Бұл аймақтағы діни даму тарихы көшпелі өмір салтымен, сыртқы әсерлермен және халықтың рухани ізденістерімен тығыз байланысты. Бүгін біз қазақ даласындағы діндердің тарихи эволюциясына қысқаша шолу жасап көрмекпіз.

 Ежелгі діни түсінік және Тәңір діні

Қазақ даласындағы ең алғашқы діни нанымдар табиғатқа табынумен және анимизммен байланысты болды. Көшпелі түркі тайпалары Тәңіріге (аспан құдайы) табынатын тенгриандық дінді ұстанды. Тенгрианство бойынша, Тәңірі әлемді жаратушы және табиғат күштерін басқарушы жоғары құдірет ретінде саналды. Жер, су, от және жел сияқты табиғи құбылыстар да қасиетті деп есептелді. Шаманизм де кең таралды, онда бақсылар рухтармен байланысып, емдеу және болжау рәсімдерін орындады.

Тенгриандық нанымдар қазақтың дәстүрлі әдет-ғұрыптары мен фольклорында, мысалы, беташар, той-думан және жерлеу рәсімдерінде сақталып, кейінгі діндермен араласып кетті.

Зороастризм және буддизм

Б.з.д. I мыңжылдықта Жібек жолы арқылы қазақ даласына зороастризм мен буддизм сияқты діндердің элементтері енді. Оңтүстік Қазақстандағы сақ және үйсін тайпалары зороастризмнің кейбір рәсімдерін, әсіресе отқа табынуды қабылдады. Буддизмнің әсері Түркістан, Тараз және Алматы өңірлеріндегі сауда орталықтарында байқалды, бірақ бұл діндер халық арасында терең тамыр жайған жоқ.

Христиандық және манихейлік іздер

Б.з. IV-VII ғасырларда Жібек жолы бойындағы қалаларда (Сауран, Отырар) несториандық христиандықтың іздері байқалады. Бұл дінді таратушылар Жібек жолы арқылы сауда жасаған соғдылықтар мен өзге халықтар болды. Сонымен қатар, манихейлік – зороастризм, буддизм және христиандықтың синкретикалық элементтерін біріктірген дін де қазақ даласында аздап таралды. Бірақ бұл діндер көшпелі халықтың өмір салтына бейімделе алмады.

Исламның таралуы

Қазақ даласында ислам дінінің таралуы VIII ғасырдан басталды. Оңтүстік Қазақстандағы қарахандықтар мемлекеті (IX-XII ғғ.) исламды ресми дін ретінде қабылдаған алғашқы мемлекеттердің бірі болды. 960 жылы қарахандық билеуші Сатұқ Боғра хан исламды қабылдап, Абдулкәрім деген есім алды. Осы кезеңде Тараз, Сауран және Сығанақ сияқты қалаларда мешіттер мен медреселер салына бастады.

Исламның таралуы XIII-XIV ғасырларда Алтын Орда дәуірінде күшейді. Өзбек хан мен Жәнібек хан кезінде ислам мемлекеттік дін ретінде нығайды. Дегенмен, көшпелі қазақтар арасында ислам толық орныққан жоқ, өйткені тенгриандық дәстүрлер мен шаманизм әлі де күшті болды.XV-XVIII ғасырларда қазақ хандары мен билері исламды нығайтуға тырысты. Әсіресе, Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі діни және мәдени орталыққа айналды. Ясауи жолы (суфизм) қазақтар арасында исламның таралуына зор ықпал етті, өйткені ол тенгриандық нанымдармен үйлесім тапты.

Ресей империясы және христиандық миссионерлік

XVIII-XIX ғасырларда Ресей империясының отарлау саясатымен бірге қазақ даласында христиандық миссионерлік басталды. Православие дінін тарату әрекеттері болғанымен, бұл дін қазақтар арасында кең таралмады. Керісінше, ислам діні қазақтың ұлттық бірегейлігінің бөлігі ретінде нығая түсті.

Кеңес дәуірі және дінге қарсы саясат

Кеңес билігі кезінде (1920-1991) дінге қарсы қатаң саясат жүргізілді. Мешіттер жабылып, діни рәсімдерге тыйым салынды. Ислам мен дәстүрлі нанымдар жасырын түрде сақталды. Дегенмен, кеңестік атеизм қазақ халқының діни санасын толық жоя алмады.

Тәуелсіздік дәуіріндегі діни жаңғыру

Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін (1991) діни еркіндік орнады. Ислам діні қайта жанданды, жаңа мешіттер салынды, діни білім беру жүйесі қалпына келтірілді. Сонымен қатар, христиандық, буддизм және басқа да діндердің өкілдері де өз қауымдарын құрды. Бүгінде Қазақстан зайырлы мемлекет ретінде діни әралуандылықты қолдайды.

