Қазақта ұлдан туған баланы немере, қыздан туған баланы жиен деп атайды. Екеуі де бір ата мен әженің ұрпағы. Алайда неге олардың туыстық атауы екі түрлі? Неліктен жиен нағашысынан қалағанын сұрай алған? «Жиен ел болмас» деген сөздің астарында қандай мағына жатыр? Бұл сұрақтардың жауабы қазақтың дәстүрлі туыстық жүйесі мен ғасырлар бойы қалыптасқан салт-дәстүрінде жатыр.
Қазақ халқы туыстық қатынастарға ерекше мән берген. Ата-бабаларымыз адамның шыққан тегін, әке және ана жағындағы туыстарын ажыратып, олардың әрқайсысына жеке атау қалыптастырған. Бұл атаулар адамның кімге қандай туыстығы бар екенін ғана емес, оның әулеттегі орнын да білдірген.
Белгілі этнограф Сейіт Кенжеахметұлы «Туыстық атаулар сыры» еңбегінде немере мен жиеннің айырмашылығын түсіндіреді. Дәстүрлі туыстық жүйе бойынша ұлдан туған бала немере, ал қыздан туған бала жиен саналады. Мәселен, бір отбасында ұл мен қыз өсіп, екеуі де шаңырақ көтерді делік. Ұлынан дүниеге келген бала сол әулеттің немересі атанса, қызынан туған бала сол әулетке жиен болады. Алайда бұл екі баланың бірін жақын, екіншісін алыс санау дегенді білдірмейді.
Мұндай айырмашылықтың негізінде қазақтың дәстүрлі туыстық жүйесі жатыр. Этнограф Халел Арғынбаевтың «Қазақтың отбасылық дәстүрлері» еңбегінде қазақ қоғамындағы туыстық қатынастар негізінен әке жағынан есептелгені айтылады. Сонымен бірге ана жағындағы туыстық байланыстар да жеке атаулар арқылы ажыратылған. Қыздан туған балалар жиен аталып, олардың анасының туыстары нағашы жұрт саналған.
Дәстүрлі қоғамда немере әке әулетінің жалғасы ретінде қарастырылса, жиен анасының төркінімен байланыстыратын ұрпақ болған. Жиен мен немеренің айырмашылығы олардың туыстық жақындығында емес, қай тараптан тарағанында жатыр.
Қазақтың туыстық дәстүрінде жиеннің орны айрықша болған. Нағашы жұрты оны бөтен санамай, еркелетіп, құрмет көрсеткен. Тіпті жиеннің кейбір еркеліктеріне басқа туыстарға қарағанда кеңірек мүмкіндік берілген. Бұл ерекшелікке Халел Арғынбаев өзінің «Қазақтың отбасылық дәстүрлері» еңбегінде тоқталады. Зерттеушінің жазуынша, жиен нағашысына келгенде ұнатқан бұйымын сұрауға ерікті болған. Ал нағашылары оның көңілін қалдырмауға тырысқан.
Сейіт Кенжеахметұлы да бұл дәстүрді арнайы түсіндіреді. Оның еңбегінде жиеннің нағашысынан көңілі қалаған затты сұрап алуына байланысты «жиенқұрық» ұғымы кездеседі. Жиенқұрық көбіне мал немесе бағалы бұйым сұраумен байланысты болған. Әсіресе жиеннің нағашысынан жылқы алуы туралы әңгімелер халық ауыз әдебиетінде сақталған. Алайда бұл жиен нағашысының кез келген мүлкін еркін иемдене берген дегенді білдірмейді. Дәстүрдің негізінде туыстық сыйластық, өзара қалжың мен жиеннің көңілін жықпау ұстанымы жатқан.
