Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында Қазақстан үшін ең өзекті мәселелердің бірі табиғи және техногендік апаттарға қарсы тұра алатын, барлық өңірді қамтитын бірыңғай мемлекеттік жүйе құру болатын. Сол уақытқа дейін мұндай құрылым орталықтандырылған деңгейде жұмыс істемеді, ал апатты жағдайлар кезінде әр облыс, әр қала өз бетінше әрекет ететін. Апат салдарын жою мен алдын алу шаралары көбіне жергілікті күштердің еншісінде қалып, бұл елдің қауіпсіздік жүйесінде елеулі олқылық тудырған еді. Осы кемшілікті жою және азаматтардың өмірі мен мүлкін қорғауды жүйелі жолға қою мақсатында 1995 жылы 19 қазанда Қазақстан Республикасының Президенті арнайы Жарлыққа қол қойды. Сол құжаттың негізінде Қазақстан Республикасының Төтенше жағдайлар жөніндегі мемлекеттік комитеті құрылып, ел тарихында кәсіби құтқару қызметінің жаңа дәуірі басталды. Бұл күн батылдық пен жауапкершілікті серік еткен мамандықтың ресми туған күні ретінде белгіленді. Уақыт өте келе құрылымның мәртебесі мен міндеті кеңейе түсті. Комитет агенттікке айналып, кейін министрлік дәрежесіне көтерілді. Бір кезеңде Ішкі істер министрлігі құрамында жұмыс істегенімен, Төтенше жағдайлар қызметі өз дербестігін жоғалтпады. Керісінше, тәжірибе жинақтап, кәсіби әлеуетін арттыра түсті. Ал 2020 жылы ел басшылығының шешімімен ведомство қайтадан жеке министрлік ретінде қалпына келтіріліп, өзінің тарихи миссиясын жалғастыруға мүмкіндік алды. Осылайша, үш онжылдық ішінде Төтенше жағдайлар министрлігі еліміздің қауіпсіздік қалқанына айналды. Бүгінде бұл құрылым – табиғи және техногендік апаттардың алдын алу, олардың салдарын жою, азаматтарды қорғау ісінде басты тірек әрі сенім артар күш. Құтқарушылардың адалдығы мен ерлігі, жүйенің кәсіби деңгейі мен техникалық дайындығы – тәуелсіз Қазақстанның тыныштығы мен тұрақтылығының кепіліне айналды.

Азаматтық қорғаныс пен кәсіби жүйенің дамуы 

Бүгінде Төтенше жағдайлар министрлігі – еліміздің қауіпсіздік жүйесінің өзегіне айналған, көп салалы әрі жоғары технологиялық құрылым. Оның қызметі тек апаттың салдарын жоюмен шектелмейді. Төтенше жағдайлардың алдын алу, халықты қорғау және қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру бағытында да ауқымды жұмыс жүргізіледі. Министрліктің құрамына азаматтық қорғаныс пен өрт қауіпсіздігі қызметі, жедел-құтқару және апаттар медицинасы бөлімдері, суда құтқару және кинологиялық орталықтар, сондай-ақ табиғи және техногендік қауіптерді бақылайтын заманауи мониторинг жүйелері кіреді. Әр бөлім өз саласының кәсіби мамандарынан құралған және төтенше жағдай туындаған сәтте біртұтас тетік секілді әрекет етеді. Аймақтардағы департаменттер тәулік бойы кезекшілік атқарып, алғашқы минуттарда көмек көрсетуге дайын тұрады. Құтқарушылардың қолында жаңа үлгідегі өрт сөндіру техникасы, спутниктік байланыс құралдары, гидравликалық құрылғылар, дрондар мен арнайы қорғаныс киімдері бар. Бұл – олардың тиімді әрі қауіпсіз жұмыс істеуіне мүмкіндік беретін басты фактор. Ал Көкшетауда орналасқан Төтенше жағдайлар министрлігінің техникалық институты – болашақ құтқарушылардың ұстаханасы саналатын еліміздегі жалғыз жоғары оқу орны. Мұнда кәсіби мамандар теориялық білім мен практикалық дағдыны ұштастырып, адам өмірін қорғаудың күрделі әрі жауапты ісіне дайындалады.