Қазіргі Қазақстанда ислам (сүнниттік ханафи мазхабы) халықтың басым бөлігінің діні болып табылады. Дегенмен, тенгриандық дәстүрлердің іздері халықтың әдет-ғұрыптары мен мәдениетінде сақталып қалған. Христиандық, буддизм және басқа діндер де азшылық арасында кездеседі. Қазақ даласындағы діни синкретизм – мәдени мұраның маңызды бөлігі.Қорытынды Қазақ даласындағы діндер тарихы – ежелгі тенгриандық нанымдардан бастап, исламның орнығуына және қазіргі зайырлы мемлекеттегі діни әралуандылыққа дейінгі ұзақ жолды жүріп өтті. Бұл тарих қазақ халқының рухани байлығы мен бейімделгіштігін көрсетеді. 

Енді осы діндер туралы толығырақ айтып өтсек: 

Тәңір діні, немесе тенгрианство – ежелгі түркі және моңғол халықтары, соның ішінде қазақтардың ата-бабалары ұстанған дәстүрлі наным-сенім жүйесі. Бұл дін қазақ даласындағы діни және мәдени өмірдің негізі болды және кейіннен басқа діндермен, әсіресе исламмен, синкретикалық түрде араласып, халықтың әдет-ғұрыптары мен дүниетанымында із қалдырды. 

Тәңір дінінің негізгі концепциясы

Тәңір діні монотеистік сипаттағы дін болып саналады, бірақ оның ішінде политеистік және анимистік элементтер де кездеседі. Негізгі құдай – Тәңірі (Көк Тәңірі), ол аспан құдайы және әлемді жаратушы, барлық тіршіліктің қожайыны ретінде құрметтелді. Тәңірі – жоғарғы рухани күш, ол табиғаттың, адам өмірінің және ғаламның үйлесімділігін басқарады.

Аспанға табыну: Тәңірі аспанмен байланыстырылды, өйткені аспан көшпелі халықтар үшін шексіздіктің, күштің және құдіреттің символы болды. Күн, ай, жұлдыздар және найзағай сияқты табиғи құбылыстар Тәңірінің көрінісі ретінде қасиетті саналды.

Жер-Ана (Ұмай): Тәңірімен қатар, Жер-Ана (Ұмай-ана) құнарлылықтың, өмірдің және аналық қамқорлықтың символы болды. Ұмай әйелдер мен балалардың қорғаушысы ретінде ерекше құрметтелді.

Рухтар мен аруақтар: Тәңір дінінде табиғаттағы (тау, өзен, орман) және ата-бабалардың рухтарына сенім маңызды рөл атқарды. Бұл анимистік элементтер көшпелі өмір салтымен тығыз байланысты болды.

Діни рәсімдер мен әдет-ғұрыптар

Тәңір дінінде діни рәсімдер көшпелі халықтардың табиғатпен байланысына және олардың күнделікті өміріне негізделді. Рәсімдердің көбі ашық аспан астында, табиғи қасиетті орындарда (тау басында, өзен жағасында, қасиетті ағаштар маңында) өткізілді.

Құрбандық шалу: Тәңіріге және басқа рухтарға құрмет көрсету үшін мал (әдетте қой, жылқы) құрбандыққа шалынды. Бұл рәсімдер молшылық, денсаулық немесе соғыста жеңіс тілеу мақсатында жасалды.

Шаманизм: Бақсылар (шамандар) Тәңір дінінде маңызды рөл атқарды. Олар рухтармен байланыс орнатып, емдеу, болжау және рухани тазарту рәсімдерін жүргізді. Бақсылардың рәсімдері көбінесе домбыра, қобыз сияқты музыкалық аспаптармен және билермен сүйемелденді.

Ата-баба аруағына құрметпен қарау: Ата-бабалардың аруақтарына сыйыну Тәңір дінінің маңызды бөлігі болды. Жерлеу рәсімдері, ас беру және аруақтарға арналған дұғалар осы нанымның көрінісі еді.

Табиғи нысандарға табыну: Таулар (мысалы, Алтай, Хан Тәңірі), өзендер және қасиетті ағаштар рухани мәнге ие болды. Мұндай жерлерде дұға оқу немесе рәсімдер өткізу кең таралған.

Тәңір дінінің философиясы және дүниетанымы

Тәңір діні тек діни наным ғана емес, сонымен қатар көшпелі халықтардың дүниетанымы мен өмір сүру философиясы болды. Ол табиғатпен үйлесімді өмір сүруді, әлемнің тепе-теңдігін сақтауды және рухани тазалықты мақсат етті.

Үйлесімділік пен тепе-теңдік: Тәңір діні бойынша, адам табиғатпен және рухани әлеммен үйлесімде өмір сүруі керек. Егер бұл тепе-теңдік бұзылса, ауру, апат немесе сәтсіздіктер туындайды деп есептелді.

