Оңтүстік Қазақстан облысындағы Шардара су қоймасының астында желгі қалашықтың орны жатыр. Жергілікті өлкетанушылар бертінге дейін жағада әртүрлі көне жәдігерлер, қыш құмыралардың сынықтары, тіпті, адамның сүйектеріне дейін шашылып жатқан. Олардың айтуынша, бұл жерде 1958-1963 жылдар арасында Мәскеу ғалымдары экспедициялық жұмыстар жүргізіпті. Бірақ ол жұмыстар аяқсыз қалған. 

Оңтүстік Қазақстан облысындағы қазіргі Шардара су қоймасы салынған астында мыңдаған жылдың тарихы бар қала жатыр деген ақпарат сонау өткен ғасырдың басынан бастап айтыла бастаған. Кейін расында да су астында ежелгі өркениеттің ізі бар екені ресми түрде анықталады. Нақты айтар болсақ, 1958 жылы Кеңес үкіметінің шөл даланы игеру саясатына байланысты сол өңірде зерттеу-зерделеу жұмыстары басталды. Бұл жұмыстар 1963 жылға дейін жалғасты. Сол аралықта Сырдария өзені ортаңғы ағысының жоғарғы бөлігінде археологиялық қазба жұмыстары жүргізілді. Оған қатар Мерщиев, Максимова қазақстандық ғалымдар мен және мәскеулік археолог Вайнберг, Левиналар қатысқан. Қазба жұмыстары барысында бұл жер расында да көне қаланың орны екені анықталады. Адамның қаңқалары, қолөнер бұйымдары, қыш құмыралар мен түрлі ыдыстар тіптен төселген тасжолдар табылған. Археолог бұл өңір – көне түркі тайпаларының мекені деген қорытынды жасайды. 

Кейіннен зерттеушілер бұл аумақтың біздің заманымыздың IV-XIII ғасырлары аралығында өркендеп тұрған Ақтөбе І, Жаушықұм қалашықтарының орны болуы мүмкін екенін айтып жүрді. Ұзамай расында көне өркениет ізі екені нақтыланып, бұл жердің бұдан да әрі яғни І ғасырдың басы мен IV ғасырға жататын Ақтөбе ІІ көне қаласы екені анықталды. Қала құрылысына қолданылған тастардың барлығы аппақ болған. Яғни Ақтөбе атауы осыған байланысты қойылса керек. Айтпақшы, белгілі археолог, академик Әлкей Марғұлан да қаланың орнын біршама уақыт зерттеп зерттеп, оны Қаңлы мемлекеті кезеңінен бері бар екенін дәлелдеп берді. 

Бірақ бұл зерттеулерден еш нәтиже болмады. Сол кездегі жүйеге архелогиялық сенсациядан гөрі экономикалық жоба маңызды еді. Осылайша, ашылулар су қоймасының жұмысына кедергі бола алмады әрі зерттеу жұмыстары да аяғына дейін жетпеді. 

2013 жылы Шардара су қоймасының су деңгейі күрт төмендегенде (құрғақшылыққа байланысты) археологтар қойма түбіндегі құрғаған бөліктерде ежелгі тұрақтың қалдықтарын тапты. Шымкенттегі археологтар экспедициясы көптеген дәлелдер жинады.

Қазба жұмыстары барысында қыш ыдыстар, адам қаңқалары мен жануарлардың сүйектері табылды. Қыштан жасалған су құбырлары анықталды. Бұл ежелгі тұрғындардың суару жүйесін пайдаланғаны көрсетеді.

Зерттеушілердің пікірінше, бұл тұрақ ежелгі Қаңлы немесе Саманидтер дәуіріне (Түрік және Парсы халықтары) жатады. Яғни Батыс Түрік қағанатының құлауынан кейін (VII–VIII ғғ.) пайда болған. Кейбір талдаулар бұл жердегі қалалынң кемі  2000 жылға жуық тарихы бар екенін көрсетті. Бұл

Кейін қоймаға су қайта толған соң, ескерткіш қайтадан тұңғиық астында қалып қойды. Бұл ежелгі Ақтөбе ІІ қонысы еді. 

Ақтөбе ІІ қонысының толық тарихы

Ақтөбе ІІ қонысы – Шардара су қоймасының астында қалған ежелгі қалашықтардың бірі. Ол Түркістан облысы, Шардара ауданы аумағында, Сырдария өзенінің орта ағысы бойында орналасқан. Бұл қоныс тарихи және археологиялық тұрғыдан маңызды, себебі ол Сыр өңірінің ежелгі мәдениеті мен өмір салтын көрсетеді. Ақтөбе-2 қонысы туралы ақпарат шектеулі болғанымен, қолда бар деректер мен археологиялық зерттеулер негізінде оның тарихын төменде толық сипаттаймын.Географиялық орны және контекстАқтөбе-2 – Шардара су қоймасы салынғанға дейін Сырдария өзенінің бойындағы бірнеше қоныстардың бірі болған. Шардара ауданы аумағында Бірінші Ақтөбе, Екінші Ақтөбе (Ақтөбе-2) және Жаушықұмтөбе сияқты қала-қамалдар болған. Бұл қоныстар Ұлы Жібек жолының маңызды тармақтарына жақын орналасқан және Сырдария өзенінің су ресурстарына тәуелді егіншілік пен сауданың орталығы болған. Ақтөбе-2 қонысы Шардара су қоймасының құрылысы (1964–1968 жж.) кезінде су астында қалған, бұл оның толық зерттелуіне кедергі болды.