30 жыл – мыңдаған тағдырды сақтап қалған уақыт

Үш онжылдық бойы төтенше жағдайлар жүйесіне келіп түскен шақыртулар саны мыңдаған оқиғаға пара-пар. Еліміздің әр өңірінен келіп түсетін әрбір дабыл – жай ғана сандық көрсеткіш емес, артында адамның өмірі мен үміті тұрған нақты оқиға. Тәуелсіздік жылдарынан бері құтқарушылар миллиондаған шақыртуға аттанып, олардың мыңдағанында адамдардың өмірін сақтап қалды, жүздеген тұрғынды қауіпсіз аймаққа эвакуациялап, алғашқы медициналық көмек көрсетті. Мәселен, 2025 жылдың басында әскери-құтқару бөлімшелері ұшқышсыз ұшу аппараттарын (дрондарды) қолдана отырып 2 180 операция ұйымдастырып, 43 адамды аман алып шыққаны туралы хабарланды. Бұл дерек қазіргі технологиялардың құтқару ісіне әсерін айқын көрсетеді. Соңғы жылдары Қазақстан төтенше жағдайлар жүйесінің беріктігі мен құтқарушылардың кәсіби деңгейін айқын көрсеткен бірнеше ірі табиғи апатты бастан өткерді. Су тасқыны, орман өрттері және жер сілкіністері кезінде халықтың, биліктің және құтқару қызметінің бірлігін сынға салған оқиғалар болды.

2024 жылдың көктемі еліміз үшін соңғы онжылдықтардағы ең ауыр сынақтардың бірі болды. Қыста қардың қалың түсуі мен көктемгі жауын-шашынның көптігі салдарынан Қазақстанның бірқатар өңірінде бұрын-соңды болмаған деңгейде су тасқыны тіркелді. Төтенше жағдайлар министрлігінің дерегіне сүйенсек, 2024 жылғы су тасқыны кезінде 10 облыстың 2000-нан астам елді мекенінде қауіп туындап, 100 мыңнан астам адам эвакуацияланды. Ең көп зардап шеккен өңірлер қатарында Ақтөбе, Қостанай, Солтүстік Қазақстан, Батыс Қазақстан және Абай облыстары болды. Бір ғана Қостанай облысында 9 өзеннің су деңгейі қауіпті межеден асып, жүздеген үйді су басты. Құтқарушылар тәулік бойы жұмыс істеп, мыңдаған тұрғынды қауіпсіз аймаққа көшірді. Су басқан ауылдарда тұрғындармен бірге үй жануарлары мен мал басын аман алып қалу да үлкен міндетке айналды. Оқиға кезінде жүздеген адамға медициналық көмек көрсетілді. Бұл апаттан кейін мемлекет «Tasqyn» атты заманауи мониторинг жүйесін іске қосты. Бұл бағдарлама апат қаупін жеті күн бұрын болжауға мүмкіндік беріп, төтенше жағдайлардың алдын алу ісін жаңа деңгейге көтерді. 2025 жылдың көктеміне қарай дәл осы жүйе арқылы қауіп картасы жасалып, су тасқыны жиі қайталанатын аймақтар анықталды.

Қазақстан орман өрті тұрғысынан да күрделі кезеңдерді бастан өткерді. Соның ішінде 2023 жылғы маусым айындағы Семей орманындағы өрт – ел жадында мәңгі қалған ауыр оқиғалардың бірі. Өрт Шығыс Қазақстан облысының Бородулиха ауданындағы «Семей орманы» табиғи резерваты аумағында тұтанып, 60 мың гектардан астам аумақты шарпыды. Жалынмен күреске 1000-нан астам құтқарушы мен әскерилер, ондаған арнайы техника және тікұшақ жұмылдырылды. Өкінішке қарай, апат салдарынан 14 орманшы қаза тапты. Бұл оқиға тек экологиялық емес, моральдық тұрғыдан да үлкен соққы болды. Төтенше жағдайлар министрлігі сол кезден бастап орман және дала өрттерінің алдын алу жүйесін күшейтті. 2024 жылы республиканың барлық аймағында 570 орман және 40 дала өрті тіркелсе, олардың басым бөлігі дер кезінде сөндіріліп, үлкен залалдың алдын алды. Министрлік авиациялық бақылау күшейтіліп, өрт сөндіру дрондары мен спутниктік бақылау жүйелері енгізілді. 2025 жылы көктем мен жаз айларында орман өрттерінің қаупі жоғары аймақтар – Шығыс Қазақстан, Павлодар және Қостанай облыстары деп анықталды. Әрбір өңірде «жедел әрекет ету топтары» құрылып, төтенше жағдайдың алғашқы сағаттарында жедел қимыл жасауға мүмкіндік беретін жаңа құрылымдар жасақталды.