Адам мен ғаламның байланысы: Адам өмірі ғаламдық заңдарға бағынышты деп саналды. Аспан, жер және адам арасындағы байланыс Тәңір дінінің негізгі идеясы болды.

Тәңір дінінің қазақ мәдениетіндегі ізі

Тәңір діні қазақ даласында исламның таралуына дейін басым дін болды, ал ислам қабылданғаннан кейін де оның элементтері халықтың дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарында сақталып қалды:

Рәсімдер мен әдет-ғұрыптар: Беташар, той-думан, жерлеу рәсімдері, ата-бабаларға ас беру сияқты дәстүрлерде тенгриандық іздер байқалады. Мысалы, ас беру рәсімі аруақтарды құрметтеуден шыққан.

Фольклор және мифология: Қазақтың ауыз әдебиетінде (жырлар, аңыздар, ертегілер) Тәңірі, Ұмай-ана және рухтар туралы мотивтер жиі кездеседі. «Қорқыт ата» кітабында тенгриандық дүниетанымның көріністері анық байқалады.

Табиғатқа құрмет: Қазақтардың табиғатқа деген ерекше қарым-қатынасы, мысалы, қасиетті жерлерге зиярат ету, Тәңір дінінің мұрасы болып табылады.

Терминология: «Тәңірі», «Ұмай», «Құдай» сияқты сөздер қазақ тілінде әлі күнге қолданылады. Мысалы, «Құдай сақтасын» немесе «Тәңірі жар болсын» сияқты сөз тіркестері тенгриандық нанымдардың жалғасы.

 Тәңір дінінің исламмен астасуы

Қазақ даласында ислам таралғанда (VIII-X ғғ.), Тәңір діні толық жойылған жоқ, керісінше, исламмен синкретикалық түрде араласып кетті. 

Суфизмнің рөлі: Ясауи жолы (Қожа Ахмет Ясауидің ілімі) тенгриандық нанымдармен үйлесім тапты. Суфийлік рәсімдердегі зикр, медитация және табиғатпен байланыс тенгриандық дәстүрлерге ұқсас еді.

Қасиетті орындар: Тенгриандық дәстүрде қасиетті деп саналған таулар мен өзендер исламда зиярат орындарына айналды. Мысалы, Түркістандағы Ясауи кесенесі осындай синкретизмнің символы.

Дұғалар мен рәсімдер: Исламдық дұғаларға тенгриандық элементтер қосылды. Мысалы, жерлеу рәсімдерінде аруақтарға құрмет көрсету дәстүрі жалғасты.

Қазіргі Қазақстанда Тәңір діні ресми дін ретінде ұстанбайды, бірақ оның элементтері халықтың мәдениеті мен дәстүрлерінде сақталған. Соңғы жылдары кейбір зиялы қауым өкілдері мен ұлтшыл топтар арасында Тәңір дінін қайта жаңғырту әрекеттері байқалады. Бұл қозғалыс ұлттық бірегейлікті нығайту және ежелгі мұраны сақтау мақсатын көздейді.

Неотенгрианство

Кейбір топтар Тәңір дінін заманауи формада жаңғыртуға тырысады. Олар табиғатқа құрмет, экологиялық сананы және рухани ізденісті насихаттайды.

Тәңір дінінің элементтері ұлттық мерекелерде (Наурыз), өнерде және әдебиетте көрініс тауып жатады. Тәңір діні қазақ халқының рухани және мәдени дамуында маңызды рөл атқарды. Ол көшпелі өмір салтына бейімделген, табиғатпен тығыз байланысты діни жүйе ретінде қазақтың дүниетанымын, этикасын және әдет-ғұрыптарын қалыптастырды. Тәңір дінінің іздері қазақтың ұлттық бірегейлігінің ажырамас бөлігі болып қала береді.

Тәңір діні – қазақ даласындағы ежелгі рухани мұраның негізі. Оның табиғатпен байланысы, ата-бабаларды құрметтеу дәстүрі және философиялық тереңдігі қазақ мәдениетінде терең із қалдырды. Исламның таралуымен бірге Тәңір дінінің көптеген элементтері синкретикалық түрде сақталып, қазіргі қазақ дәстүрлерінің бөлігіне айналды. Егер сізге Тәңір дінінің белгілі бір аспектілері (мысалы, рәсімдер, мифология немесе қазіргі жаңғыру) туралы тереңірек мәлімет қажет болса, айтыңыз!

Тәңір дінінен қалған мұралар, ескерткіштер, таным-түсініктер

Тәңір діні (тенгрианство) қазақ даласындағы ежелгі түркі халықтарының рухани және мәдени өмірінің негізі болды. Ол қазақ мәдениетінде терең із қалдырып, әдет-ғұрыптарда, фольклорда, өнерде және дүниетанымда сақталды. Исламның таралуымен Тәңір дінінің көптеген элементтері синкретикалық түрде жаңа дінмен араласып, қазақтың ұлттық бірегейлігінің бөлігіне айналды. 

