Оның өмірі мен шығармашылығы қазақ сахна өнерінде ерекше орын алады. Абайдың рухани мұрасы мен өмір жолын бейнелейтін спектакльдер мен сахналық қойылымдар қазақ театрының дамуында маңызды рөл атқарды. Бүгін біз еліміздегі Абай туралы алғашқы сахналанған қойылымдар мен оның ерекшеліктері және тарихи маңызы туралы сөз етпекпіз.

«Абай» трагедиясы 

Абай туралы алғашқы сахналық қойылым «Абай» трагедиясы болды. М.Әуезов  пен  Л.Соболевтің бірігіп жазған «Абай» трагедиясы 1940 жылы А.Тоқпановтың режиссерлігімен сахнаға шықты. Спектакль қазақ театр өнерінің өркендеуіне үлкен үлес болып қосылды. Режиссер Абай рухының ұлылығын, ақын талантының сан қырынан ашып көрсетуді мақсат еткен. Спектакльде Абай бейнесі ақын, композитор ғана емес, ойшыл, философ ретінде де көрінген. Сондықтан да режиссер өз қойылымында Керім бейнесін Абайдың идеялық басты қарсыласы ретінде түсіндіріп, оқиға қақтығыстары мен философиялық ой қақтығыстарын шебер ұштастырып отырады. Спектакльдегі Абай бейнесін Қ. Қуанышбаев сомдады.

«Абай» операсы

«Абай» операсы – Абай Құнанбайұлының өмірі мен шығармашылығына арналған алғашқы музыкалық-драмалық туындылардың бірі. Бұл опера қазақ театр өнері мен ұлттық опера жанрының дамуындағы елеулі оқиға болды.

«Абай» операсы 1944 жылы 24 желтоқсанда Алматыдағы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік опера және балет театрында алғаш рет сахналанды. Операны жасауға қазақ музыкасының классиктері Ахмет Жұбанов пен Латиф Хамиди атсалысты, ал либреттосын ұлы жазушы Мұхтар Әуезов жазды. Режиссерлікті Құрманбек Жандарбеков жүргізді.

Опера Абайдың шығармашылығы мен философиялық мұрасын музыкалық-драмалық формада халыққа жеткізуді мақсат етті. Мұхтар Әуезовтің либреттосы Абайдың өмірі мен қоғамдық күресін, оның ағартушылық идеяларын және қазақ мәдениетін дамытудағы рөлін бейнелеуге бағытталды. Операда Абайдың өлеңдері мен әндерінің мотивтері негізгі музыкалық материал ретінде қолданылды.

Ахмет Жұбанов пен Латиф Хамиди қазақтың халық музыкасы мен Абайдың әндерін классикалық опералық формаға шебер бейімдеді. Операда халық әндерінің мелодиялық байлығы мен еуропалық опера дәстүрлері үйлесім тапты, бұл қазақ ұлттық операсының бірегей үлгісін қалыптастырды.

 «Абай» операсы қазақ театр өнерінің классикалық туындысына айналды. Абай рөлін әйгілі әнші Қанабек Байсейітов сомдады, ал Айгерім рөлін Күләш Байсейітова орындады. Бұл орындаушылар операның сәтті шығуына зор үлес қосты. Опера көрермендер мен сыншылар тарапынан жоғары баға алды. Ол қазақ музыкасы мен театр өнерінің әлемдік деңгейде бәсекеге қабілетті екенін көрсетті.

Операда Абайдың «Желсіз түнде жарық ай», «Көзімнің қарасы» сияқты әндерінің мотивтері мен халық әндерінің элементтері қолданылды. Симфониялық оркестр мен хордың үйлесімі операға ұлттық және әмбебап сипат берді.

Сондай-ақ, «Абай» операсы қазақтың ұлттық опера жанрының негізін қалады. Ол халық музыкасы мен классикалық опера дәстүрлерін біріктіріп, қазақ мәдениетінің әлемдік деңгейде танылуына жол ашты.

Опера Абайдың шығармашылығы мен философиялық ойларын кең аудиторияға жеткізді. Абайдың әндері мен өлеңдері музыкалық формада жаңа өмір тауып, халық арасында кеңінен таралды.

«Абай» операсы Кеңес Одағының басқа республикаларында және шетелде қойылып, қазақ мәдениетінің әлемдік аренада танылуына ықпал етті.

Опера кейіннен бірнеше рет жаңартылып, әртүрлі режиссерлік интерпретацияларда қайта сахналанды. 1950-1960 жылдары Абай атындағы опера және балет театрының репертуарында тұрақты түрде қойылып тұрды.

1995 жылы Абайдың 150 жылдығына орай опера жаңартылған нұсқада қойылды. Бұл қойылымда заманауи сахналық технологиялар мен жаңа хореографиялық шешімдер қолданылды.

ХХІ ғасырда да опера Қазақстанның түрлі театрларында, соның ішінде Астана опера және балет театрында қойылып, халықаралық фестивальдерде көрсетілді.

«Абай» спектаклі 

1949 жылы 28 желтоқсанда Алматыдағы М.Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрында «Абай» спектаклі қойылды. Сахналық қойылым – Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясы негізінде жасалған. Спектакльдің авторлары – Шәкен Айманов пен Яков Штейн. Бұл қойылым қазақ сахна өнері тарихындағы елеулі оқиға болды, өйткені ол прозалық шығарма негізінде қойылған тұңғыш спектакль ретінде танылды.

 «Абай» спектаклі Мәскеу көркем театрының (МХАТ) тәжірибесінен үлгі ала отырып, роман оқиғаларын «автор атынан» байланыстыру тәсілін қолданды.