Ақтөбе ІІ қонысы туралы алғашқы мәліметтер 1950–1960 жылдардағы археологиялық барлаулар кезінде жиналған. Кеңес Одағы кезінде Шардара су қоймасын салу жоспары бекітілгенде, Сырдария өзенінің бойындағы бірнеше тарихи ескерткіштер зерттелді. Алайда, уақыт пен ресурстардың шектеулі болуына байланысты Ақтөбе ІІ толық қазылмады.

Дәуірі: Археологиялық деректерге сүйенсек, Ақтөбе ІІ қонысы қола дәуірінен (б.з.д. II мыңжылдық) бастап, ортағасырлық кезеңге (VII–VIII ғғ.) дейін өмір сүрген. Кейбір зерттеушілер оны Батыс Түрік қағанаты (VI–VIII ғғ.) немесе Саманидтер дәуірімен (IX–X ғғ.) байланыстырады. Бұл кезеңде Сырдария бойы Қаңлы мемлекеті мен басқа түркі тайпаларының бақылауында болған.

Қоныстың құрылымы: Ақтөбе ІІ – төбелі (холмистая) пішінді қоныс, яғни қамал немесе қорғаныс қабырғалары бар қалашық болған. Археологтардың мәліметінше, қоныста саздан жасалған су құбырлары (глиняные водопроводные трубы), қыш ыдыстар, адам және жануар сүйектері табылған. Бұл заттар ежелгі тұрғындардың дамыған суару жүйесі мен отырықшы өмір салтын ұстанғанын көрсетеді.

2013 жылғы зерттеулер2013 жылы Шардара су қоймасының су деңгейі құрғақшылыққа байланысты күрт төмендегенде, Ақтөбе ІІ қонысының бір бөлігі су бетіне шықты. Шымкенттегі археологтар, соның ішінде Нұрбол Смайылов басқарған экспедиция, осы мүмкіндікті пайдаланып, қонысты зерттеді. Олардың тапқан дәлелдері:

Құбыр жүйесі: Саздан жасалған су құбырлары табылды, олар қоныстың ортасына дейін созылған. Бұл жүйе егіншілікті дамытуға және суаруға қолданылған.

Қыш ыдыстардың сынықтары, керамикалық заттар, металл құралдар мен сүйек қалдықтары табылды. Бұл заттар қоныстың экономикалық және мәдени өмірінің күрделілігін көрсетеді.

Қоныстың қалдықтары су қоймасының 10 метр тереңдігінде орналасқан, бұл оның су астында ұзақ уақыт сақталғанын дәлелдейді.

Зерттеушілердің пікірінше, Ақтөбе ІІ қонысы Сырдария бойындағы басқа қалалармен (мысалы, Отырар, Сауран) сауда және мәдени байланыста болған. Ол егіншілік, мал шаруашылығы және қолөнер орталығы ретінде қызмет еткен.

1968 жылы Шардара су қоймасы толығымен суға толғаннан кейін Ақтөбе-2 қонысы толық су астында қалды. Бұл аймақтағы басқа да тарихи ескерткіштер сияқты (мысалы, Жаушықұмтөбе), Ақтөбе-2-нің зерттеуі тоқтатылды. Су қоймасының сыйымдылығы 5,2 млрд м³ болғандықтан, қоныс шамамен 6–10 метр тереңдікте жатыр. Бұл оның қазіргі уақытта қолжетімсіз болуына әкелді, тек су деңгейі төмендеген кездерде ғана зерттеуге мүмкіндік туады.Мәдени және тарихи маңызыАқтөбе-2 қонысы Сырдария бойындағы ежелгі өркениеттердің даму деңгейін көрсетеді. 

Егіншілік мәдениеті: Саздан жасалған су құбырлары мен суару жүйелері қоныстың ауыл шаруашылығына негізделгенін дәлелдейді. Сырдарияның құнарлы алқабы күріш, бидай және басқа дақылдарды өсіруге қолайлы болған.

Сауда байланыстары: Ұлы Жібек жолына жақын орналасуы Ақтөбе-2-ні аймақтық сауда орталығына айналдырған. Орта Азия мен Шығыс Еуропа арасындағы сауда жолдары осы аймақтан өткен.