Материалдық мұралар және ескерткіштер

Тәңір дінінің материалдық мұралары көшпелі өмір салтына байланысты шектеулі болғанымен, археологиялық олжалар мен қасиетті орындар осы діннің маңыздылығын көрсетеді.

Тас мүсіндер (Балбалдар)

Тәңір дінінің ең көрнекті ескерткіштерінің бірі – қазақ даласында, әсіресе Алтай, Жетісу және Орталық Қазақстан аймақтарында кездесетін балбалдар (тас мүсіндер). Бұл мүсіндер әдетте жерлеу рәсімдерімен байланысты болды және ата-бабалардың аруақтарын құрметтеу мақсатында орнатылды. Балбалдар көбінесе адам бейнесінде, кейде қару-жарақ немесе күнделікті заттармен бейнеленді.

Мысалы, Есік қорғанынан табылған «Алтын адам» кейбір зерттеушілердің пікірінше, Тәңір дінінің символикасымен байланысты болуы мүмкін, өйткені оның киіміндегі күн мен аспанға байланысты ою-өрнектер Тәңірі культіне тән.

Қасиетті орындар

Тәңір дінінде таулар, өзендер, көлдер және ағаштар қасиетті саналды. Мысалы, Хан Тәңірі тауы қазақтар үшін ерекше рухани мәнге ие болды. Бұл тау Тәңірінің мекені ретінде құрметтелді.

Алтай таулары, Баянауыл, Ұлытау сияқты жерлер қасиетті орындар ретінде рәсімдер өткізуге арналды. Бұл жерлерде құрбандық шалу, дұға оқу сияқты рәсімдер жасалды.

Қасиетті ағаштар мен бұлақтар: Кейбір ағаштар мен су көздеріне рухтар мекендейді деп есептелді. Мысалы, Оңтүстік Қазақстандағы Отырар маңындағы қасиетті бұлақтар зиярат орындарына айналды.

Жерлеу ескерткіштері

Тәңір дәуіріндегі қорғандар мен обалар (мысалы, Жетісудағы сақ қорғандары, Шірік-Рабат) жерлеу рәсімдеріндегі тенгриандық нанымдарды көрсетеді. Адамдармен бірге қару-жарақ, ат әбзелдері және құрбандыққа шалынған малдар жерленді, бұл о дүниедегі өмірге деген сенімді білдіреді.

Рәміздер мен ою-өрнектер

Тәңір дінінің символикасы (күн, ай, жұлдыздар, қасқыр, бүркіт) қазақтың ою-өрнектерінде, әсіресе кілемдерде, киіз үй әшекейлерінде және зергерлік бұйымдарда сақталған. Мысалы, күн мен аспан мотивтері Тәңірінің символы ретінде қолданылды.

Материалдық емес мұралар: әдет-ғұрыптар мен рәсімдерТәңір діні қазақтың әдет-ғұрыптары мен дәстүрлерінде терең із қалдырды. Бұл дәстүрлердің көбі исламмен араласып, қазіргі күнге дейін сақталған.

Ата-бабаларды құрметтеу

Тәңір дінінде аруақтарға сыйыну маңызды болды. Бұл дәстүр қазақтың ас беру, жұма сайынғы құран оқу және аруақтарға бағыштау рәсімдерінде жалғасын тапты. Мысалы, жерлеуден кейін 7-ші, 40-шы күндерде ас беру дәстүрі тенгриандық нанымдардан шыққан.

Табиғатқа құрмет

Табиғатты қастерлеу - Тәңір діннің негізгі қағидасы болды. Бүгінде қазақтардың табиғи нысандарға (тау, өзен, көл) зиярат ету дәстүрі осы нанымның жалғасы. Мысалы, Түркістандағы немесе Алматы облысындағы қасиетті жерлерге бару әлі күнге жалғасуда.

Құрбандық шалу

Тәңір дәуірінде Тәңіріге немесе рухтарға құрбандық шалу кең таралған. Бұл дәстүр қазіргі құрбан шалу рәсіміне ұқсас, бірақ исламдық формада жалғасады. Мысалы, үйлену тойларында, бала туғанда немесе науқастың сауығуы үшін мал сойып, дұға оқу тенгриандық іздерді сақтайды.

Наурыз мейрамы:

Наурыз мерекесі Тәңір дінімен тығыз байланысты. Күн мен түннің теңелуі, табиғаттың оянуы және жаңару идеясы тенгриандық дүниетанымнан шыққан. Наурызда от жағу, табиғатқа шығу, аруақтарға дұға ету сияқты рәсімдер Тәңір дінінің мұрасы.

