Ақсу‑Жабағылы қорығы

Ақсу Жабағылы қорығы – Қазақстанның тұңғыш мемлекеттік қорығы. Ол 1926 жылы құрылған және Батыс Тянь-Шань тау жүйесіндегі Талас Алатауы мен Өгем жотасын қамтиды. Қорық аумағы теңіз деңгейінен 1000 метрден 4280 метрге дейін созылып жатыр. Жалпы көлемі 131 мың гектардан асады. Осындай кеңістіктегі биіктік белдеулер табиғат байлығының ерекше молдығын көрсетеді. Бүгінде Ақсу-Жабағылы ЮНЕСКО-ның биосфералық қорығы санатына енгізілген.

Қорық Ақсу және Жабағылы өзендерінің аралығында орналасқан. Мұнда табиғаттың белдеулік заңдылығы айқын сезіледі. Төменгі бөлікте арша аралас бұталы-шалғынды алқаптар жайқалса, жоғарырақта субальпілік және альпілік шалғындар өседі. Ең биік жоталарда мәңгі мұз бен қар жамылған шыңдар көкке шаншылып тұр.

Ақсу-Жабағылы флорасы мен фаунасы жағынан ерекше бай. Қорықта жоғары сатыдағы өсімдіктердің 1400-ден астам түрі, құстардың 230-дан астам және сүтқоректілердің 40-қа жуық түрі тіршілік етеді. Олардың қатарында арқар, сілеусін, қар барысы секілді сирек әрі құрып кету қаупі төнген жануарлар бар. Бұл қорықтың тағы бір құндылығы – геологиялық жәдігерлері. Қаратау жотасының беткейлерінде юра дәуіріне жататын өсімдіктер мен жануарлардың таңбалары сақталған. Олар жердің эволюция тарихын зерттеуге мүмкіндік береді.

Наурызым қорығы

Қазақстандағы ең көрнекті табиғи аймақтардың бірі – Қостанай облысында орналасқан Наурызым қорығы. Ол 1934 жылы құрылып, еліміздің солтүстік даласын қорғауға арналған. Қорықтың жалпы аумағы 191 мың гектардан асады. Бұл жерде даланың кең жазықтары, шағын-шағын тұзды және тұщы көлдер жүйесі, сондай-ақ ежелгі қарағайлы ормандар қатар кездеседі. Әрбір табиғи кешен бір-бірін толықтырып, ерекше мозаикалық ландшафт түзеді.

Наурызым қорығының тағы бір ерекшелігі – онда солтүстіктің салқын климатын сүйетін және оңтүстіктің жылы аймақтарына тән өсімдіктер мен жануарлардың қатар өмір сүруі. Яғни, дала, орман және көл экожүйелері бір-бірімен тоғысып, алуан түрлі тіршілік әлемін қалыптастырған. Қорықтың климаты қатаң континенттік: жазы ыстық әрі құрғақ, қысы ұзақ әрі ызғарлы. Соған қарамастан, мұнда өсімдіктердің 700-ге жуық түрі, құстардың 250-ден астам түрі, сүтқоректілердің 40-қа тарта түрі мекендейді. Әсіресе көктем мезгілінде көлдерге мыңдаған су құстары ұшып келіп, ұя басады.

Наурызымның айрықша байлығы – құс әлемі. Мұнда сирек кездесетін аққу, дуадақ, безгелдек, ақ сұңқар сияқты құстарды көруге болады. Бұл аймақ құс жолының маңызды торабы саналады, сондықтан халықаралық деңгейде құстарды қорғаудың басты аумақтарының қатарына енгізілген.

