Қазақ халқы ежелден-ақ білім мен ғылымды биік қойған. Дала даналары бала тәрбиесін сөз өнерімен ұштастырып, «Білекті бірді жығар, білімді мыңды жығар» деп, ұрпағын зерделілікке үндеді. Сауатсыздықты әжуа етіп, ақылдыны ардақтаған жұрт үшін оқу-білім тек күнкөрістің ғана емес, елдіктің де кепілі саналды. Дегенмен, ұшы-қиыры жоқ кең байтақ далада жүйелі түрде мектеп ашу, оқу бағдарламасын қалыптастыру оңайға түскен жоқ. Мал соңында көшіп-қонып жүрген жұрт үшін тұрақты оқу орны салу үлкен сын еді. Соған қарамастан, XIX ғасырдың орта шенінен бастап қазақ жерінде алғашқы мектептердің іргесі қаланып, халық ағарту ісінің жаңа дәуірі басталды. Бұл ел санасын оятқан, болашақта ұлт зиялыларын қалыптастырған ұлы бетбұрыс болды.
Жәңгір мектебі
1841 жылы Бөкей ордасының ханы Жәңгір халық үшін тағдырлы қадамға барып, ел тарихындағы алғашқы еуропалық үлгідегі мектептің іргесін қалады. Бұл оқу орны кейін «Жәңгір мектебі» деген атпен танылып, қазақ балаларына тың білімнің есігін ашты. Мұнда шәкірттер тек діни іліммен шектелмей, орыс тілі, арифметика, тарих, география сияқты ғылымның негізгі пәндерін меңгерді.
Жәңгір хан мектептің әрбір ісіне өзі тікелей араласып, ұстаздар мен шәкірттердің жағдайын жасауды борышы санады. Оқу шығындарын өз қаржысынан өтеп, білімге деген қамқорлығын айқын көрсетті. Тіпті мектептің алғашқы сынақтарын да ханның өзі қабылдап отырғаны айтылады.
Бұл мектеп тек білім ордасы ғана емес, даладағы жаңашылдықтың алғашқы дәні болды. Мұнда білім алған шәкірттердің арасынан кейін талай ғалым, дәрігер, заңгер, өнер қайраткерлері шықты. Жәңгір мектебі сол дәуірдегі қазақ қоғамын жаңа өркениетке жетелеген шыраққа айналды.
Ыбырай Алтынсарин және халықтық ағарту ісі
Ұлы ағартушы Ыбырай Алтынсарин 1864 жылы Торғайда қазақ тарихындағы айтулы оқиғаның бастауын жасап, алғашқы қазақ-орыс мектебін ашты. Ол бұл істі жүзеге асыру үшін халықты ортақ іске жұмылдырып, құрылысқа қажетті ағашты жүздеген шақырым қашықтан өгіз арбамен тасытып, нағыз табандылық пен қайсарлықтың үлгісін көрсетті. Мектептің қабырғасын қалап жүріп те, шәкірт жинау үшін ауыл-ауылды аралап, ата-аналарды балаларын оқуға беруге көндірді. Халық арасындағы «баламызды шоқындырып жібереді» деген күдікті сейілту Ыбырай үшін ең ауыр сынақтардың бірі болды.
Бірақ барлығына қарамастан, мектеп есігін ашып, алғашқы қоңырау соғылды. Сол күнді Ыбырайдың өзі: «Көптен күткен арманым орындалды» деп хатқа түсірген. Мектепте қазақ балаларына орыс тілі мен арифметикадан бастап, қазақша сауат ашуды да үйретті. Ыбырайдың әдістемесі балаларды үш айдың ішінде оқып-жаза алатындай деңгейге жеткізді. Бұл ол заманда таңғаларлық жетістік еді.
Алтынсарин тек Торғаймен шектелмей, басқа уездерде де мектептер ашуға күш салды. Қыздарға арналған интернат-мектептердің ашылуына бастамашы болып, қазақ қыздарының да білім алуына жол ашты. Сондай-ақ, мұғалімдер даярлайтын училищелердің құрылуына ықпал етіп, елге нағыз ұстаздар буынын қалыптастырды.
Шахмұрат Құлыбеков және Ырғыздағы білім шырағы
Ыбырай Алтынсариннің серіктесі әрі алғашқы қазақ ағартушыларының бірі Шахмұрат Құлыбеков те білім жолында үлкен еңбек сіңірді. Ол Орынбордағы Шекаралық комиссия жанынан ашылған жеті жылдық мектептің алғашқы түлектерінің бірі еді. Жастайынан зеректігімен көзге түскен Шахмұрат туған еліне оралып, Ырғыз өңірінде қазақ балалары үшін алғашқы мектептердің бірін ашты.
Мектептің есігін 1864 жылдың күзінде айқара ашқан сәт Ырғыз жұрты үшін тарихи оқиға болды. Ашылу рәсіміне жергілікті халық, би-болыстар мен орыс әкімшілігінің өкілдері қатысып, бұл істің маңызын ерекше атап өтті. Алғашқыда мектепте 13–15 бала ғана оқыды. Олар негізінен дәулетті отбасылардың балалары еді. Шахмұрат балаларды хат танытып қана қоймай, арифметика, география сияқты пәндердің негізіне баулып, олардың дүниетанымын кеңейтуге күш салды.
Уақыт өте келе бұл шағын мектеп қазақ-орыс училищесіне айналып, өзінің аясын кеңейтті. 1887 жылы Ырғызда қыздар училищесінің ашылуына да Шахмұрат мұрындық болды. Бұл қазақ даласында қыз балаларға арналған алғашқы оқу орындарының бірі еді. Оған қоса, интернат ашылып, ауылдан келген қыздарға білім алу мүмкіндігі жасалды.
Шахмұрат мектебінен кейін көптеген дарынды жастар түлеп ұшты. Олардың арасында Петербург, Варшава, Қазан секілді қалалардың жоғары оқу орындарын тәмамдап, әр салада абыройлы еңбек еткен азаматтар көп болды.
Қазақ даласында білім ошақтарының пайда болуы ұлт санасын оятқан, ұлттық жаңғыруға бастау болған тарихи құбылыс еді. Бұған дейін тек ауыз әдебиеті мен дәстүрлі тәлім арқылы білім алған халық енді жүйелі оқу ордаларына қол жеткізе бастады. Жәңгір хан, Ыбырай Алтынсарин, Шахмұрат Құлыбеков сияқты ағартушылардың қажырлы еңбегінің арқасында қазақ балалары ғылым-білімнің алғашқы сәулесін көріп, жаңа өркениеттік арнаға қадам басты. Бұл мектептер тек сауат ашу орны ғана емес, ұлттық сана мен қоғамдық ойдың ұйытқысы болды. Шәкірттер арасынан кейінгі ұлт зиялылары, мемлекет қайраткерлері, ғалымдар мен ұстаздар, дәрігерлер мен заңгерлер өсіп шықты. Олар өз білімін ел игілігіне жұмсап, қазақ қоғамын алға сүйреді. Білімге ұмтылған әрбір қадам ертеңгі тәуелсіздікке бастар жолдың кірпіші еді.