Шаманизмнің іздері:

Бақсылық дәстүрлер қазақ мәдениетінде сақталған. Мысалы, бақсы сарыны (домбырамен орындалатын рәсімдер), емшілік және жын-шайтанды қуу рәсімдері тенгриандық шаманизмнен шыққан. Бүгінде кейбір ауылдарда бақсылар әлі де емдеу рәсімдерін жүргізеді.

Тәңір діні қазақтың дүниетанымы мен философиясын қалыптастырды. Бұл таным-түсініктер әлі күнге қазақ мәдениетінде байқалады.

Табиғатпен үйлесімділік:

Тәңір діні бойынша, адам табиғатпен және ғаламмен үйлесімде өмір сүруі керек. Бұл идея қазақтың экологиялық санасында, табиғатты қорғауға деген ұмтылысында және «жер – ана» деген түсінікте сақталған.

Аспан мен Көк Тәңірі

Аспанға құрмет қазақтың тілінде және дүниетанымында сақталған. Мысалы, «Көк Тәңірі жар болсын», «Құдай сақтасын» сияқты сөз тіркестері Тәңіріге деген сенімнің жалғасы. Аспанға қарап дұға ету дәстүрі де тенгриандық іздерді көрсетеді.

Ұмай-ана культі

Ұмай-ана – құнарлылық пен аналық қамқорлықтың символы. Бұл образ қазақ мәдениетінде бала туу, аналарды құрметтеу және отбасылық құндылықтарға деген сыйластықта сақталған. Мысалы, «Ұмай ана жар болсын» деген тілек әлі күнге қолданылады.

Аруақтарға сену

Ата-бабалардың аруақтарына сену қазақтың рухани өмірінде орталық орын алады. «Аруақ қолдасын» деген сөз, жерлеу рәсімдері және ата-бабаларды еске алу дәстүрлері Тәңір дінінің маңызды мұрасы.

Ғаламдық тепе-теңдік

Тәңір дінінде әлемнің тепе-теңдігі маңызды болды. Бұл идея қазақтың «жақсылық жасасаң, жақсылық көресің» деген философиясында және әділдікке деген сенімінде көрініс тапты.

Тәңір дінінің мұрасы қазақтың ауыз әдебиетінде, музыкасында және өнерінде айқын байқалады.

Эпос және жырлар:

«Қорқыт ата кітабы» Тәңір дінінің философиясы мен дүниетанымын бейнелейді. Онда Тәңірі, аруақтар және табиғатпен байланыс мотивтері кездеседі. «Алпамыс», «Қобыланды» сияқты эпостарда да тенгриандық элементтер бар.

Мысалы, жырларда батырлардың Тәңіріге жалбарынуы немесе табиғат күштерінен көмек сұрауы жиі кездеседі.

Музыка және рәсімдер:

Бақсы сарыны, қобыз бен домбырада орындалатын күйлер Тәңір дәуіріндегі шаманистік рәсімдерден шыққан. Мысалы, Қорқыт атаның қобыз күйлері рухани әлеммен байланысты білдіреді.

Символика:

Қазақтың ою-өрнектерінде күн, ай, жұлдыздар, бүркіт, қасқыр сияқты Тәңір дініне тән рәміздер сақталған. Бұл мотивтер киіз үйлерде, киімдерде және зергерлік бұйымдарда кездеседі.

Қазіргі Қазақстанда Тәңір діні ресми дін ретінде ұстанбайды, бірақ оның мұрасы мәдени және рухани өмірде сақталып, кейбір топтар арасында қайта жаңғырту әрекеттері байқалады.

Неотенгрианство: 

Кейбір зиялы қауым өкілдері мен ұлтшыл топтар Тәңір дінін жаңғыртуға тырысады. Олар табиғатқа құрмет, рухани ізденіс және ұлттық бірегейлікті нығайту идеясын алға тартады.

Мәдени шаралар: Наурыз мейрамы, ұлттық фестивальдер және этнографиялық зерттеулер арқылы Тәңір дінінің мұрасы насихатталады.

Зиярат орындары: Тәңір дәуірінде қасиетті саналған жерлер (мысалы, Ұлытау, Хан Тәңірі) әлі күнге зиярат ету орындары ретінде қолданылады.

Тәңір діннің ықпалының маңызы

Тәңір дінінен қалған мұралар қазақтың ұлттық бірегейлігінің ажырамас бөлігі болып табылады. Ол қазақтың табиғатпен байланысын, рухани ізденісін және дүниетанымын қалыптастырды. Тәңір діннің элементтері исламмен араласып, қазақ мәдениетінің синкретикалық сипатын күшейтті. Бұл мұра қазіргі қазақ қоғамының мәдени байлығын және тарихи сабақтастығын көрсетеді.Қорытынды Тәңір дінінен қалған мұралар – балбалдар, қасиетті орындар, әдет-ғұрыптар, фольклор және таным-түсініктер – қазақ мәдениетінің негізгі бөлігі. Олар қазақ халқының табиғатпен, ата-бабалармен және ғаламмен байланысын сақтап, ұлттық бірегейлікті нығайтады. Егер сізге белгілі бір мұра (мысалы, балбалдар, Наурыз мейрамы немесе шаманизм) туралы тереңірек мәлімет қажет болса, айтыңыз!