Қорғаныс жүйесі: Төбе пішінді қоныс және қамал қабырғалары қоныстың қорғаныс мақсатында салынғанын көрсетеді, бұл сол кездегі саяси тұрақсыздыққа байланысты болуы мүмкін.

Қазіргі уақытта Ақтөбе ІІ қонысы Шардара су қоймасының астында жатыр. 2025 жылдың басында су қоймасы 4,5 млрд м³ сумен 90%-ға толы болды, бұл қоныстың су астында екенін білдіреді. Климат өзгерістері мен су деңгейінің ауытқуына байланысты болашақта қонысты қайта зерттеу мүмкіндігі тууы мүмкін. Алайда, су астындағы археологиялық зерттеулер қымбат әрі күрделі болғандықтан, қазіргі таңда мұндай жұмыстар жүргізілмеуде.Қоныстың толық тарихын ашу үшін қосымша қазба жұмыстары және су астындағы зерттеулер қажет. Археологтардың пікірінше, Ақтөбе-2 Сыр өңірінің тарихы мен мәдениетін түсінуге үлкен үлес қоса алады.

Ақтөбе ІІ қонысы – Шардара су қоймасының астындағы тарихи және мәдени мұраның маңызды бөлігі. Ол қола дәуірінен ортағасырға дейінгі ұзақ тарихты қамтиды және Сырдария бойындағы ежелгі өркениеттердің дамуын көрсетеді. Археологиялық артефактілер мен суару жүйелері қоныстың отырықшы өмір салты мен сауда байланыстарын растайды. Дегенмен, су қоймасының астында қалуы оның толық зерттелуіне кедергі болып отыр.

Шардара су қоймасы 

Шардара су қоймасы (Шардара бөгені) – Қазақстандағы ең ірі жасанды су айдындарының бірі. Түркістан облысының Шардара, Мақтаарал және Сарыағаш аудандарында орналасқан бұл қойма Сырдария өзенінің орта ағысында салынған.

Ол ауыл шаруашылығын суару, электр энергиясын өндіру және су ресурстарын реттеу мақсатында пайдаланылады. Қойманың жалпы сыйымдылығы 5,2 млрд м³ құрайды, ал ауданы 900 км²-ден асады. Бұл нысан Қазақстанның оңтүстік өңіріндегі экономиканың маңызды арқауы болып табылады.

Шардара су қоймасының құрылысы 1964 жылы басталды және 1968 жылы толық аяқталды. Бұл жоба КСРО-ның индустрияландыру саясаты аясында жүзеге асырылды. Құрылыс жұмыстарына мыңдаған жұмысшылар мен инженерлер тартылды, олардың көбі жергілікті тұрғындар болды. 

Қойма Сырдария өзенінің ағынын реттеу үшін салынды, себебі сол кездегі Қызылқұм өңірінде ауыл шаруашылығы өндірісін дамыту қажеттілігі туындады.

Бастапқыда қойма 6 балдық жер сілкінісіне төтеп беретіндей етіп жобаланды. Бөгеттің биіктігі 24 м, ұзындығы 80–100 км, ені 20–25 км құрайды. Ең терең жері 25–26 м-ге жетеді, орташа тереңдігі 6,3 м. Су жиналатын алабы 174 мың км²-ден асады. 

Құрылыс нәтижесінде Қызылқұм өңірінде ауыл шаруашылығы өндірісі қарқынды дамыды, әсіресе күріш егістігі кеңейді.

1968 жылы бөгенге су жіберілді. Бұл оқиға қойманың ресми іске қосылуы ретінде белгіленді. Су қоймасы Сырдария өзенінің ағынымен, сондай-ақ қар мен жауын-шашын суларымен толығады. 

Алғашқы жылдары қойма 394 мың га жерді суарып, оның ішінде 105 мың га күріш алқабын қамтыды. Бұл Қазақстанның оңтүстігіндегі ауыл шаруашылығының өнімділігін едәуір арттырды. Бүгінде бұл жерде Шардара су электр станциясы (СЭС) жұмыс істеп тұр.  

Шардара су қоймасы бірнеше мәрте жаңғыртудан өтті. 2019–2021 жылдары бөгеннің қабырғалары нығайтылып, сейсмикалық тұрақтылығы 7 балдық жер сілкінісіне дейін жеткізілді. Бұл жұмыстарға республикалық бюджеттен 7 млрд 733 млн теңге бөлінді. Жаңғыртудан кейін қойма қауіпсіздік пен тиімділік тұрғысынан жақсарды.

Қойма су деңгейі маусымдық өзгерістерге байланысты өзгеріп тұрады. Мысалы, 2024 жылы қойма 90%-ға толып, 4,669 млрд м³ су жинады. 2025 жылдың басында да су көлемі 4,5 млрд м³-ге жетті, бұл алдыңғы жылға қарағанда 1,87 млрд м³-ге көп. Дегенмен, 2023 жылы қойма мерзімінен бұрын толып, 22 елді-мекенді су басу қаупі туындағаны бар.