Жиен мен нағашы арасындағы ерекше қарым-қатынасты қазақтың батырлар жырларынан да кездестіруге болады. Соның бір мысалы «Жәнібек батыр» жырында баяндалған. Шығармада Керей Жәнібек батырдың Сарыүйсін еліндегі нағашылары Досымбек пен Өмірге барғаны суреттеледі. Жәнібек ұзақ жол жүріп нағашы жұртына жетеді. Оны туыстары қуанышпен қарсы алып, ерекше құрмет көрсетеді. Нағашылары жас жігіттің бойындағы батырлық қасиеттерді байқап, болашағынан үлкен үміт күтеді. Жырда Жәнібектің сол жазды нағашыларының ауылында өткізгені айтылады. Кейін еліне қайтар кезде ол Досымбектен көк бестіні сұрайды. Алайда Досымбектің балалары жылқыны бергісі келмейді. Жәнібек бұған ренжіп, жиендік назын білдіреді. Сонда Досымбек ұлдарына жиеннің көңілін қалдырмау керектігін түсіндіреді.
Жырда:
«Жиен назы қиын-ды», – деген жол кездеседі.
Бұл оқиға нағашы мен жиен арасындағы қатынастың халық санасында қандай орын алғанын көрсетеді. Жәнібектің жылқы сұрауы жай ғана жеке өтініш емес, жиенге берілген еркелікпен байланысты көркем эпизод ретінде суреттелген. Жырдың кей нұсқаларында Жәнібекке сұраған көк бестісінің орнына басқа жылқы берілгені айтылады. Демек, нағашылары жиенінің көңілін қалдырмай, оған лайықты сый жасауды көздеген. Бұл оқиғаны жиенқұрық дәстүрінің әдебиеттегі көрінісі ретінде қарастыруға болады. Сонымен бірге жырда Жәнібектің нағашы жұртында бір жаз болғаны суреттелгенімен, оны нағашылары бала күнінен өз қолында тәрбиелеген деген қорытынды жасауға негіз жоқ.
Қазақ арасында «Жиен ел болмас, желке ас болмас» деген мақал кең тараған. Оны кейде жиенді кемсіту немесе жат санау ретінде түсіндіретіндер кездеседі.
Алайда бұл сөзді қазақтың дәстүрлі туыстық жүйесінен бөліп қарастыру дұрыс емес. Ертеде адамның руы мен ата-тегі негізінен әке жағынан анықталған. Қыздан туған бала анасының төркініндегі рудың мүшесі ретінде емес, әкесінің әулетіне жатқызылған. Сондықтан жиен нағашысының ұрпағы болғанымен, оның руын жалғастырушы саналмаған. Мақалдың мағынасын осы тарихи-әлеуметтік түсінікпен байланыстыра қарастыруға болады.
Сейіт Кенжеахметұлы «Туыстық атаулар сыры» кітабында «Жиен ел болмас, желке ас болмас» деген сөзбен қатар, оған жауап іспетті «Жиен ел болады, малы болса, желке ас болады, жалы болса» деген нұсқаны да келтіреді. Бұл мақалдардың қатар қолданылуы қазақтың жиенге қатысты түсінігінің біржақты болмағанын көрсетеді. Бір жағынан, жиен әке руының өкілі саналып, нағашысының руын жалғастырмаған. Екінші жағынан, оның нағашы жұртпен байланысы үзілмей, ерекше сыйластық қалыптасқан.
Қазақ әдебиетінде жиен мен нағашының қарым-қатынасын ерекше суреттеген шығармалардың бірі Мағжан Жұмабаевтың «Нағашыларға» өлеңі. Ақын бұл туындысында нағашыларына сәлем жолдап, анасының төркініне деген сағынышы мен құрметін білдіреді. Өлеңде Мағжан өзінің әулеті мен нағашылары арасындағы туыстық байланысты еске алып, қыздан тараған ұрпақтың да сол әулетке жақын екенін жеткізеді.
