлттың кеңпейілдігі мен рухани байлығының көрінісі. Көшпелі өмір кешкен қазақ үшін қонақ күту – тек әлеуметтік міндет емес, адамдық парыз, рухани мәдениеттің өлшемі болған. Үйге келген мейманға төрден орын беру, дастарқан жайып ас ұсыну, жылы қабақ таныту – ұлт болмысына сіңген этикалық қағидалар.
Қазақ қоғамында қонақ күту – тұрмыстық әдеттен әлдеқайда биік, әлеуметтік және рухани маңызы зор дәстүр. Қонақ келген үйді халық ежелден береке мен құт қонған шаңырақ деп білген. «Қонақты Құдай айдап әкеледі», «Қырықтың бірі – Қыдыр» деген нанымдар осы ұғымның мәнін айқындайды. Қонақжайлық қазақтың кеңпейілдігі мен мейірімінің көрінісі ғана емес, елдің мәдениеті мен рухани деңгейінің өлшемі саналған. Сол арқылы ұлт ұрпағына сыйластықты, жомарттықты, адамгершілікті үйретіп, ұлт бірлігін сақтаған.
Осы қасиетке сай, қазақ дәстүрінде қонақ бірнеше түрге бөлінеді. Әрбір қонақтың өз орны, мәртебесі және оны күту жолы бар. Бұл жіктеу қазақ халқының қоғамдық қатынасын, өмір салтын және адамгершілік қағидаларын тереңінен танытады.
Арнайы қонақ
Арнайы қонақ – қазақ қоғамындағы ең қадірлі, ең сыйлы меймандардың бірі. Мұндай қонақтар көбіне қыз ұзату, келін түсіру, ас беру, құда түсу, шілдехана, сүндет той секілді үлкен жиындарға арнайы шақырылып келеді. Арнайы қонақ – үй иесінің жақын туысы, құда-жекжаты, қадірлі досы немесе ел ішінде беделі жоғары азаматтар. Сондықтан олардың келуі – үй иесі үшін мәртебе, қуаныш әрі абырой. Қазақ халқы «қонағын қалай күтсең, өзіңді солай құрметтейді» деп, арнайы қонаққа ерекше әзірлікпен кіріскен. Той иесі шақырған меймандарға арнап ақ отау тігіп, дастарқан жайған, күтушілер бөлген, ат майын, қымызын, етін, бар асылын қонаққа арнаған. Арнайы қонақтың төрден орын алуы, оған тартылатын сыйтабақ, берілетін сыбаға бәрі оның қоғамдағы орны мен жасына, тұрғаластығына сай реттелген. Қазақ дәстүрінде «қуыс үйге құр кірме» деп, шақырылған қонақ барған жеріне сыйлық ала барады. Бұл – қонақтың өз кезегінде үй иесіне деген құрметі мен ықыласын білдіруі. Ал үй иесі қонағын «қуыс үйден құр шығармай», ризашылықпен сый-сияпат жасап шығарып салады. Бұл өзара сыйластық пен ізеттіліктің көрінісі ғана емес, ұлттың адамгершілік мәдениетін айғақтайтын терең дәстүр. Арнайы қонақ күту – қазақтың өмір салтындағы ең үлкен сынның бірі саналған. Өйткені «қонаққа көрсеткен құрмет – өз абыройыңның айнасы» деп есептеген халық үшін меймандостық тек үй ішінің емес, бүтін әулеттің, тіпті рудың намысы болған.
