Солтүстік Қазақстандағы Ботай қонысы адам мен жылқы арасындағы ерте байланыстарды зерттеуде маңызды орын алады. Ондағы жылқы сүйектері, қыш ыдыстар, еңбек құралдары және қоныстың құрылымы ботайлықтардың тұрмысын әр қырынан қарастыруға мүмкіндік береді. Ақан Оңғарұлы баяндамасында осы деректерді жеке-жеке түсіндіріп, оларды бір қорытындыға келтіруде сақтық қажет екенін айтты.

Археологтың сөзінше, Ботайдағы қазба жұмыстары мен магнитометриялық зерттеулер қоныс ішіндегі қоршалған аумақтарды анықтаған. Жануар қалдықтарының орналасуы бұл аумақтармен бірге қарастырылғанда, жылқылардың қоныстағы шаруашылық өмірімен тығыз байланысты болғанын көрсетеді. Қыш ыдыстардың ішкі бетінде сақталған органикалық қалдықтарды талдау да маңызды нәтиже берген. Кейбір ыдыстардан жылқы өнімдеріне, соның ішінде бие сүтіне сәйкес келетін май қалдықтары анықталған. Бие сүтін пайдалану тірі малға ұзақ уақыт бойы қол жеткізуді қажет етеді. Бұрын жарияланған ғылыми зерттеулер де Ботай қыш ыдыстарынан бие сүтінің өңделуіне қатысты айғақтар тапқан. 

«Қоныстан табылған деректер жылқының ботайлықтар өмірінде елеулі орын алғанын көрсетеді. Қыш ыдыстардағы қалдықтар жылқыдан алынған өнімдердің пайдаланылғанын аңғартады. Мұнда жануарды тек ет көзі ретінде қарастыру жеткіліксіз. Оның тірі кезінде алынатын өнімдері де шаруашылыққа қажет болған», деді Ақан Оңғарұлы баяндамасында.

Жылқының бұл қоғамдағы орны сүйектерден жасалған бұйымдардан да байқалады. Баяндамашы қоныстан табылған сүйек құралдарды, оларды жасауда қолданылған кесу, бұрғылау және тегістеу тәсілдерін атап өтті. Мұндай құралдар тері өңдеу, киім мен аяқкиім дайындау және басқа да күнделікті жұмыстарға пайдаланылған. Оның айтуынша, тас құралдардың көптігі мен әртүрлілігі де Ботайдағы еңбек түрлерін көрсетеді. Қоныстан табылған бұйымдардың қатарында ұштықтар, пышақтар және басқа құралдар бар. Қыш ыдыстардың жасалу тәсілі мен өрнектері болса, тұрғындардың тұрмысы мен көрші қауымдармен ықтимал байланысын зерттеуге материал береді.

Ботайға қатысты ең көп талқыланатын сұрақтардың бірі – ол кезеңдегі адамдар жылқыны мінген бе деген мәселе. Бұған дейін жылқы тістеріндегі кейбір өзгерістер ауыздық пайдаланудың ықтимал белгісі ретінде түсіндірілген. Алайда зерттеуші мұндай іздердің басқа себептерден де пайда болуы мүмкін екенін атап өтті.

«Жылқы тістеріндегі өзгерістер ауыздық қолдану немесе жақ сүйегіне түскен өзге де әсермен сәйкес келуі мүмкін. Бірақ осы белгілердің өзіне ғана сүйеніп, Ботайда жылқы үнемі мінілген деп кесіп айтуға болмайды. Бұл мәселе халықаралық ғылыми ортада әлі талқыланып жатыр», деді ол.

Ақан Оңғарұлы баяндамасының келесі бөлігін көне жылқылардың ДНҚ-сын зерттеу нәтижелеріне арнады. 2018 жылы жарияланған геномдық зерттеу Ботай жылқылары қазіргі үй жылқыларының негізгі арғы тегі болмағанын көрсетті. Зерттеу авторлары оларды Пржевальский жылқыларының тегімен байланыстырды. 

«Ботай жылқыларының қазіргі үй жылқыларына тікелей бастау бермегені Ботайдың маңызын кемітпейді. Бұл жерде адамдар жылқының басқа генетикалық тармағымен ерте кезеңде байланыс орнатып, оны шаруашылықта пайдаланған. Демек, жылқыны қолға үйрету тарихын бір ғана қоныс пен бір ғана жылқы тармағына тіреп түсіндіру дұрыс болмайды», деді баяндамашы.

Ал 2021 жылғы геномдық зерттеу қазіргі үй жылқыларының негізгі тегін Батыс Еуразия даласымен, әсіресе Еділ мен Дон өзендерінің төменгі ағысы маңындағы өңірмен байланыстырды. Осы генетикалық тармақтың Еуразияға кең таралуы шамамен б.з.д. 2200 жылдан басталған. 2024 жылғы зерттеу де қазіргі үй жылқылары тармағында көбеюді мақсатты түрде бақылаудың осы кезеңде күшейгенін көрсетті. Ботай қонысы бұл кең таралу кезеңінен мың жылдан астам бұрын өмір сүрген. Сондықтан, спикердің айтуынша, оның ғылыми құндылығы қазіргі жылқы тұқымдарының тікелей бастауын көрсетуімен шектелмейді. Ботай адам мен жылқы қатынасының ертеректегі басқа жолын зерттеуге мүмкіндік береді.

«Ботай деректерін археология, қыш ыдыстардағы органикалық қалдықтар және көне ДНҚ нәтижелерімен бірге қарастыру керек. Сонда жылқыны қолға үйрету бір мезетте болған оқиға емес, әр кезеңдегі тәжірибелер, сұрыптау және жылқы тармақтарының алмасуы арқылы жүрген күрделі үдеріс екені көрінеді», деп түйіндеді Ақан Оңғарұлы.

Ботайға қатысты зерттеулер жылқыны пайдаланудың ерте тарихы туралы түсінікті кеңейтті. Сонымен бірге жаңа генетикалық деректер бұрынғы тұжырымдарды нақтылауға жол ашты: ботайлықтардың жылқымен байланысы ерте әрі тығыз болған, ал олардың жылқылары кейін Еуразияға тараған қазіргі үй жылқыларының негізгі тегі болмаған.