Алматы қорығы

Қазақстандағы ең көрнекті табиғи аймақтардың бірі – Алматы мемлекеттік қорығы. Ол 1931 жылы Іле Алатауының орталық бөлігінде табиғат байлығын қорғау және ғылыми тұрғыдан зерттеу мақсатында құрылған. Қорықтың жалпы аумағы 71 мың гектардан асады. Негізгі бөлігі – теңіз деңгейінен 1400 метрден 5017 метрге дейінгі биіктікте орналасқан Талғар жоталары. Бұл жерде табиғаттың биіктік белдеулері анық байқалады. Таудың төменгі етектерінде жабайы алма, өрік, долана өсетін жеміс-жидекті ормандар жайқалса, одан жоғарырақта Тянь-Шань шыршаларының қалыңдығы артады. Тағы да биігірек көтерілгенде субальпілік және альпілік шалғындар басталып, олардың ар жағында мәңгілік қар мен мұздықтар созылып жатады. Осындай белдеулік Алматы қорығын табиғаттың ерекше зертханасына айналдырады. Жануарлар дүниесі де алуан түрлі. Қорық аумағында барыс, қоңыр аю, арқар, таутеке, елік сияқты ірі жыртқыштар мен тұяқты жануарлар кездеседі. Сонымен қатар құстардың 200-ден астам түрі тіркелген.  Алматы қорығы – әлемде сирек кездесетін жабайы алма ағашының отаны. Бұл – мәдени алма сорттарының арғы тегі саналатын Сиверс алмасы өсетін негізгі мекен. 

Барсакелмес қорығы

Арал теңізінің қақ ортасында орналасқан ерекше табиғи аймақ 1939 жылы Барсакелмес мемлекеттік қорығы мәртебесін алды. Бастапқыда ол аралда құрылып, кейін теңіздің тартылуына байланысты құрлықпен қосылды. Қорықтың жалпы аумағы бүгінде 160 мың гектардан асады. Табиғаты сан түрлі сынақтан өткен бұл мекенде шөлге бейімделген өсімдіктер мен жануарлар сақталып келеді. Қорық жерінде негізінен сексеуіл тоғайлары мен сортаң өсімдіктер өседі. Олар шөлдің қатаң жағдайына бейімделген флораның айрықша өкілдері. Жануарлар дүниесі де осы ортаға бейімделген. Мұнда қарақұйрық, ақбөкен, түлкі, қасқыр және көптеген кеміргіш түрлері мекендейді.

XX ғасырдың ортасында Түрікменстаннан әкелінген құландар Барсакелместің басты мақтанышына айналды. Жаңа мекенге жақсы жерсінген бұл жануарлардың саны уақыт өте көбейді. Алайда 1990-жылдары Арал теңізінің тартылуына байланысты су тапшылығы күшейіп, құлан популяциясы үшін қауіп туды. Осы кезде олардың бір бөлігі Қазақстанның басқа қорықтарына көшірілді. Соңғы жылдары Барсакелмес қорығының аумағы кеңейтіліп, екі кластерлік аймақ ретінде бекітілді. Нәтижесінде құландар саны қайта көбейіп, экожүйе біртіндеп қалпына келіп келеді. Қорық сирек кездесетін құстарға да мекен. Дала қыраны, ителгі, аққұтан сияқты құстарды осында көруге болады.

Қорғалжын қорығы

Ақмола облысында орналасқан Қорғалжын мемлекеттік қорығы 1968 жылы ұйымдастырылды. Оның аумағы бүгінде 237 мың гектардан асады. Қорыққа Қорғалжын және Теңіз көлдерімен қатар, жаппай жыртылмаған тың даланың кең телімдері кіреді. Бұл алқап – әлемдік маңызы бар сулы-батпақты экожүйелердің қатарына енгізілген ерекше табиғи кешен. 2008 жылы қорық ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік табиғи мұра тізіміне еніп, халықаралық деңгейде қорғалатын аумақ мәртебесіне ие болды. 