Қазақстан аумағының шамамен 30 пайызы сейсмикалық қауіпті аймақтарға жатады. Әсіресе Алматы, Талдықорған, Өскемен және Семей маңында жер дүмпуі қаупі жоғары. Соңғы жылдары ірі зілзала тіркелмесе де, көршілес өңірлерде болған жер сілкіністері елдің төтенше жағдайлар қызметін сақадай сай ұстаудың маңызын айқындады. 2023 жылы ақпан айында Түркия мен Сирияда болған жойқын жер сілкінісі кезінде Қазақстан құтқарушылары бауырлас елге алғашқылардың бірі болып аттанды. ТЖМ құрамындағы халықаралық жедел-құтқару жасағы 42 адамды аман алып шығып, ондаған адамның денесін қирандылар астынан шығарды. Бұл – отандық құтқарушылардың кәсіби даярлығы мен халықаралық деңгейдегі беделін айқын көрсеткен оқиға болды. 2024 жылы Алматыда бірнеше әлсіз жер сілкінісі тіркеліп, тұрғындар дүрлігіп қалған болатын. Бұл оқиғалар сейсмикалық мониторинг пен халыққа алдын ала хабар беру жүйесін жетілдірудің қажеттілігін тағы бір рет дәлелдеді. Бүгінде ел бойынша 35 сейсмикалық станциядан тұратын бақылау желісі жұмыс істейді.

Борыш жолындағы батырлық

Ерлік – кәсіптің емес, жүректің ісі. Құтқарушы болу – батырлық пен сабырдың, мейірім мен жауапкершіліктің үйлесімі. Бұл мамандықтың артында ең қасиетті ұғым – адам өмірі жатыр. Апат пен оттың ортасында, су мен түтіннің арасында өзгенің өмірі үшін өз өмірін тәуекелге тігетін бұл мамандардың ерлігі – нағыз азаматтық парыздың көрінісі. Олардың кейбірі өз міндетін соңына дейін орындап, елі үшін жанын пида етті.

Тәуелсіздік жылдарындағы алғашқы ерлік оқиғаларының бірі 1996 жылдың 26 ақпанында Целиноград облысында тіркелді. Сол күні көпқабатты тұрғын үйде болған өрт кезінде аға өрт сөндіруші Александр Юрьевич Величкин мен прапорщик Геннадий Геннадьевич Винокуров адамдарды құтқару кезінде түтін мен жалынның ортасында қалып қойды. Олар соңғы сәтке дейін тұрғындарды эвакуациялап, өртті ауыздықтауға тырысқан. Екеуі де қызмет үстінде қаза тауып, өз борышын адал атқарған күйінде өмірден өтті. Бүгінде олардың есімдері Төтенше жағдайлар министрлігінің Құрмет тақтасында жазулы, ал олардың ерлігі – кейінгі буын құтқарушыларға өнеге.

2005 жылы өрт сөндіру саласында тағы да ауыр сынақ қайталанды. 17 маусым күні Қарағанды облысында №15 өрт сөндіру бөлімінің қызметкері Дмитрий Александрович Гревцов отқа қарсы күрес кезінде көз жұмды. Сол жылдың 17 желтоқсанында Қостанай облысындағы ағаш өңдеу цехында болған ірі өрт кезінде №2 мамандандырылған бөлімнің өрт сөндірушісі Ринат Асылбекұлы Ашубаев өз өмірін құрбан етті. Ол ғимарат ішінде қалып қойған адамдарды құтқару кезінде шатыры опырылған цехтың астында қалған. Ринаттың ерлігі мемлекет тарапынан жоғары бағаланып, қаза болғаннан кейін ІІІ дәрежелі “Айбын” орденімен марапатталды. Бұл марапат – оның адам өмірін арашалау жолындағы ерлігінің ресми мойындалуы еді.

Жылдар өтсе де, құтқарушылардың борыш алдындағы адалдығы өзгермеді. 2024 жылы көктемде Қазақстан тарихындағы ең ауқымды су тасқыны кезінде Түркістан облысынан Солтүстік Қазақстанға көмекке аттанған құтқарушылар тобының мүшесі Бекжан Қуанышұлы Балданов қызметтік міндетін атқару барысында қаза тапты. Ол ондаған елді мекенде эвакуация жұмыстарына қатысып, жүздеген адамды қауіпсіз аймаққа жеткізуге көмектесті. Қатты ағыс пен қиын жағдайға қарамастан, соңына дейін күрескен Бекжан ауыр жарақат алып, ауруханада жан тапсырды. Оның ерлігі – құтқарушылар қауымының рухын күшейткен, төтенше жағдай қызметінің нағыз мағынасын айқындаған оқиға болды.

Сол жылдың күзінде Қарағанды облысының Қарқаралы ауданында болған дала өрті тағы бір азаматтың өмірін қиды. №24 өрт сөндіру бөлімінің аға өрт сөндіруші-құтқарушысы Хали Хайрат өз өмірін әріптестерін және тұрғындарды аман алып қалуға арнады. Жел бағытының күрт өзгеруінен жалын оларды қоршап қалғанда, ол соңғы сәтке дейін өзгелердің шығуына көмектесіп, өзі жалынның арасында қалып қойды. 1991 жылы туған Хали 2014 жылдан бері азаматтық қорғау органдарында қызмет еткен тәжірибелі құтқарушы болатын. Оның ерлігі бүкіл аймақ халқының жүрегінде өшпес із қалдырды.