Ақын:
«Бәрі жиен, бәрі сіздің қаныңыз,
Бәрі сіздің шашқан тұқым-тарыңыз».– деп жазады. Бұл жолдар жиеннің нағашысына жат емес екенін айқын көрсетеді. Өлеңде Мұхамеджан есімді туысы туралы да айтылады. Ақын оның нағашы жұртқа барып, сол ортадан пана тапқанын жеткізеді. Кейін нағашыларынан оған ақыл-кеңес беріп, қамқорлық көрсетуді өтінеді. Бұл мысал жиеннің нағашы жұртқа тек қонақ ретінде ғана бармағанын, қажет жағдайда сол ортадан қолдау таба алғанын көрсетеді. Мағжанның өлеңіндегі маңызды ойдың бірі – қыздан тараған ұрпақтың анасының төркінімен рухани байланысының үзілмеуі. Осы тұрғыдан алғанда, ақынның «Нағашыларға» өлеңі қазақтың дәстүрлі туыстық жүйесіндегі жиеннің орнын түсіндіретін көркем шығармалардың бірі саналады.
Қазақ туыстық атауларында жиеннен тараған ұрпақтың да өзіндік атаулары бар. Сейіт Кенжеахметұлының түсіндіруінше, жиеннен туған бала жиеншар деп аталады. Этнографтың еңбегінде жиеннен кейінгі ұрпақтарға қатысты жиеншар, дегеншар, көгеншар, көбешар және туажат сияқты атаулар келтірілген. Бұл атаулар қазақтың ана жағынан тарайтын туыстық байланысты да бірнеше ұрпақ бойы ажыратып отырғанын аңғартады. Дегенмен олардың барлығы қазіргі қазақ қоғамында бірдей қолданыла бермейді. Кейбір атаулар халық жадында, шежірелік еңбектерде және этнографиялық зерттеулерде сақталған.
Жиен мен нағашы арасындағы ерекше байланысты зерттеген Халел Арғынбаев бұл құбылыстың тек қазақ халқына ғана тән емес екенін көрсетеді. Этнографтың жазуынша, ана жағындағы туыстарға ерекше құрмет көрсетуге байланысты дәстүрлер басқа халықтардың тарихи тәжірибесінде де кездескен. Зерттеуші мұндай қатынастардың кейбір белгілерін ежелгі аналық ру кезеңімен байланыстыра қарастырады. Алайда бұл тұжырымды қазақтағы жиен дәстүрі сол кезеңнен өзгеріссіз сақталып қалды деген нақты тарихи дәлел ретінде қабылдауға болмайды. Мұны туыстық қатынастардың қалыптасу тарихын түсіндіруге бағытталған этнографиялық пікір ретінде қарастырған дұрыс. Соған қарамастан, зерттеулер қазақ қоғамында ана жағындағы туыстық байланыстарға да ерекше мән берілгенін көрсетеді.
Қорыта айтқанда, қазақтың дәстүрлі туыстық жүйесінде немере мен жиеннің атауы бөлек болғанымен, екеуі де ата мен әженің ұрпағы. Немере ұлдан тарағандықтан әке әулетінің жалғасы ретінде қарастырылса, жиен қыз арқылы жалғасатын туыстық байланысты білдірген. Ал жиенге көрсетілетін ерекше құрмет, нағашы мен жиеннің қалжыңы, жиенқұрық сияқты дәстүрлер қазақ қоғамында ана жағындағы туыстармен байланысты сақтауға үлкен мән берілгенін көрсетеді. Мұны «Жәнібек батыр» жырындағы нағашы мен жиен арасындағы сыйластықтан да, Мағжан Жұмабаевтың «Нағашыларға» өлеңіндегі туыстық сезімнен де байқауға болады. Сондықтан жиеннің немере аталмауы әке және ана жағындағы туыстық қатынастарды ажырату ерекшелігінен туындаған деп айтсақ болады.
Пайдаланылған әдебиеттер
Арғынбаев Х. «Қазақтың отбасылық дәстүрлері». Алматы: Қайнар, 2005.
Кенжеахметұлы С. «Туыстық атаулар сыры». Туыстық атаулар, жиен және нағашы жұртқа қатысты бөлімдер.
Жұмабаев М. «Нағашыларға» өлеңі.
«Жәнібек батыр» тарихи жыры. Еуразия ұлттық университетінің фольклорлық корпусында жарияланған нұсқа.