Зороастризм және буддизм, Христиандық және манихейлік іздер, исламның ізі және христиандық миссионерлік туралы кеңейт. Бұлардың халқымыздың салт-дәстүрі мен өміріне енген әсері, қалған мәдени ескерткіштер мен тарихи мұарала туралы деректер қажет.

Қазақ даласындағы зороастризм, буддизм, христиандық, манихейлік және исламның іздері, олардың салт-дәстүрге әсері және қалған мәдени ескерткіштер мен тарихи мұраларҚазақ даласы ежелден бері Жібек жолының маңызды бөлігі болғандықтан, түрлі діндер мен мәдениеттердің тоғысқан орталығына айналды. Зороастризм, буддизм, христиандық, манихейлік және ислам діндері қазақ жерінде әртүрлі дәрежеде із қалдырды. Бұл діндердің кейбірі халық арасында терең тамыр жаймаса да, олардың салт-дәстүрлерге, дүниетанымға және материалдық мұраға әсері маңызды болды. Төменде осы діндердің қазақ даласындағы іздері, халықтың өмірі мен салт-дәстүріне әсері және қалған мәдени ескерткіштер мен тарихи мұралар туралы кеңейтілген мәлімет беріледі.

Зороастризмнің іздері

Зороастризм – ежелгі парсы діні, б.з.д. I мыңжылдықта Жібек жолы арқылы қазақ жеріне, әсіресе Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу аймақтарына таралды. Сақ және үйсін тайпаларының арасында зороастризмнің элементтері, әсіресе отқа табыну, кең таралды. Соғдылық саудагерлер мен парсы мәдениетінің ықпалы зороастризмнің таралуына ықпал етті.Салт-дәстүрге және өмірге әсері:

Отқа табыну: Зороастризмде от тазалықтың және құдайлық күштің символы ретінде қастерленді. Бұл наным қазақтың кейбір әдет-ғұрыптарына, мысалы, отты қасиетті санауға және оны ластамауға байланысты дәстүрлерге әсер етті. Мысалы, қазақтардың «отқа түкірме», «отты баспа» деген ережелері зороастризмнің ізі болуы мүмкін.

Дүниетаным: Зороастризмнің жақсылық пен жамандықтың (Ахура Мазда мен Ахриман) арасындағы күрес туралы идеясы қазақтың «жақсылық пен жамандық» туралы моральдық түсініктеріне аздап ықпал етті.

Наурыз мейрамы: Зороастризмде маңызды болған Наурыз мейрамы (күн мен түннің теңелуі) қазақ мәдениетінде кең таралды. От жағу, табиғаттың жаңаруын тойлау сияқты рәсімдер зороастризмнен шыққан.

Мәдени ескерткіштер мен тарихи мұралар

Археологиялық олжалар: Оңтүстік Қазақстандағы Есік қорғанынан табылған «Алтын адам» зергерлік бұйымдарында зороастризмге тән күн, от және жануарлар мотивтері кездеседі. Бұл зороастризмнің сақ мәдениетіне ықпалын көрсетеді.

Қасиетті орындар: Отырар, Сауран және Тараз маңындағы кейбір қасиетті жерлер зороастризмнің отқа табыну рәсімдерімен байланысты болған болуы мүмкін.

Ою-өрнектер: Зороастризмнің күн мен от мотивтері қазақтың ою-өрнектерінде, әсіресе күннің бейнесі мен өрнектерде сақталған.

Буддизмнің іздері

Буддизм б.з.д. I мыңжылдықта Жібек жолы арқылы қазақ жеріне, әсіресе Оңтүстік Қазақстан мен Жетісуға таралды. Түркістан, Тараз және Алматы өңірлеріндегі сауда орталықтары буддизмнің таралуына ықпал етті. Буддизмді негізінен саудагерлер, соғдылықтар және Орталық Азиядан келген миссионерлер таратты.Салт-дәстүрге және өмірге әсері:

Рухани ізденіс: Буддизмнің медитация және рухани тазалық идеялары қазақтың шаманистік дәстүрлерімен ұқсастық тапты. Бақсылардың трансқа түсу рәсімдері буддизмнің медитациялық тәжірибелерімен сәйкес келді.

Табыну орындары: Буддизмнің қасиетті орындарға (ступалар, храмдар) деген құрметі қазақтың табиғи нысандарды (тау, өзен) қастерлеу дәстүрімен үйлесім тапты.

