Бұл аңыздарда алыптар тауларды орнынан қозғап, өзендердің арнасын өзгерткені, тіпті аспанмен тілдескен мифтік батырлар ретінде суреттеледі.

Әрине бұларды көне мифтер десек те, археологиялық қазба жұмыстары барысында табыла қоймаса да,  осы сипатты аңыздарды растайтындай болып көрінетін кейбір материалдық дәлелдер бар екенін айта кету керек. Мәселен, солардың ішінде Шығыс Қазақстан облысындағы Катонқарағай ауданындағы «алып бес саусақ ізі» Жоңғар Алатуынан табылған «алып тас қақпа» сияқты құпиялы нысандар ерекше назар аударады.

Қатонқарағай ауданы – Шығыс Қазақстан облысының шығыс бөлігінде, Алтай тауларының баурайында орналасқан, табиғаты ғажайып, тарихы бай өңір. Бұл жер ЮНЕСКО-ның ерекше қорғалатын мұра нысандары тізіміне енген Қатонқарағай ұлттық паркімен әйгілі. Табиғи сұлулығымен қатар, бұл аймақ археологиялық және мифтік құндылықтарымен де танымал. Мұндағы Берел қорымы мен Мұзтау шыңы сияқты нысандар тарихшылар мен туристердің назарын аударып келеді. Сонымен қатар Катонқарағай тылсымға толы аңыздары, әсіресе алыптарға қатысты әңгімелерге бай өңір болып отыр.

Алыптар туралы аңыздар

Қазақ фольклорында алыптар туралы аңыздар көптеп кездеседі. Олар көбінесе табиғаттың құдіретті күштерін бейнелейтін, адамнан асып түсетін күш пен өлшемге ие мифтік батырлар ретінде суреттеледі. Мысалы, Алтай аңыздарында Белуха тауы (қазақша – Мұзтау) алыптардың мекені болған деген әңгімелер бар. Бұл таудың қазақ аңыздарында «аңызға айналған тау, нағыз сұлулық» ретінде сипатталуы оның мифтік мәнін күшейтеді. Алыптардың іздері, олардың қолтаңбалары немесе олар жасаған құрылыстар туралы әңгімелер қазақ даласының әр түкпірінде, соның ішінде Катонқарағайда да кездеседі.

Катонқарағай ауданындағы алып саусақ таңбасы

Қатонқарағайдағы «алып бес саусақ ізі» – жергілікті халық арасында ерекше қызығушылық тудыратын нысан. Бұл іздер таулы аймақтағы жартастарда немесе үлкен тастарда кездесетін, адам қолынан әлдеқайда үлкен, бес саусақтың ізіне ұқсайтын ойықтар. Жергілікті тұрғындар бұл іздерді алыптардың қолтаңбасы деп санайды. Ғылыми тұрғыдан алғанда, мұндай іздер табиғи эрозия немесе ежелгі адамдардың жартасқа ойып салған петроглифтері болуы мүмкін. Алайда, олардың өлшемі мен пішіні халықтың алыптар туралы аңыздарына сәйкес келеді. Әрі мұндай іздердің табиғи немесе жасанды екендігі әлі толық зерттелмеген тың тақырып болып отыр. Есесіне олар туристер мен зерттеушілердің назарын аударып, Қатонқарағайды мифтік туризмнің орталығына айналдыруда.

Миллиондаған жылдық тарихы бар бұл ғажайып дүние Қатоқарағай ауданына қарасты Жамбыл ауылдық округі, Маралды (Фадиха) ауылында жатыр. Жұрт арасында «Бес саусақ» атанып кеткен бұл көне жәдігер ауылдан шығысқа қарай шығар бағыттағы 3 шақырым қашықтықтағы марал қоршауының ішінде орналасқан дейді барып көргендер. Кейбір зерттеушілердің жазуынша, алып алыптарды еске түсіретін бұл сурет осыдан миллиондаған жыл бұрын пайда болған. 