Осы есімдердің бәрі – Қазақстанның Төтенше жағдайлар қызметінің тарихындағы мәңгілік парақтар. Олардың әрқайсысы өз міндетін орындау жолында ерлікпен қаза тапқан шынайы батыр. Олар атақ үшін емес, адалдық пен адамгершілік үшін қызмет етті. Олардың ерлігі – ұлт жадында, ал олардың рухы – әр құтқарушының бойындағы жауапкершілік пен намыстың белгісі. Төтенше жағдайлар министрлігінің 30 жылдық тарихы – тек апатпен күрес шежіресі емес, осындай батырлардың өмірімен өрілген ерлік жолы. Өйткені әрбір құтқарылған адам – олардың өмірінің жалғасы, ал әрбір тыныш күн – олардың ерлігінің жемісі.

«30 игі іс» және жаңа белес

Мерейтой жылы Төтенше жағдайлар министрлігі ел көлемінде «30 игі іс» атты ауқымды әлеуметтік акция ұйымдастырды. Бұл бастама тек кәсіби мерекені атап өту емес, қоғамға нақты пайдасы тиетін ізгі істерге арналған. Акция аясында еліміздің барлық өңірінде әлеуметтік қолдау шаралары өткізілуде. Аз қамтылған және көпбалалы отбасыларға көмек көрсетіліп, ардагерлерге құрмет білдірілді, балаларға арналған қайырымдылық кездесулер ұйымдастырылды. Құтқарушылар мектептер мен балабақшаларда қауіпсіздік сабақтарын өткізіп, жас ұрпаққа төтенше жағдай кезінде өзін қалай ұстау керектігін үйретті. Бұл – «қауіпсіздік мәдениетін балалық шақтан қалыптастыру» қағидатына негізделген маңызды қадам. Сонымен бірге экологиялық сенбіліктер мен тазалық акциялары ұйымдастырылып, орман, өзен, көл маңайларын тазалау жұмыстары жүргізілді. Осы «30 игі істің» әрқайсысы – құтқарушылардың қоғам алдындағы жауапкершілігін, олардың адамға және табиғатқа деген қамқорлығын көрсететін нақты әрекет. Бұл бастама арқылы министрлік апатпен күресетін мекеме ғана емес, қауіпсіздік мәдениетін дамытушы және қоғамға үлгі болатын күш екенін дәлелдеді. Биыл сонымен қатар құтқарушылардың материалдық-техникалық базасы жаңартылды. Өңірлік бөлімдерге жаңа өрт сөндіру машиналары, суда құтқару қайықтары, дрондар, гидравликалық құрылғылар және заманауи байланыс жүйелері жеткізілді. Арнайы оқу-жаттығу кешендері мен симуляциялық полигондар ашылып, мамандардың кәсіби даярлығы күшейтілді. Осының бәрі – ел қауіпсіздігі жолындағы еңбектің жаңа кезеңін білдіреді. 

Отыз жылдық тарихында Төтенше жағдайлар министрлігі Қазақстанның қауіпсіздік жүйесінің берік тірегіне айналды. Бұл құрылым – ел тыныштығы мен азаматтардың өмірін қорғаудың алдыңғы шебінде тұрған нағыз қалқан. Қай уақытта да олар қауіптің бағытын емес, адамның тағдырын ойлады. Құтқарушылар әрдайым ең алдымен көмекке ұмтылып, от пен судың, апат пен зілзаланың ортасына қарай жүрді. Олардың батылдығы – ерліктің, ал мейірімі – адамдықтың өлшемі. 19 қазан – осы асыл борыш иелеріне арналған ерекше күн. Бұл күн – қарапайым еңбек пен қаһармандықтың, кәсібилік пен жанқиярлықтың тоғысқан мерекесі. Бұл күні ел халқы өз тыныштығы мен амандығы үшін тәулік бойы қызмет ететін құтқарушыларға алғысын білдіреді. Бүгінде Төтенше жағдайлар министрлігінің қызметі тек төтенше сәттермен шектелмейді. Олар – қоғамда қауіпсіздік мәдениетін қалыптастырып, жаңа буынды төзімділікке, сақтыққа және жауапкершілікке тәрбиелеп жүрген тұлғалар. Әрбір оқу-жаттығу, әрбір түсіндірме жұмысы – болашақтағы бір апаттың алдын алу, бір адамның өмірін сақтау әрекеті. Құтқарушылардың борышы – көзге көрінбейтін, бірақ ел тағдырына тікелей әсер ететін қасиетті міндет. Сол себепті де 19 қазан – тек кәсіби мереке емес, адамгершілік пен адалдықтың, ерлік пен елдік рухтың символы.