Дәстүрлі қазақ қоғамында шаңырақ көтеру екі адамның жеке шешімімен ғана шектелмеген. Құдалық арқылы екі отбасы, кейде екі ру арасында ұзақ мерзімді байланыс орнаған. Сондықтан некенің бұзылуы ерлі-зайыптыларға ғана емес, олардың туыстық қатынастарына да әсер еткен. Жар таңдау арқылы әулеттер болашақтағы одақтастық қатынастарын да айқындаған. Мұндай жағдайда ажырасу оңай шешім болмаған. Өйткені отбасы құрған әйелдің тағдыры балаларымен, әулеттің мүлкімен және қоғамдағы қалыптасқан түсініктермен сабақтасқан. Соған қарамастан, қазақ қоғамында ажырасу мүлде болмаған деу дұрыс емес. Дегенмен оның әлеуметтік салдары ауыр болғандықтан, әйелдің некеден шығуы көптеген қиындықпен қатар жүрген.

Қазақта талақ айту болған ба?

Қазақ қоғамындағы некені бұзудың белгілі тәсілдерінің бірі талақпен байланысты. Талақ ұғымы қазақ даласына ислам дінінің таралуымен бірге енген. Шариғатта ол ерлі-зайыптылар арасындағы некелік қатынасты тоқтатуға қатысты қолданылады. Этнографтардың мәліметінше, қазақ арасында талақ айту тәжірибесі болған. Алайда оны кез келген жағдайда ерлі-зайыптылар тең дәрежеде жүзеге асырған деп түсіну дұрыс емес.

Этнограф Болат Бопайұлының түсіндіруінше, талақ айту көбіне ер адамның бастамасымен жүзеге асқан. Ал әйел некені бұзғысы келсе, өзінің талабын негіздеп, ақсақалдарға, билерге немесе діни төрелік жүргізетін адамдарға жүгінуге мәжбүр болған. Мұндай талап күйеуінің отбасын асырамауы, ұзақ уақыт хабарсыз кетуі немесе әйеліне зорлық көрсетуі сияқты жағдайларға байланысты туындауы мүмкін еді.

Алайда исламдық құқықтағы талақтың түрлі нысандарын ажырата білу қажет. Некені бұзу үшін барлық жағдайда міндетті түрде үш рет талақ айту керек деген түсінік мәселені тым қарапайым көрсетеді.

«Талақ»: Бейімбет Майлин әйел тағдырын қалай суреттеді?

Қазақ әдебиетінде ажырасу мәселесін тікелей қозғайтын шығармалардың бірі Бейімбет Майлиннің 1923 жылы жазылған «Талақ» әңгімесі. Шығармада Айдарбек пен Зейнептің отбасылық өмірі баяндалады. Жеті жыл бірге тұрған ерлі-зайыптылардың арасында ұрыс-керіс жиі болады. Айдарбек әйеліне қол көтеруді әдетке айналдырған. Зейнеп те мұндай тұрмысқа бірте-бірте көндігіп кеткен. Кезекті жанжал кезінде Айдарбек әйелін ұрып, ашу үстінде талақ айтады. Бұл сөз Зейнепке ауыр тиеді. Өйткені ол күйеуінің қорлығына төзіп келгенімен, некесінің бұзылуын елестете алмайды. Оның түсінігінде неке екі адамды бір-біріне байлап тұрған маңызды байланыс еді.

Әңгімедегі оқиға бұдан әрі күтпеген бағытта өрбиді. Айдарбек те ашумен айтқан сөзінің салдарын түсіне бастайды. Әйелінен айырылғысы келмейді, бірақ діни талаптарды қалай орындау керегін білмей дал болады.

Ақырында ерлі-зайыптылар қайта татуласады. Дегенмен олардың күнделікті өмірі түбегейлі өзгермейді. Автор әңгіменің соңында бұрынғы ұрыс пен зорлықтың жалғаса бергенін көрсетеді.

Бұл шығармада жазушы талақтың өзін ғана емес, әйелдің отбасындағы тәуелді жағдайын, зорлыққа үйренісіп кетуін және қоғамдағы қалыптасқан түсініктердің адам өміріне ықпалын сынайды.

Зейнептің тағдыры бір маңызды мәселені аңғартады: некені бұзу мүмкіндігі болғанымен, әйелдің одан кейінгі өмірін өз еркімен қалыптастыруы әлдеқайда күрделі еді.

Қазақ әйелінің жеке мүлкі болған ба?

