Қыз ұзату – қазақ халқының ең көне әрі ең қастерлі салттарының бірі. Ол – қыз баланы ата-анасының ақ батасымен, ағайын-туыстың ризалығымен, елі мен жерінің аманатымен өзге әулетке келін етіп шығарып салу рәсімі. Бұл – ұлт дүниетанымында терең мәнге ие өмірлік өткел, яғни балалық шақтан отбасылық өмірге қадам басудың символы. Қазақ ұғымында қыз – әулеттің айнасы, ұлттың ары мен абыройының иесі. Сол себепті қызды ұзату – ата-ана үшін қуаныш пен қимастық сезімін қатар өрген ерекше сәт. Әрбір іс-әрекет, әрбір сөз осы салтта тәрбиелік мәнге ие. Ұзатылып бара жатқан қызға аналар мен әжелер ақ тілек арнап, бата береді, жеңгелері мен сіңлілері сыңсу айтып шығарып салады. Бұл сәт – ұлттың нәзік болмысы мен адамгершілік тәрбиесінің көрінісі. Қызды ұзату – тек жеке отбасының қуанышы емес, бүкіл ауылдың, ағайынның ортақ мерекесі. Өйткені бұл рәсім екі әулеттің арасындағы туыстық байланыс пен достықтың бастауы саналады. Қызды лайықты жолмен ұзату – ата-ананың парызы, ұлттың намысы, ұрпақ алдындағы жауапкершілігі. Осы дәстүр арқылы қазақ халқы ұрпағын ізеттілікке, инабаттылыққа, ата-ананы қадірлеуге, отбасы құндылығын ардақтауға тәрбиелеп келеді.

Қыз ұзатудың алғашқы және ең маңызды кезеңі – құда түсу. Бұл – екі жақтың өзара келісімге келіп, болашақ одақтың берік іргесін қалау рәсімі. Қазақ халқы ежелден құдалықты тек екі жастың емес, екі әулеттің, тіпті екі рудың арасындағы туыстық және достық қатынастың бастауы деп білген. Құда түсу рәсіміне арнайы елге сыйлы, сөзі өтімді адамдар – құдалар барады. Олар қыздың ата-анасымен келісіп, әңгіме-дүкен құрып, қызға құда түсуге ниеттерін білдіреді. Осы сәтте болашақ күйеу жігіттің ата-анасы өз ризашылығын білдіріп, сырға салу дәстүрін орындайды. Сырға салу – екі жастың тағдырының түйісіп, ресми түрде атастырылғанын білдіретін белгі. Күйеу жігіттің анасы немесе туыстары қыздың құлағына сырға тағып, «енді бұл біздің келініміз» деген ишара білдіреді. Бұл рәсім – екі әулеттің арасындағы келісімнің, ризашылық пен сенімнің айғағы. Сырға тағылған сәтте үлкендер ақ батасын беріп, жастарға ізгі тілек айтады.

Құда түсу кезінде басты келісімдердің бірі – қалыңмал төлеу. Бұл – болашақ келінге деген құрмет пен оның тәрбиесі үшін қыздың ата-анасына берілетін дәстүрлі сый. Қалыңмал ешқашан «сауда» емес, керісінше, екі әулеттің бір-біріне құрметінің белгісі. Оның мөлшері екі жақтың жағдайына қарай белгіленеді. Байлар мен бектер “жүз жылқы, тоғыз түйе” сияқты үлкен мал берсе, қарапайым шаруалар өз шамасына сай ат, түйе, киім-кешек, кілем, күміс әшекей сияқты заттармен қалыңмалын өтеген. Этнографиялық деректерде қалыңмалдың кейде “қыздың басы емес, әулеттің абыройы” ретінде бағаланғаны айтылады. Өйткені қалыңмал – қыз тәрбиелеген әке-шешенің еңбегіне, әулеттің ұрпақ жалғастырудағы үлесіне көрсетілген сый-құрмет. Осы рәсім арқылы екі жақтың арасындағы келісім заңды және рухани тұрғыда бекітіліп, қыз ұзатуға ресми жол ашылған.