Ұлттық парк және облыстық тарихи-өлкетану мұражайының Катонқарағай филиалының мамандарының зерттеу еңбектерінде алып алақанға мынадай сипаттама берілген: 

Таста қалған алып қолдың ені - 410 сантиметр. 
Үлкен саусақтың биіктігі  160 см болса, ені - 60 см, ол сұқ саусаққа жапсырылған. 
Сұқ саусақтың ені – 80 см, ұзындығы – 309 см. 
Ортаңғы саусақтың ені – 70 см, ал ұзындығы – 330. 
Атаусыз саусақтың ені – 80 см, ұзындығы – 260 см. 
Шынашақтың ені – 75, ұзындығы – 250 см. 

«Тағы бір таңғаларлығы қолдың таңбасы кәдімгі адамның қолының саусақтарын еске түсіреді. Бірақ тастағы таңбада буындардың жалғасқан жерлері анағұрлым жуан және саусақтардың ұшы жіңішке. 
Әрине, қазіргі ер-азаматтардың қолымен салыстырғанда, саусақтардың көлемі шамамен 35 есе үлкен», - делінген зерттеулерде. 

Сол секілді мамандардың айтуынша, жұмбақ саусақ іздерінің тереңдігі он сантиметрге дейін жетеді. Құдды бір алыптардың бірі жартас қабырғасына саусақ ізін әдейі қалдырып кеткендей. Жергілікті аңыздарда бұл іздерді алыптардың тауларды қалыптастыру кезінде қалдырғаны айтылады.

Таңғаларлығы, расында да тастағы қолдың таңбасы кәдімгі адам қолына ұқсайды.Іздердің тереңдігі 10 см-ге дейін жетеді, бұл олардың әдейі жасалғанын болжайды. Жергілікті өлкетанушы, Катонқарағай тарихи-өлкетану мұражайы филиалының директоры Оралғазы Қажаевтың айтуынша, көнекөз қариялар бұл нысанды «Әулиенің қолы» деп қастерлеп, ешкімге тиісуге рұқсат бермеген.

Оралғазы Қажаевтың пікірінше, бұл таңба табиғи жолмен пайда болған құбылыс емес. Ол сондай-ақ жанартаулық әрекеттер, эрозия, жел немесе температуралық ауытқулардың нәтижесінде пайда болған да дүние емес. Оның болжамынша, іздер әлдебір көне технологиямен, мүмкін тасты жұмсартатын қышқылдың көмегімен жасалған. Бұл – неолит дәуірінде (шамамен 8-6 мың жыл бұрын) өмір сүрген көне сәулетшілердің қолтаңбасы болуы мүмкін. Ол мұндай технологиялардың жоғары деңгейде болғанын көрсететінін айтады.

Қазақ даласындағы мұндай таңбаларға ұқсас қол іздері Қырым түбегінен табылған.  Ондағы алып қол таңбасының биіктігі 6 метр, ал Канадада табылған таңба Маралдыдағы іздермен өлшемі жағынан бірдей, бір қызығы, сол қолдың ізі. Бұл ұқсастықтар әлемнің түкпір-түкпіріндегі көне өркениеттердің ортақ мәдениеті немесе технологиясы болғанын болжауға мүмкіндік береді. Оралғазы Қажаевтың айтуынша, мұндай іздер көне өркениеттердің белгісі ретінде болуы мүмкін.
Әлемнің әр түкпірінен табылған археологиялық олжалар да расында да жер бетінде алыптардың өмір сүргенін растап отыр. Мәселен, Римдік тарихшы Плинийдің «Жаратылыс тарихында» бойы 20 метрге жуық алыптың сүйек қаңқасы табылғаны айтылады.

Сол секілді Эфиопияда бойы 16 метр болатын адам қалдықтары табылған. Австралияда ұзындығы 67 мм, ені 42 мм болатын азу тіс табылған. Яғни мұндай алып тісі бар адамның бойы 7,5 метр, салмағы 370 кг болуы мүмкін екені айтылады. Көмірсутегі сараптамасы бұл қазбаның жасы 9 миллион жыл екенін көрсеткен.

Жоңғар Алатауынан табылған алып тас қақпа 

Осыдан шамалы бұрын әлеуметті желі бетінде Жоңғар Алатауынан алып «есік» табылғаны туралы видео тарады. Видеодан расында жартас қабырғасынан есікке ұқсайтын алып ойықты байқауға болады. Яғни құрылым ерекше пішінді жартас немесе үңгірдің кіреберісіне ұқсайды, ол табиғи эрозия, жел мен су әсерінен пайда болған болуы мүмкін. 