Бұл әдіс Шәкен Айманов пен Хадиша Бөкееваның орындауында сахнаның екі жағынан көрермендерге маңызды оқиғаларды жеткізу арқылы жүзеге асты. Мұндай тәсіл романның тарихи және көркемдік ерекшеліктерін сақтай отырып, сахна заңдылықтарына бейімдеуге мүмкіндік берді.

Спектакльдің тағы бір ерекшелігі – оның көркемдік біртұтастығы мен қабылдауға жеңілдігі еді. Режиссерлер романның күрделі құрылымын сахнаға бейімдеп, Абайдың шығармашылық және ағартушылық қызметін әлеуметтік құбылыстармен байланыстыра білді. Бұл спектакльдің көрерменге эмоционалды әсер етуіне және оның мәдени маңызын арттыруға ықпал етті.

 «Абай» спектаклі қазақ театр өнеріндегі жаңа кезеңнің бастауы болды.

Ең алдымен ол қазақ театрының кәсіби дамуын көрсеткен туынды болды. Яғни бұл қойылым қазақ театрының прозалық шығармаларды сахналауға бейімделуіне жол ашты. Роман-эпопея сияқты күрделі әдеби туындыны сахнаға шығару театр мамандарының кәсіби шеберлігін шыңдады және қазақ режиссурасының жаңа мүмкіндіктерін ашты.

Абай туралы басқа спектакльдер мен қойылымдар

«Абай» спектаклінен кейін де Абай Құнанбайұлының өмірі мен шығармашылығына арналған түрлі сахналық қойылымдар қойылды. Бұл қойылымдар әртүрлі формада – драмалық спектакльдер, музыкалық-драмалық композициялар, әдеби-сазды кештер және балет түрінде сахналанды. 

Драмалық қойылымдар басым бөлігі алғашқы уақыттарда Мұхтар Әзеуовтің «Абай жолы» негізінде қойылған еді. 1949 жылғы алғашқы қойылымнан кейін бұл шығарма түрлі театрларда әртүрлі интерпретацияда ұсынылды. Мысалы, 1970-1980 жылдары Алматыдағы М.Әуезов атындағы театрда және басқа өңірлік театрларда «Абай жолы» негізінде қойылған спектакльдер Абайдың өмірін әр қырынан ашты.

Бұл қойылымдарда Абайдың қоғамдық және жеке өмірі, оның махаббат хикаясы (Айгеріммен қарым-қатынасы) және феодалдық қоғаммен күресі бейнеленді. Сахналық шешімдерде ұлттық музыка, хореография және дәстүрлі қазақи элементтер кеңінен қолданылды.

Бұл спектакльдер Абайдың ұлттық сана-сезімді қалыптастырудағы рөлін күшейтті және эпопеяның кең аудиторияға жетуіне ықпал етті. 

Абайдың 170 жылдығына арналған «Перзент парызы» атты әдеби-сазды кеш 2015 жылы Алматыдағы театрларда және басқа мәдени орталықтарда ұйымдастырылды. Бұл қойылымда Абайдың өлеңдері, қара сөздері және әндері орындалды. Қойылымда мультимедиалық технологиялар қолданылып, Абайдың портреті мен оның шығармашылығынан үзінділер сахнада визуалды түрде көрсетілді. «Өлді деуге болама айтыңдаршы, Өлмейтұғын артына сөз қалдырған» деген эпиграф қойылымның негізгі идеясы ретінде алынды. Абайдың өлеңдері мен әндері хормен және жеке орындаушылармен орындалды.

Бұл қойылым Абай мұрасын жастарға таныстыруға және оның шығармашылығын заманауи аудиторияға жақындатуға бағытталды. Музыка мен поэзияның үйлесімі Абайдың рухани мұрасын жаңаша жандандырды.

Соңғы жылдары Абайға арналған заманауи қойылымдар да пайда болды. Мысалы, жастар театрлары мен эксперименталды сахналарда Абайдың қара сөздеріне негізделген моноспектакльдер мен перформанстар қойылды. Бұл қойылымдарда Абайдың философиялық ойлары заманауи мәдениет пен технологиялармен байланыстырылып, жаңа аудиторияға ұсынылды.

Мұндай қойылымдарда минималистік сахна безендіру, мультимедиа және заманауи музыка қолданылады. Абайдың ойлары қазіргі қоғамдағы мәселелермен байланыстырылып, оның мұрасының әмбебаптығы көрсетілді.

Бұл қойылымдар Абайдың шығармашылығын жаңа буынға таныстыруда маңызды рөл атқарды және оның идеяларының әлі де өзекті екенін дәлелдеді.

Абай Құнанбайұлы туралы спектакльдер мен сахналық қойылымдар қазақ театрының әртүрлі жанрларында – опера, драма, балет, әдеби-сазды кештер және заманауи перформанстарда көрініс тапты. 1944 жылғы «Абай» операсынан бастап, «Абай жолы» негізіндегі драмалық қойылымдар, «Перзент парызы» сияқты әдеби-сазды композициялар және заманауи интерпретациялар Абайдың рухани мұрасын әр қырынан ашты. 

Бұл қойылымдар Абайдың шығармашылығын халық арасында насихаттаумен қатар, қазақ театр өнерінің кәсіби және көркемдік дамуына зор үлес қосты. Абай бейнесі сахнада мәңгілік өмір сүріп, ұрпақтарды рухани байытуда.

Суреттер ашық дерек көздерінен алынды