Қыз ұзату дәстүрінің ең терең әрі толғанысты сәттерінің бірі – сыңсу айту. Бұл – ұзатылар қыздың туған жерімен, өскен ортамен, ата-анасымен, бауырларымен және жақындарымен қоштасу кезінде айтылатын мұңды да әсем жыр. Сыңсу – халықтың нәзік сезімін, қыз баланың ішкі әлемін, оның туған ұясына деген сағынышы мен қимастық сезімін көркем түрде жеткізетін ерекше фольклорлық дәстүр. Қыз сыңсуды әдетте ұзатылар түні немесе таңертең, елдің алдында, көбіне жеңгелері мен сіңлілерінің сүйемелдеуімен айтады. Әуенінде мұң, сөзінде терең мағына бар бұл жыр арқылы ол ата-анасына ризашылығын білдіріп, жаңа өмірге қадам басқалы тұрған сәттегі толқынысын жеткізеді. Этнограф-ғалымдар сыңсуды – қыз баланың тәрбиелік миссиясын, ұлттың отбасылық құндылығын ұрпаққа жеткізудің бір түрі деп бағалайды. 

Қыз ұзату дәстүрінің ең көрікті әрі әсерлі тұсы – ұзатылып бара жатқан қыздың киім киісі. Қазақ халқы ежелден киімге ерекше мән берген. Әсіресе, қыз баланың ұзатылар сәтіндегі киім үлгісі – оның өміріндегі ең салтанатты және қасиетті киім саналған. Сәукеле – келіндікке аяқ басқан қыздың әлеуметтік мәртебесін айқындайтын, сәні мен салтанаты жарасқан аса қымбат бас киім. Ол тек сән үшін ғана емес, үлкен рухани және символдық мәнге ие. Ол көбіне жібек, барқыт, қамқа сияқты асыл маталардан тігілген, алтын-күміс әшекейлермен, меруерт пен маржан тастармен көмкерілген. Үстіне жібек желек түсіріледі. Бұл желек – тазалық пен ибалылықтың, ал сәукеленің төбесіне тағылған үкі – жастық пен сұлулықтың белгісі. Тарихи деректерде сәукеленің бағасы кейде жүздеген малмен өлшенгені айтылады. Ұзатылып бара жатқан қыздың киімі – тек сән емес, ұлттық болмыстың айғағы, қыз баланың мәртебесі мен тәрбиесінің көрінісі. Ондағы әрбір әшекей мен өрнектің өз тілі, өз мәні бар. Қазақ қызының сәукелесі мен көйлегі – ұлт эстетикасының, нәзіктік пен тектіліктің, дәстүр мен сұлулықтың тоғысқан көрінісі.

Қазақ халқының қыз ұзату рәсімінде ерекше орын алатын жоралғылардың бірі – жасау беру. Бұл – ұзатылатын қыздың барған жерінде ешкімге кіріптар болмай, өз үйінің тіршілігін дербес жүргізуі үшін ата-анасы мен туыстары дайындайтын тұрмыстық бұйымдар жиынтығы. Жасауға әдетте төсек-орын, көрпе-жастық, киім-кешек, ыдыс-аяқ, кілем, киіз, сандық, кестелі шымылдық, кейде тіпті мал мен мүлік те кіреді. Байлар мен ауқатты адамдардың қыз жасауына кілем мен жібек, күміс әшекейлер, ал қарапайым халық өз шамасына қарай қажетті тұрмыс бұйымдарын қосқан. Жасаудың мәні – жас отаудың іргесін берік ету, қыздың барған жерінде «өз қолы өз аузында» өмір сүруіне жағдай жасау. Бұл – қыздың барған жеріне барған бойда құрметке ие болып, жаңа өмірін ештеңеден тарықпай бастауына арналған ата-аналық қамқорлық пен ізгі тілек. «Қалыңсыз қыз болса да, кәдесіз той болмайды» деген халық сөзі де осы дәстүрдің қадірін айқындайды.