Өнер және символика: Буддизмнің лотос гүлі, дөңгелек (дхарма чакрасы) сияқты рәміздері қазақтың ою-өрнектерінде және зергерлік өнерде аздап із қалдырды.

Мәдени ескерткіштер мен тарихи мұралар

Ступалар мен храмдар: Тараз және Жетісу аймағындағы археологиялық қазбалар кезінде буддистік ступалар мен храмдардың қалдықтары табылған. Мысалы, Құлан және Ақтөбе (Тараз маңы) қалашықтарынан буддистік өнердің іздері анықталды.

Будда бейнелері: Жетісудағы археологиялық олжалар арасында Будданың шағын мүсіндері мен рельефтері табылған, бұл буддизмнің осы аймақта болғанын дәлелдейді.

Жазбалар: Соғды тіліндегі буддистік мәтіндердің фрагменттері Оңтүстік Қазақстандағы қазбалардан табылған, бұл діннің интеллектуалдық әсерін көрсетеді.

Христиандық және манихейлік іздер

Христиандықтың таралуы: Христиандық, әсіресе несториандық бағыт, б.з. IV-VII ғасырларда Жібек жолы арқылы қазақ жеріне енді. Несториандық христиандықты соғдылық саудагерлер мен Орталық Азия халықтары таратты. Тараз, Отырар және Сауран сияқты қалаларда христиан қауымдары болды.Манихейліктің таралуы: Манихейлік – зороастризм, буддизм және христиандықтың элементтерін біріктірген синкретикалық дін. Ол б.з. III-VIII ғасырларда қазақ жеріне, әсіресе соғдылықтар арқылы таралды. Манихейліктің іздері Жетісу және Оңтүстік Қазақстанда байқалады.Салт-дәстүрге және өмірге әсері:

Христиандық:

Христиандықтың моральдық ілімдері (махаббат, мейірімділік) қазақтың дәстүрлі құндылықтарына аздап ықпал етті, бірақ көшпелі өмір салтына бейімделмегендіктен терең тамыр жаймады.

Жерлеу рәсімдерінде христиандық элементтер, мысалы, крест белгілері немесе дұға оқу, кейбір қауымдарда байқалды.

Манихейлік:

Манихейліктің жақсылық пен жамандықтың дуалистік күресі туралы идеясы қазақтың мифологиясы мен фольклорындағы кейбір мотивтерге әсер етті.

Манихейліктің өнердегі әсері, әсіресе жануарлар мен өсімдіктер мотивтері, қазақтың ою-өрнектерінде із қалдырды.

Мәдени ескерткіштер мен тарихи мұралар:

Христиандық:

Тараздағы несториандық храмдар: Археологиялық қазбалар кезінде Тараз маңынан несториандық христиан шіркеулерінің қалдықтары табылған. Мысалы, Ақыртас кешені кейбір зерттеушілердің пікірінше, христиандық ғибадатхана болуы мүмкін.

Крест тәрізді артефактілер: Жетісу мен Оңтүстік Қазақстандағы қазбалардан крест пішінді зергерлік бұйымдар мен рельефтер табылған.

Манихейлік:

Манихейлік мәтіндер: Соғды тіліндегі манихейлік жазбалардың фрагменттері Отырар және Тараз маңынан табылған. Бұл мәтіндер манихейлік ілімдердің таралуын дәлелдейді.

Суреттер мен рельефтер: Манихейліктің өнердегі әсері, әсіресе жарық пен қараңғылықты бейнелейтін мотивтер, Жетісудағы археологиялық олжаларда кездеседі.

Исламның іздері

: Ислам қазақ жеріне VIII ғасырдан бастап, алғаш рет Оңтүстік Қазақстанда тарала бастады. Қарахандықтар мемлекеті (IX-XII ғғ.) исламды ресми дін ретінде қабылдады. 960 жылы Сатұқ Боғра ханның исламды қабылдауы маңызды кезең болды. Алтын Орда дәуірінде (XIII-XIV ғғ.) Өзбек хан мен Жәнібек хан кезінде ислам нығая түсті. XV-XVIII ғасырларда Ясауи жолы (суфизм) қазақтар арасында исламның таралуын жеделдетті.Салт-дәстүрге және өмірге әсері:

Суфизмнің ықпалы: Ясауи жолы тенгриандық нанымдармен (табиғатқа табыну, аруақтарды құрметтеу) үйлесім тауып, қазақтардың рухани өміріне терең енді. Мысалы, зикр рәсімдері бақсылық дәстүрлермен араласты.

Рәсімдер: Исламдық жерлеу рәсімдері (құран оқу, ас беру), үйлену тойлары (неке қию) және бала туғандағы рәсімдер (ат қою, бесікке салу) қазақтың дәстүрлерімен бірікті.

Моральдық құндылықтар: Исламның мейірімділік, әділдік және қонақжайлылық сияқты құндылықтары қазақтың дәстүрлі этикасымен үйлесім тапты.