Жоңғар Алатауының геологиялық құрылымы күрделі, кембрийге дейінгі граниттер, палеозой дәуірінің шөгінді жыныстары және мұздықтардың әсерінен қалыптасқан пішіндермен ерекшеленеді. Осыған байланысты, «есік» деп аталып отырған құрылым табиғи процестердің нәтижесі болуы ықтимал. 

Жергілікті халық бұл «есіктерді» алыптардың мекеніне апаратын қақпа ретінде қарастырады. Кейбір аңыздарда бұл есіктер арқылы алыптар жер асты әлеміне немесе таулардың ішіндегі жасырын қоймаларға кірген деп айтылады. Ғылыми тұрғыдан мұндай құрылымдар тектоникалық процестер немесе табиғи эрозия нәтижесінде пайда болуы мүмкін. Алайда, олардың пішіні мен орналасуы аңыздарға сәйкес келеді. 

Қазақстанның шығыс бөлігінде орналасқан Жоңғар Алатауы – табиғи сұлулығымен және геологиялық ерекшеліктерімен әйгілі тау жүйесі. 

Қазақ даласында алып адамдар өмір сүрген бе?

Қазақ даласында алып адамдар өмір сүргені туралы аңыздар ежелден бар. Ежелгі түркі және қазақ мифологиясында алыптар (мысалы, "Алпамыс" жырындағы батырлар) туралы әңгімелер кездеседі. Жергілікті аңыздар мен кейбір зерттеушілердің болжамдары бұл құрылымды ежелгі өркениеттердің, тіпті мифтік «алыптардың» қолымен жасалған деп санайды. Мұндай болжамдар әсіресе әлеуметтік желілер мен танымал емес дереккөздерде жиі кездеседі, бірақ көбіне ғылыми негізі әлсіз болып жатады. Яғни археологиялық жұмыстары барысында алып адамдардың өмір сүргені туралы нақты дәлелдер табыла қойған жоқ. 

Археологиялық қазба жұмыстары Жоңғар Алатауында көшпелі тайпалардың өмір сүргенін растайды, бірақ алып қаңқалар немесе алып ыдыстар табылмаған. Кейбір дерек көздерінде еліміздің әр түкпірінен алып заттар табылғаны туралы айтылады.  Алайда мұндай олжалар ғылыми түрде расталмаған. Алып қаңқалар мен алып ыдыстар туралы әңгімелер көбінесе сенсациялық ақпарат ретінде таралады. Мысалы, әлеуметтік желілерде Жоңғар Алатауынан табылған "алып қаңқалар" туралы хабарламалар кездеседі, бірақ мұндай мәліметтер ғылыми журналдарда немесе ресми археологиялық есептерде расталмаған. Археологиялық қазбалардан табылған қаңқалардың көпшілігі қалыпты адам өлшемдерінде болады, ал ыдыстар мен қару-жарақтар сол дәуірдің технологиясы мен мәдениетіне сәйкес келеді.Кейбір зерттеушілер алып ыдыстар туралы аңыздардың ежелгі рәсімдерде қолданылған үлкен керамикалық құмыралармен байланысты болуы мүмкін деп санайды. Мысалы, сақ және үйсін тайпаларының қорғандарынан табылған кейбір ыдыстар салыстырмалы түрде үлкен болғанымен, оларды «алып» деп сипаттауға болмайды.

Қазақ даласындағы алыптар туралы аңыздар тек мифтік әңгімелермен шектелмейді. Олар халықтың ежелгі дүниетанымын, табиғатпен байланысын және тарихи жадын көрсетеді. Катонқарағайдағы бес саусақ ізі мен Жоңғар Алатуынан табылған тас қақпа сияқты нысандар жергілікті халықтың табиғат құбылыстарын түсіндіру тәсілі ретінде қызмет еткені белгілі. Бүгінде бұл нысандар сонымен қатар туризмді дамытуға үлкен әлеуетке ие. Мысалы, Катонқарағай ұлттық паркіне жыл сайын ондаған мың жуық турист келеді, олардың көбі осы тылсым нысандарды көруге ниетті.