Қыз ұзату рәсімінің тәрбиелік мәні зор бөліктерінің бірі – шарғы тарту дәстүрі. Бұл – ұзатылып бара жатқан қыздың өзінен кейінгі сіңлілеріне немесе құрбыларына орамал сыйлап кетуі. Мұның астарында үлкен символдық мағына бар. Ол – «ендігі кезек сендерде, бақыттарың ашық болсын, өз теңдеріңді тауып, көргенді келін атаныңдар» деген ізгі ниет. Шарғы тарту арқылы қазақ қызы өзінен кейінгі ұрпаққа өмірлік өнеге қалдырып, қыз баланың жат жұрттық екенін еске салады. Бұл – ұлт мәдениетінде сабақтастықты, ізеттілікті, бауырмалдықты дәріптейтін ерекше дәстүр.

Қыз ұзату дәстүрі ғасырлар бойы қазақ жерінің әр өңірінде өзіндік бояуымен, жергілікті салт-ырымдармен толыққан. Әр аймақтың өмір салты мен мәдениеті бұл рәсімге ерекше сипат берген. Мысалы, Оңтүстік пен Жетісу өңірлерінде қызды алып кетер сәтте арқан керу дәстүрі орындалады. Қыздың үйінің алдына екі адам арқан тартып, күйеу жағына жол бермейді. Арқанды «өтемін берсең ғана шешемін» деген ишарамен керетін бұл жоралғы – әзіл мен құрмет аралас ойын түріндегі кәде. Күйеу жағы орамал, ақша, мата сияқты сый ұсына отырып, арқаннан өтеді. Бұл – екі жақтың көңілін көтеріп, қуаныштың сәнін арттыратын ескі ғұрыптың бір түрі. Сондай-ақ отқа май құю рәсімі де жиі кездеседі. Бұл – жаңа отаудың оты өшпесін, түтіні түзу шықсын деген тілекпен жасалатын көне ырым.  Құдалар мен күйеу жаққа арнап жасалатын бауыр асату – екі әулеттің енді туыс болғанының белгісі. Құйрық пен бауырдан жасалған ас барлық құдаларға таратылады. Бұл дәстүрдің мәні «бауыр етіңмен бірге бауыр болдық» дегенді білдіреді. Мұндай өңірлік нұсқалар – қазақ салт-дәстүрінің байлығы мен көпқырлылығын көрсетеді. Әрбір рәсімде ата-бабадан қалған ырым мен игі тілектің мәні тоғысып, ұлт мәдениетінің үзілмес желісі жалғасып келеді.

Қыз ұзату – қазақ халқының рухани мәдениетін, өмір философиясын және отбасылық құндылықтарын айқын бейнелейтін ең көркем дәстүрлердің бірі. Бұл – қыз баланы ата-ананың ақ батасымен, елдің ізгі тілегімен жаңа өмірге шығарып салу ғана емес, тұтас ұлттың тектілік, парасат, имандылық ұстанымдарын ұрпаққа аманаттау рәсімі. Қыз ұзату салтында әрбір деталь – киімнен бастап ән мен жырға дейін – ұлттық рух пен тәрбиенің көрінісі. Ол арқылы ата-ана өз перзентіне ақ жол тілеп, ел арасындағы бірлікті, туыстық қатынасты, ізеттілік пен мейірімділікті дәріптейді. Қай дәуірде өтсе де, қыз ұзатудың өзегі өзгермейді. Ол – адалдықтың, ізгіліктің және ұрпақ сабақтастығының символы. Бұл дәстүрдің өміршеңдігі халқымыздың рухани тамырының тереңдігін, мәдени жадының беріктігін көрсетеді.