Тіл және әдебиет: Исламның таралуымен араб әліпбиі қазақ жеріне енді. «Құтадғу білік», «Диуани хикмет» сияқты шығармалар исламдық дүниетанымды насихаттады.

Мәдени ескерткіштер мен тарихи мұралар:

Мешіттер мен медреселер: Оңтүстік Қазақстандағы Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі – исламның қазақ жеріндегі ең маңызды ескерткіші. Сауран, Отырар және Тараздағы ежелгі мешіттердің қалдықтары да исламның таралуын дәлелдейді.

Қасиетті орындар: Түркістандағы Ясауи кесенесі, Бекет ата, Арыстан баб кесенелері зиярат орындарына айналды. Бұл жерлер тенгриандық қасиетті орындармен синкретикалық түрде байланысты.

Жазба мұралар: Араб әліпбиінде жазылған діни мәтіндер, Ясауидің «Диуани хикмет» шығармасы және басқа да сопылық әдебиет исламның интеллектуалдық мұрасы болып табылады.

Ою-өрнектер: Исламдық геометриялық өрнектер мен араб каллиграфиясы қазақтың сәндік өнеріне, әсіресе мешіттер мен кесенелердің безендірілуіне әсер етті.

Христиандық миссионерлік

XVIII-XIX ғасырларда Ресей империясының отарлау саясатымен бірге православие дінін тарату әрекеттері басталды. Миссионерлер қазақтарды христиан дініне кіргізуге тырысты, бірақ бұл әрекеттер көп табысқа жетпеді, өйткені ислам қазақтың ұлттық бірегейлігінің бөлігіне айналған еді.Салт-дәстүрге және өмірге әсері:

Шектеулі ықпал: Христиандық миссионерлік қазақтың дәстүрлеріне терең енбеді. Дегенмен, кейбір қазақтар (әсіресе солтүстік аймақтарда) православиелік рәсімдермен танысты. Мысалы, крещение рәсіміне қатысқан қазақтар аз болды.

Білім және жазба: Миссионерлердің мектептер ашуы қазақтардың сауаттылығына аздап ықпал етті. Алайда, бұл мектептерде діни насихат басым болды, сондықтан халық арасында кең қабылданбады.

Қарсылық: Христиандық миссионерлікке қарсылық қазақтың исламға деген беріктігін күшейтті, бұл ұлттық бірегейлікті сақтауға ықпал етті.

Мәдени ескерткіштер мен тарихи мұралар:

Шіркеулер: Солтүстік және Шығыс Қазақстандағы орыс қоныстанушылары салған православиелік шіркеулер (мысалы, Семейдегі Воскресенский соборы) христиандық миссионерліктің ізі болып табылады.

Миссионерлік мектептер: Ресей империясы кезінде ашылған миссионерлік мектептердің ғимараттары кейбір қалаларда сақталған.

Жазба мұралар: Миссионерлердің қазақ тілінде жазған діни кітаптары мен аудармалары (мысалы, Інжілдің бөліктері) тарихи мұра ретінде сақталған.

Жалпы әсер және синкретизм

Зороастризм, буддизм, христиандық және манихейліктің іздері қазақ мәдениетінде терең тамыр жаймаса да, олардың кейбір элементтері тенгриандық нанымдармен және кейіннен исламмен араласып, синкретикалық дәстүрлерді қалыптастырды. Мысалы, Наурыз мейрамы зороастризм мен тенгриандық дәстүрлердің үйлесімі болса, зиярат орындары ислам мен тенгриандық нанымдардың синтезі.

Мәдени байлық: Бұл діндердің әсері қазақтың ою-өрнектерінде, фольклорында және рухани дүниетанымында байқалады. Мысалы, күн, ай және жануарлар мотивтері зороастризм мен буддизмнен, ал геометриялық өрнектер исламнан алынған.

Ұлттық бірегейлік: Ислам қазақтың ұлттық бірегейлігінің негізіне айналғанымен, зороастризм, буддизм және басқа діндердің элементтері қазақ мәдениетінің әралуандылығын байытты.

Зороастризм, буддизм, христиандық, манихейлік және ислам қазақ даласында әртүрлі дәрежеде із қалдырды. Зороастризм мен буддизм табиғатқа құрмет және өнердегі мотивтер арқылы әсер ет се, христиандық пен манихейлік шектеулі із қалдырды. Ислам қазақтың рухани және мәдени өмірінің негізіне айналып, тенгриандық дәстүрлермен синкретикалық түрде бірікті. Бұл діндердің мұралары – археологиялық ескерткіштер, қасиетті орындар, ою-өрнектер және әдет-ғұрыптар – қазақ мәдениетінің байлығын және тарихи сабақтастығын көрсетеді.

Ескерту: мақала ЖИ көмегімен жазылды