Ерте дәуірдегі кен өндіру әдістері

Қазақ даласы – ежелгі металлургияның отаны болып саналады. Зерттеушілердің айтуынша, қазіргі қазақ даласындағы кен өндіру жұмыстары б.з.б. IV–III мыңжылдықтарда басталған. Кен өндіру ісі қола дәуірінде (б.з.б. II мыңжылдық) қарқын алып, ерте темір дәуірінде (б.з.б. VIII–III ғғ.) одан әрі дамыды. 

Орталық Қазақстан (Жезқазған, Ұлытау, Талдысай), Шығыс Қазақстан (Қалба, Нарын жоталары) және басқа аймақтарда жүргізілген археологиялық зерттеулер ежелгі тайпалардың (Андронов мәдениеті, сақтар) тау-кен ісі мен металл балқыту технологиясын жоғары деңгейде меңгергенін дәлелдейді.

Кеншілік өнері Еуразия даласындағы сауда мен мәдени алмасудың негізі болды, ал алынған металдар экспортқа шығарылып, көршілес өңірлерге таратылды.

Қазақ даласындағы ежелгі кен орындары негізінен мыс, қалайы, алтын және темір кендері еді. Олардың көбі қола және ерте темір дәуірлеріне жатады. 

Қазақ жерінің ежелгі тұрғындары  осыдан үш мың жыл бұрын метал өңдеудің алғашқы тәсілдерін меңгеріп, Еуразияның металлургия орталығына айналды.

Яғни ежелгі кеншілердің еңбегі қазақ жерінің тарихын жаңа бетбұрысқа жеткізді. Олардың қолымен балқытылған мыс пен қалайы қола дәуіріндегі өркениеттің ең ғажап жетістігі болды.

Геологтар мен археологтардың зерттеулеріне сәйкес, Орталық Қазақстанның Жезқазған ауданында шамамен 100 мың тонна мыс балқытылған, ал бір ғана Ұспен арығында 200 мың тонна кен өңделген. 

Бұл кен орындарында 1 миллион тоннадан астам мыс рудасы өндірілген, оның 80%-ы Жезқазғаннан. Қалба жотасындағы кеніштер қола дәуіріндегі қалайы өндірісінің орталығы болды.

Ежелгі кеншілер оксидтелген кендерді – малaхит, азурит және касситеритті пайдаланды. Бұл кендердің мыс пен қалайының жоғары үлесі бар болғандықтан, оларды өңдеу оңай болды.

 «Қазақстан қола дәуірінде Еуразияның нағыз фургасына айналды. Малaхит пен куприт сияқты оксидтелген кендер қола  бұйымдарын өндіруге негіз болды, бұл тарихтың ағымын өзгертті», - дейді Археолог Эмма Усманова.

Андроново мәдениетіне жататын тайпалар металды қалыптау мен құюды шебер меңгерген. Мәселен, Талдысай, Бестам, Шығыс Қазақстандағы алтын кеніштері осыған дәлел. Сол секілді (б.з.д. 1900-1200 жылдар) Талдысай қонысында мыс пен арсен қосылған қорытпалар өндірілген, бұл Еуразия даласындағы металлургияның қаншалықты мықты болғанын көрсетеді. 

Ежелгі кеншілер қарапайым, бірақ тиімді әдістерді қолданды. Қола дәуірінде кен алу негізінен ашық-жер үсті тәсілдерімен жүргізілді. Тау беткейлерінен тотыққан кендер (малакит, куприт) жиналып, қол құралдарымен (тас балға, сүйек балға) қазылды. 

Темір дәуірінде жерасты жұмыстары дамыды – тереңдігі 40-42 м-ге жеткен шахталар қазылды, ал кейінгі ғасырларда 80-90 м-ге дейін тереңдеді.

Балқыту технологиясы

Ежелгі кеншілер балқыту пештерін пайдаланды. Мәселен Талдысайдағы металлургиялық пештер осындай ғажайып технологияның бірегей мысалы бола алады. Пештер отқа төзімді саздан жасалды, ауа ағымын қамтамасыз ету үшін желдеткіштер (өрмектер) қолданылды.

Өңдеу: Кен тотықтандырылып (окидтен), қайлаланып (smelting), отта балқытылды. Мысты арсеник қорытпаларынан алды. Қоланы осы мыс негізінен өндірді. Темір балқыту үшін үшін домна пештері пайдаланылды.

Құралдар: Тас, сүйек және алғашқы металл құралдары. Су ағысын пайдаланып алтын жуу (плацерлік әдіс) қолданылды.

Бұл әдістер Андронов мәдениетінде металлургияны қасиетті өнер ретінде дамытты, кеншілер жоғары мәртебеге ие болды. Алынған қоладан қару-жарақ (балта, жебе ұштары), құралдар (пышақ, балға) және зергерлік бұйымдар жасады. 

Темір дәуірінде темір өнімдері (шап, найза) пайда болды. 

Алтын – зергерлікке (көрнекі заттар), қалайы – қола қорытпасына арналды. Өнімдердің 80 пайызы экспортқа шықты. Дайын металдар Орталық Азияға, Украинаға дейін жетті. 

Ежелгі кеншілердің жұмысы оңай болмады

Олар тауларды қазып, кенді қайла, тас секілді қол құралдарымен ұсақтады. Қайламен жұмсақ кенді омыраса, ал қаттысын балға тәрізді құралдармен ұсақтады. Кенді балқыту үшін қарапайым пештер қолданылды. оттың жылуымен кен балқытылып, түрлі қорытпалар алынды. Бұл процесс қауіпті еді – улы газдар бөлініп, кеншілер жер астында топыраққа басылып қалып жатты. Дегенмен, олардың еңбегі тайпалардың қару-жарақ, зергерлік бұйымдар және тұрмыс заттарын байытуына мүмкіндік берді.

Кеншілердің әлеуметтік мәртебесі

Металлургия қола дәуірінде қарапайым кәсіп емес, қасиетті өнер ретінде бағаланды. Андроново мәдениетінде кеншілер мен металлургтер жоғары орын алды, өйткені олардың еңбегі тайпаның экономикасы мен мәдениетін нығайтты. Зерттеулер көрсеткендей, кеншілер жер астындағы байлықты ашу арқылы қоғамдық иерархияның басына шықты. Мысалы Бурабай өңіріндегі мегалиттік құрылыстар алтын кеншілерінің қасиетті орындары болған. Онда түрлі рәсімдер жасалып, құрбандықтар шалынды. Әрі оған тек кеншілер ғана кіре алған. Бұл кешенді археологтар «кеншілердің құдайларына арналған ғибадат орны» деп түсіндіреді. 

Қазақ даласының бай кен орындары – Жезқазған, Қарқаралы, Көкшетау – ежелгі сауда жолдарында орналасқан. Мыс пен алтын Еуразияның шығысы мен батысына тарады, бұл тайпалар арасындағы байланысты күшейтті. Сақтар мен сақтанған тайпалар алтынды зергерлікте қолданып, «алтын адам» сияқты ескерткіштерді қалдырды. 

Көшпелі тайпалардың металдан қару жасап, сауда жасауы үлкен империялардың пайда болуына түрткі болды.