Қорғалжын қорығы – құс әлемінің нағыз «жұмағы». Мұнда құстардың 299 түрі кездеседі, олардың шамамен 120 түрі ұя салады. Көктем келгенде көл айдыны мыңдаған құстың қиқуына толып, тіршіліктің керемет көрінісіне айналады. Теңіз көлі – қоқиқаздардың ең солтүстіктегі табиғи ұялайтын орны. Жаздың басында мұнда мыңдаған қызғылт қоқиқаз қонып, көл бетін ерекше көрініске бөлейді. Бұл – Қазақстандағы ғана емес, бүкіл әлемдегі сирек табиғи құбылыстардың бірі. Сонымен қатар аққу, бірқазан, сұңқылдақ қаз, үйрек пен шағаланың да сан алуан түрлері кездеседі. Қорық аумағында тек құстар ғана емес, дала жануарлары да мекендейді. Онда қасқыр, түлкі, қарсақ, суыр сияқты сүтқоректілер бар. Даланың бай флорасы да ерекше құнды. Шөлге төзімді жусандар, шөптесін өсімдіктер мен шалғындар кеңінен таралған.

Марқакөл қорығы

Шығыс Қазақстандағы Алтай тауларының арасында, Күршім мен Азутау жоталарының етегінде орналасқан Марқакөл мемлекеттік қорығы 1976 жылы құрылған. Оның жалпы аумағы 102 мың гектарды құрайды, соның 44 мың гектары – мөлдір айдынды көл. Табиғаттың тұмса сұлулығы мен қатаң континенттік климаты көлдің ерекше тазалығын сақтап, экожүйенің өзіндік қайталанбас сипатын қалыптастырған. Бұл өңірдің қысы ұзақ әрі қатаң, жазы салқын, жауын-шашын аз түседі.

Марқакөлге 27 өзен мен жылға құйып, тек бір ғана Қалжыр өзені ағып шығады. Сондықтан көл суының тазалығы айрықша жоғары деңгейде. Айдын балығы мол. Мұнда мөңке, майқан, талма, теңге сияқты балық түрлері тіршілік етеді. Қорықта өсімдіктің 700-ден астам түрі, құстың 200-ге жуық түрі, сүтқоректілердің 39 түрі тіркелген. Бұл аймақ қоңыр аю, бұлан, сілеусін, құну, аққалақ сияқты жануарлардың мекені. Құстардан аққу, сұңқылдақ қаз, бірқазан мен түрлі жыртқыш құстар кездеседі. Марқакөл табиғаты дәрілік өсімдіктерге де бай. 

Үстірт қорығы

Қазақстанның батысындағы Маңғыстау облысында орналасқан Үстірт мемлекеттік табиғи қорығы 1984 жылы құрылған. Оның жалпы аумағы 223,3 мың гектарды алып жатыр. Қорық Үстірт пен Маңғыстау жоталарының шөлді кеңістіктерін қамтиды. Мұнда жазы ұзақ әрі аптап ыстық, қысы суық әрі аязды, ал жауын-шашын өте аз түседі.

Қорықтың негізгі міндеті – шөлге бейім жануарлар мен өсімдіктерді, әсіресе жойылып кету қаупі бар түрлерді қорғау. Үстірттің табиғи әлемі өте ерекше. Мұнда муфлон (арқардың ерекше түрі) мен қарақұйрық, шұбар күзен, ұзынтікен кірпі сияқты сирек сүтқоректілер мекендейді. Құстардан қарабауыр шіл, ителгі, жұртқа белгілі жыртқыш құстар кездеседі. Үстірт қорығы флораға да бай. Шөлге бейімделген жусандар, бұталар мен сексеуіл тоғайлары осы аумақта өседі. Олар экожүйенің тұрақтылығын сақтауда маңызды рөл атқарады. Қорықтың табиғи келбеті де өзгеше. Үстірт үстіртінің әсем шатқалдары, тік жартас пен қырқалары геологиялық тұрғыдан өте құнды. Бұл өңір палеонтологиялық табыстарымен де белгілі: ежелгі теңіздердің іздері, қазба қалдықтары табылған.