Құдайы қонақ
Құдайы қонақ – ешбір шақырусыз, тосыннан келген, бірақ құрметпен қарсы алынатын мейман. Қазақ халқы мұндай қонақты ерекше қасиетті деп білген, өйткені оны «Құдай айдап әкелген адам» деп есептеген. Сол себепті «Құдайы қонақты ренжітсең, үйіңнен құт кетеді», «Қырықтың бірі – Қыдыр» деген сөздер ұлт санасында терең орныққан. Құдайы қонақты қарсы алу – қазақтың кең пейілі мен адамгершілік ұстанымының көрінісі. Үйге бейтаныс жолаушы келсе, үй иесі оның кім екенін сұрап, төрге шығарып, ас-су ұсынады. Бұл – қонаққа деген құрмет әрі өзінің тәрбиесін танытудың белгісі. Құдайы қонаққа қой сойып, төрден орын беру, жылы қабақ танытып шығарып салу – қазақы мәдениеттің ажырамас бөлігі. Мұндай мейманның қадірі оның шақырумен емес, ықыласпен келгенінде. Құдайы қонақты сыйлау арқылы қазақ халқы өз үйінің берекесін сақтап, «қонақ кетсе де құт қалады» деген сенімді ұстанған.
Қыдырма қонақ
Қыдырма қонақ – қазақ тұрмысындағы ең қарапайым әрі ең жылы меймандостық түрлерінің бірі. Бұл – ауыл арасын аралап, туыстар мен көршілердің хал-жағдайын сұрап, амандық-саулық білісуге, көңіл көтеруге, әңгіме-дүкен құруға келген адам. Мұндай дәстүр ауыл өмірінің ажырамас бөлігі болған, өйткені қазақ үшін жақыныңның үйіне барып, амандығын білу бауырмалдық пен сыйластықтың белгісі. Қыдырма қонақ көбіне әзілмен «қазанның бетін аңдыған» деп айтылғанымен, бұл – жай мысқыл, ал шын мәнінде, оның қоғамдағы орны мен маңызы ерекше. Қыдырма қонақ ауыл арасындағы ақпарат алмасудың, ел арасындағы бірліктің және адамдық қарым-қатынастың басты дәнекері болған. Осындай қонақтар арқылы ауыл адамдары жаңалық естіп, пікір алмасып, ел ішіндегі жағдайдан хабардар болған. Бұл дәстүр қазақтың бірлігін арттырып, рухани жақындасуға мүмкіндік берді. Қыдырма қонақ келген үйге үй иесі міндетті түрде дастарқан жайып, жылы сөзін арнаған. Қазақ халқы «қонақ келсе – қой егіз табады» деп ырымдап, келген мейманына қуанышпен қарайды. Мұндай кездесу тек дастарқан басындағы әңгіме емес, өзара сыйластық пен түсіністікті күшейтудің жолы болған.
Қылқыма қонақ
Қылқыма қонақ – қазақ тұрмысында әдептен озған, шектен тыс өзімшіл мейманның бейнесі. Ол – шақырусыз келіп, үй иесінің жағдайын ойламай, барын пайдаланып, тамақ пен сыйға ғана қызығатын адам. Мұндай қонақ көбіне «сұғанақ», «құлқынын ғана ойлаған» деп сипатталып, ел ішінде күлкі мен сынның нысаны болған. Қылқыма қонақ туралы ұғым – халықтың қонақжайлық дәстүрін сақтай отырып, оның шегін де айқындаған даналықтың көрінісі. Қазақ үшін қонақты сыйлау – парыз, бірақ қонақ та үй иесіне құрметпен қарап, әдеп сақтауы тиіс. Қылқыма қонақ бейнесі халық арасында тәрбиелік мақсатта жиі айтылған. Мұндай мысалдар арқылы ел адамды қанағатшылдыққа, сыпайылыққа, өзгенің еңбегін бағалауға үндеген.
Қазақ қонақжайлылығы – ғасырлардан бері үзілмей келе жатқан ұлт руханиятының өзегі, ел бірлігін нығайтқан асыл дәстүр. Уақыт өзгерсе де, бұл қасиет өзінің мәнін жоғалтқан емес. Бүгінде де ауылда да, қалада да үйге келген қонақты қуана қарсы алып, дастарқан жаю, жылы сөз айту, ықыласпен шығарып салу ұлттық тәрбиенің жалғасып келе жатқан көрінісі. Сондықтан да қонақ күту – қазақ өмірінде мәңгі мәнін жоғалтпайтын дәстүр. Ол ұлттың адамгершілік болмысын айқындап, ұрпақ санасына ізгілік пен кеңпейілділіктің дәнін себеді.