Ғылыми тұрғыдан алғанда, Катонқарағайдағы алып бес саусақ ізі мен тас есіктер табиғи процестердің нәтижесі болуы мүмкін. Мысалы, таулы аймақтардағы эрозия, жел мен судың әсері жартастарда әртүрлі пішіндерді қалыптастырады. Дегенмен, бұл нысандардың халық арасында мифтік мәнге ие болуы – қазақ мәдениетінің байлығы. Мұндай аңыздар халықтың табиғатпен байланысын, оның құдіретіне деген құрметін және қиялдың шексіздігін көрсетеді.

Қазақ мифологиясындағы алыптар (немесе алптар) туралы мәліметтер халық ауыз әдебиетінде, ертегілерде, аңыздарда және батырлық жырларда жиі кездеседі. Алыптар – бұл адамнан әлдеқайда күшті, үлкен және қуатты мифтік тіршілік иелері, олар көбінесе табиғаттан тыс күштермен байланысты болады. Олардың бейнесі қазақ фольклорында әртүрлі формада кездеседі: кейде олар қорқынышты, жауыз болса, кейде батырларға көмектесетін оң кейіпкерлер ретінде сипатталады.Алыптардың негізгі ерекшеліктері:Физикалық күші мен көлемі: Алыптар әдетте өте үлкен, алып денелі, адамнан бірнеше есе биік болып суреттеледі. Олардың күші тауларды қозғалтуға, ағаштарды тамырымен жұлуға жететіндей болады.

Табиғатпен байланысы: Кейбір аңыздарда алыптар тауларда, ормандарда немесе жер астында өмір сүреді деп айтылады. Олар табиғи күштердің – желдің, дауылдың, жер сілкінісінің – иесі ретінде де бейнеленеді.

Мінезі: Алыптардың мінезі әртүрлі болады. Мысалы, кейбір ертегілерде олар адамдарға қарсы шығып, қиындық тудыратын жауыз кейіпкерлер болса, басқа жырларда батырларға көмектесетін, даналық пен күш беретін тәлімгерлер ретінде көрінеді.

Сиқырлы қасиеттер: Алыптар көбінесе сиқырлы заттарға ие болады немесе сиқырлы күштерді басқара алады. Мысалы, олардың сөздері, қарулары немесе киімдері сиқырлы болуы мүмкін.

Алыптар туралы танымал аңыздар мен жырлар:

«Алпамыс батыр» жыры: Бұл жырда алыптар тікелей аталмаса да, батырдың қарсыластары алыпқа ұқсас күшті тіршілік иелері ретінде сипатталады. Алпамыс батырдың өзі де кейде алыптың қасиеттерін иеленгендей бейнеленеді.

«Қобыланды батыр»: Мұнда батырдың жаулары арасында алыптарға ұқсас алып күшті жауынгерлер кездеседі. Мысалы, Қараспан деген кейіпкердің күші мен дене бітімі алыптарға тән.

Ертегілердегі алыптар: Қазақ ертегілерінде алыптар көбінесе «Дәу» деген атпен кездеседі. Мысалы, «Ер Төстік» ертегісінде Ер Төстік жер асты әлемінде алыптармен және дәулермен кездесіп, оларды жеңеді. Дәулер көбінесе көп басты, сиқырлы күшті тіршілік иелері ретінде сипатталады.

Алыптардың символдық мәні: 

Күш пен қаһар: Алыптар қазақ мифологиясында табиғаттың жабайы, бағынбайтын күштерін бейнелейді. Олармен күресу – батырдың ерлігі мен ақыл-ойының сынағы.

Қорғаушылар: Кейбір аңыздарда алыптар елді немесе табиғатты қорғайтын күш ретінде көрінеді.

Даналық: Кейбір алыптар батырларға ақыл-кеңес беріп, олардың рухани жолын ашады.

Алыптардың шығу тегі:

Қазақ мифологиясындағы алыптардың бейнесі ежелгі түркі және көшпелі халықтардың мифологиясымен тығыз байланысты. Олардың тамыры шаманизм мен тенгришілдік нанымдарға барып тіреледі, онда табиғат күштері мен рухтар маңызды рөл атқарған. Сонымен қатар, алыптардың бейнесі ортағасырлық парсы және араб мифологиясының әсерімен де байи түскен болуы мүмкін, әсіресе «дәу» сөзі парсы тілінен енген («дию» – жын, алып).