Қазақ зергерлік өнері – тек сұлулықтың ғана емес, тазалық пен тектіліктің де айнасы. Күмістің табиғи қасиетіне сенген халқымыз оны тұрмыс пен тәрбиенің маңызды бөлігіне айналдырған. Күміс су мен астың бұзылмауына сеп болады деп білген. Сондықтан ас әзірлегенде, шай құйғанда әйел қолында күміс жүзік не сақина болуы – мәдениеттің бір бөлшегі саналатын. Нәрестені қырқынан шығарғанда «шілде суына» күміс сақина, білезік салу, жас келінге бала шомылдарда күміс тағу – барлығы да тазалық пен амандық тілеудің ишарасы еді. Әшекей – қазақ үшін тек сән емес, сыйласудың да, мәміленің де тілі болды. Жүзік-мөр билік пен жауапкершілікті білдірсе, құда-жекжатқа тартылған жүзік ынтымақтың нышанына айналған. Демек, әшекей қазақ өмірінде эстетикадан әлдеқайда кең мағынаға ие.
Қазақ ұғымында сақина – тек әдемілік үшін тағылатын бұйым емес. Ол – тазалық пен тәрбиенің өлшемі, тектіліктің белгісі. «Сақинаны сәнге салмайды, ол – тазалыққа таразы» деген сөз осыдан қалған. Ер кісілердің алтын тағуына дін тыйым салғандықтан, көбіне күмістен жасалған сақиналар тағылған. Сақина – қолдың сәні ғана емес, шаңырақ ішіндегі тәртіп пен көңіл тазалығының да рәмізі.
Сақинаның түрлері
Күміс сақина. Күмістің табиғи қасиетіне сенім терең болғандықтан, оны күнделікті тағуға ыңғайлы, “тазалыққа таразы” деп қабылдаған.
Неке сақинасы. Дөңгелек, кедір-бұдырсыз пішіні “шексіздік” пен тұрақтылық идеясын білдіреді. Той мәдениетінде бұл – бір-біріне адалдық пен жауапкершілікті ишараттайтын белгі. Қарапайым әрі күнде тағуға ыңғайлы болып келеді.
Тасты сақина. Ақық, зүбәржат, лағыл, гауһар сияқты асыл тастармен көмкеріледі. Әр тас иесіне өзінше тілек пен қорғау мағынасын дарытады. Ақық – шаттық, зүбәржат – көз-сөзден сақтайды, лағыл – жігердің нышаны, гауһар – тазалық пен айқындықтың рәмізі ретінде ұғынылған.
Жүзік – бедерлі, өрнекті, көбіне тасты болып келеді. Ол иесінің көңіл күйін, мәртебесін, тілегі мен ниетін «сөйлетеді». Ер азаматтың мөр жүзігі – сөзінің салмағын білдірсе, құдағи жүзігі – әулеттердің ынтымағын нығайтудың белгісі.
Жүзіктің түрлері
Мөр жүзік. Ер-азаматтың беделі мен жауапкершілігінің айғағы. Бұрын құжатқа мөр басу үлкен шешімнің түйіні саналған. Қазір іскер стильдің белгісіне айналған.
Құдағи жүзік. Қос саусаққа тағылатын, көлемді әрі сәнді күміс бұйым. Қыздың шешесі құдағиына тарту етіп, «берекеміз бен ынтымағымыз ұзақ болсын» деген тілек білдірген. Бетінде шаңырақ бейнесі жиі кездеседі.
Көзді жүзік. Тастың түсі мен кесігі иесінің мінезін толықтырып, «тіл-көзден сақтайды» немесе «дәулет әкеледі» деген ырыммен тағылған.
Балдақ жүзік. Төртқырлы, қомақты әрі салмақты пішінімен ерекшеленеді. Көбіне ер адамдарға лайық саналған. Ол – байсалдылық пен іскерліктің нышаны.
Жүзік сыйлау дәстүрі
Жүзік – тек сәндік бұйым емес, ізет пен ықыластың белгісі. Құда-жекжат арасында жүзік сыйлау – туыстықты күшейту амалы. Мүшел жасқа толған ұл-қызға жүзік тағу – оның есеюін мойындау. Ал еңбегімен елге сыйлы жанға жүзік ұсыну – құрметтің айқын көрінісі.
Қазақ үшін сақина мен жүзік – ұсақ әшекей емес, терең мағыналы мәдени код. Ол – тазалық пен тәрбиенің өлшемі, сұлулыққа іңкәрлік, туыс арасындағы сыйластық пен ұрпаққа қалатын өсиет. Әшекейдің сыры тек металл мен таста емес, ең әуелі иесінің ниетінде. Ниет таза болса, күмістің сыңғыры да, алтынның жылуы да өмірге сән береді.
