Қазақ халқының бай этнографиялық мұрасы ұрпақтан-ұрпаққа ауысып, ғасырлар бойы сүзгіден өтіп отырған.
Дегенмен заман ағымына қарай кейбір әдет-ғұрыптар мен салт-дәстүрлер уақыт еншісінде қалып, қолданыстан шығып жатыр. Солардың бірі — ағайын-туыс пен сыйлас адамдар арасындағы сыйластықты нығайтып, баланың алғашқы қадамына мән берген «Көгентүп» (немесе «Көгендік») деп аталатын көне салт.
«Көгентүп» сөзінің этимологиясы мен мағынасы
Этнографиялық деректерге сүйенсек, бұл салттың атауы қазақтың дәстүрлі мал шаруашылығымен тікелей байланысты. «Көген» дегеніміз — төлді (әсіресе қозы-лақты) мойнынан байлайтын, ұшы түймеленіп түйілген қысқа жіп. Көктемде қозыларды қатар тізіп, жуан арқанға тағып көгендейтін болған. Ал «Көгентүп» рәсімі — алыстан немесе басқа ауылдан арнайы қонаққа келген жақын туыстың, ілік-жұрағаттың ертіп келген кішкентай баласына үй иелерінің «қадамы құтты болсын», «көгенінің түбі болсын, малының басы болсын» деп енші ретінде мал атауы.
Бұл дәстүр бойынша үйге алғаш рет аяқ басқан бүлдіршінге немесе жасөспірімге төрт түліктің төлі (қозы, лақ, бұзау, құлын, тай, бота, тайлақ, кейде ат) сыйға тартылған. Мұның артында үлкен тәрбиелік және әлеуметтік мән жатты:
Ырыс пен береке жоралғысы. Шаңыраққа келген жас ұрпақ үйдің берекесін арттырсын, мал басы көбейсін деген ырыммен тілек тіленген.Әлеуметтік байланыс. Ағайын-туыс арасындағы бауырмалдықты, сыйластықты күшейтіп, баланың санасында туған жерге, атамекен мен малға деген сүйіспеншілікті оятқан.Қонақжайлықтың көрінісі. Ата-ананың дәулетінің жоқтығынан емес, дарқан көңіл мен бала қадамына ерекше мән беруден туған. Атап қойып, кейін бермей кету — тәрбиесіздік, дүниеқоңыздық саналған.
Бұл туралы этнограф және жазушы Зейнеп Ахметова өз еңбектерінде толық жазған:
«Көгентүп — баланың көгенінің түбі болсын, малының басы болсын деген ақ ниетпен берілетін төл».
Қазақ халқында көгентүпке ұқсас мынадай салттар бар екен:
Жиенқұйрық (кей өңірлерде «қырық серкеш»). Қыздан туған жиенге жасалатын рәсім. Нағашы жұрты жиенді ерекше сыйлап, оның үш қалауын орындайтын.Танабау. Бала көгентүп алып қайтқан соң, кей әйелдер келіп «танабау» қадап, ырым жасайтын.Көгентой. Қой қоздап, қозыларды көгендеген кезде өткізілетін кішігірім той-томалақ. Бұл кезде де қолғабыс жасаған адамдардың балаларына қозы-лақ беру ырымы болған.
Қазақтың бұл ұмытылған салты тек ауызша деректерде ғана емес, қазақтың өнері мен тарихында да із қалдырған. Мәселен, қазақтың әйгілі күйші-композиторы Дина Нұрпейісованың «Көгентүп» атты күйі бар. Бұл оның тырнақалды шығармаларының бірі («Бұлбұл», «Байжұма» сияқты).
Күйдің шығу тарихы халықтық салтпен тікелей байланысты. Көрнекті ғалым Ахмет Жұбановқа берген сұхбатында күйші бұл атаудың мал баққан кішкентай балаға немесе жасөспірімге берілетін көгентүп мал сыйлау дәстүрінен бастау алатынын айтқан.
Басқа деректерде (мысалы, күй тарихын баяндайтын материалдарда) нақтырақ оқиға келтіріледі: ауылда қозыны алғаш көгендегенде балаларға қозыға ен салып беретін. Кедей балаға «Кербез» атты адам ақ қозы сыйлаған, кейін қозының енесін қасқыр жеп кеткен. Бала үнемі «Ақ қозы» әнін айтып жүріпті.
Дина сол баланың мұң-зарын, кедей балалардың тағдырын осы күй арқылы суреттеген.
Этнографтардың пайымынша, «Көгентүп» сияқты салттар баланың әлеуметтенуіне, үлкендердің кішіге деген қамқорлығын сезінуіне жол ашқан. Алайда уақыт өте келе отырықшы өмір салтына көшу, мал шаруашылығының сипаты өзгеру және урбанизация үдерісі бұл дәстүрдің көнеруіне әкеп соқты.
Бүгінгі таңда бұл атау көбіне этнографиялық сөздіктер мен зерттеулерде сақталған, бірақ ауылдық жерлерде әлі де қолданылатындар бар. Қалада көбіне ақшалай сыйлықпен, киіммен немесе ойыншықпен алмастырылады.
Ұмытылған «Көгентүп» салты — халқымыздың бала тәрбиесіне, қонақжайлылық пен мал баға білу мәдениетіне қаншалықты мән бергенінің айқын дәлелі. Мұндай көне жоралғыларды жаңғыртып, жас ұрпаққа насихаттау — ұлттық тарихымыз бен салт-санамызды түгендеудің маңызды бір қадамы. Қазіргі заманда бұл дәстүрді символдық түрде (мысалы, балаға алғашқы «малы» ретінде кішкентай сыйлық беру) жалғастыруға болады.