Батыс Алтай қорығы 

Шығыс Қазақстан облысында орналасқан Батыс Алтай мемлекеттік табиғи қорығы 1992 жылы құрылған. Оның аумағы 86 мың гектарға жуық жерді қамтиды. Қорық құрамына Алтай тауының батыс сілемдері – Холзун, Көксу және Иванов жоталары кіреді. Бұл өңірді кейде «Қазақстанның Сібірге ұқсас бұрышы» деп те атайды, себебі табиғаты ылғалды әрі қалың орманды болып келеді. Қорықта қылқанжапырақты ормандар басым. Мұнда шырша, самырсын, майқарағай өседі, оларды субальпілік және альпілік шалғындар алмастырады. Өсімдіктің 500-ден астам түрі тіркелген, оның ішінде Алтайға ғана тән эндемиктер де бар. Әсіресе дәрілік қасиеті жоғары марал оты (левзея) мен алтынтамыр (родиола) ерекше қорғауға алынған. Жануарлар дүниесі де алуан түрлі. Қорық аумағында құстың 120-ға жуық түрі, сүтқоректілердің 20-дан астам түрі мекендейді. Бұлардың ішінде марал, сілеусін, бұлғын, аю сияқты аңдар бар. Құстардан үкі, құр, аққұмай және түрлі жыртқыш құстар кездеседі. Климаты басқа өңірлерге қарағанда ылғалдырақ, жауын-шашын мол түседі. Сондықтан бұл аймақ өсімдіктер мен жануарлардың өмір сүруіне қолайлы жағдай жасап, бай экожүйені сақтап қалған.

Алакөл қорығы 

Қазақстанның оңтүстік-шығысында орналасқан Алакөл мемлекеттік табиғи қорығы 1998 жылы құрылған. Оның жалпы аумағы 65 мың гектардан асады. Қорыққа Алакөл көлі мен оған жалғасқан сулы-батпақты жерлер кіреді. Алакөл қорығының басты мақсаты – көл жүйесін мекендейтін су құстарын қорғау. Мұнда құстардың 257 түрі кездеседі, оның ішінде 12 түрі Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Ең құндысы – жер шарында сирек ұялайтын реликті шағала. Бұл құс тек Орталық Азияның бірнеше көлінде ғана тіршілік етеді, сондықтан оны қорғау – ғаламдық экология үшін де маңызды міндет. Көлдің табиғи жағдайы су құстары үшін өте қолайлы. Көктем мен жаз айларында Алакөлдің аралдарында шағалалар, бірқазандар, қаздар, үйректер мен басқа да қанатты жануарлар топтасып ұялайды. Сондай-ақ қорық аумағында өсімдіктің 270 түрі, сүтқоректілердің 21 түрі бар. Шөлге және далаға бейімделген жусандар, әртүрлі шөптесін өсімдіктер мен бұталар кездеседі. Жануарлардан түлкі, қасқыр, борсық және түрлі кеміргіштер мекендейді.

Қаратау қорығы

Оңтүстік Қазақстандағы Талас Алатауы мен Боралдай жотасының арасында орналасқан Қаратау мемлекеттік қорығы 2004 жылы құрылды. Оның жалпы аумағы 34 мың гектарға жуық. Бұл қорық шөлді аймақтың тау бөктерлеріндегі ең бай табиғи кешендердің бірі болып саналады.

Қаратау қорығы – өсімдік әлемінің нағыз қазынасы. Мұнда 1500-ге жуық өсімдік түрі өседі. Соның ішінде Қазақстанның басқа ешбір өңірінде кездеспейтін эндемик түрлері бар. Жота Жерорта теңіздік флора элементтерінің ең көп шоғырланған аймағы ретінде ерекшеленеді. Әсіресе жусандардың сирек түрлері, дәрілік өсімдіктер мен тау гүлі алқаптары ерекше қорғауға алынған. Жануарлар дүниесі де алуан түрлі. Қорық аумағында омыртқалы жануарлардың 227 түрі тіршілік етеді. Олардың арасында қарақұйрық, арқар, қар барысы сияқты сирек кездесетін және жойылып кету қаупі бар жануарлар бар. Бұлар Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. Қорықтың рельефі де өзгеше. Қаратау жоталары ежелгі геологиялық тарихтың куәсіндей. Шатқалдар мен тік жартастарда көптеген үңгірлер мен тас бедерлері сақталған. Бұл жер тек биологиялық емес, тарихи-археологиялық тұрғыдан да аса құнды.

Суреттер ашық дереккөздерден алынды