Көшпелі қоғамда мал мен жайылым шаруашылықтың негізгі тірегі саналған. Әулеттің басты мүлкін басқару көбіне ер азаматтардың қолында болған. Дәстүрлі қоғамдағы экономикалық билік негізінен әке, күйеу немесе үлкен ұл арқылы жүзеге асқан. Сондықтан әйелдердің отбасылық мүлікке қатысты мүмкіндіктері шектеулі болған. Дегенмен әйелдің ешқандай жеке дүниесі болмаған деген пікір де біржақты. Мәселен, қыз ұзатылған кезде төркінінен берілген жасау ерекше орын алған. Оның құрамына киім-кешек, төсек-орын, үй жабдықтары және басқа да тұрмыстық бұйымдар кірген.

Осылайша, әулеттің ортақ мүлкін басқару құқығы мен әйелдің жеке заттарына иелік ету мүмкіндігін бір-бірінен ажырату қажет.

Күйеуімен ажырасқан жағдайда балалар кімнің қолында қалған?

Дәстүрлі қазақ қоғамында ажырасу ерлі-зайыптылардың ғана емес, олардың балаларының да тағдырына тікелей әсер еткен. Өйткені қазақ үшін бала жеке отбасының ғана емес, әулеттің жалғасы саналған. Сондықтан неке бұзылған жағдайда балалардың кіммен қалатыны маңызды мәселелердің бірі болған. Бұл мәселе қазақ әдебиетінде де көрініс тапқан. Мәселен, жазушы Толымбек Әбдірайымның «Тұнжыр» хикаятында ата-анасының ажырасуынан кейінгі баланың ауыр тағдыры баяндалады. Шығармадағы Рауанның ата-анасы ол дүниеге келген кезде ажырасады. Анасы басқа адамға тұрмысқа шығып, баласын әке жағындағы туыстарының қолында қалдырады. Рауан алғашында ата-әжесінің тәрбиесінде өседі. Кейін олар дүниеден өткен соң әкесінің қолына барады. Алайда жаңа отбасында өгей шешесінің қысымына ұшырап, қиындық көреді. Жазушы Рауанның өмірі арқылы ата-анасының екіге бөлінуі баланың болашағына қалай әсер ететінін көрсетеді. Әке-шешенің жеке шешімі бала үшін тек тұрғылықты жерінің өзгеруі емес, оның эмоционалдық жағдайына, отбасындағы орнына және жақындарымен қарым-қатынасына ықпал ететін күрделі оқиғаға айналады.

Осыған ұқсас мәселе Шыңғыс Айтматовтың «Ақ кеме» повесінде де қозғалады. Шығармадағы баланың ата-анасы ажырасқан. Анасы жаңа отбасын құрып, баласын атасының тәрбиесіне қалдырады. Ал әкесі баласының өміріне араласпайды. Ата-анасының мейіріміне зәру бала әкесімен кездесуді армандап, өзін қоршаған әлемнен жұбаныш іздейді. Алайда бұл шығармалардағы оқиғаларды қазақтың дәстүрлі құқық жүйесіндегі балаға қатысты ережелердің тікелей дәлелі ретінде қабылдауға болмайды. Олар ажырасудың балалар өміріне тигізетін әсерін көркем бейнелейді.

Ал тарихи-этнографиялық мәліметтер сол кезеңде баланың әке әулетінде қалуы неліктен маңызды саналғанын түсінуге мүмкіндік береді. Бұл ұстаным туыстық қатынастармен, әулеттің жалғасуымен және мұрагерлік мәселелерімен байланысты болған.

Дегенмен балалар барлық жағдайда міндетті түрде әкесінде қалған деп кесіп айту дұрыс емес. Нақты шешімге отбасының жағдайы, туыстар арасындағы келісім және сол ортада қалыптасқан әдет-ғұрыптар ықпал етуі мүмкін еді.

Осылайша, дәстүрлі қазақ қоғамында ажырасу мүмкіндігі болғанымен, балалардың тағдыры әйелдің шешім қабылдау еркіндігіне айтарлықтай әсер еткен. Әсіресе баласынан айырылып қалу қаупі кейбір аналардың некені бұзудан бас тартуына себеп болған.

Жесір әйел неге қайта тұрмысқа шықпаған?

Қазақтың дәстүрлі қоғамында жесірлік пен әмеңгерлік институты отбасылық қатынастардың маңызды бөлігі болған. Әмеңгерлік күйеуі қайтыс болған әйелдің марқұмның туыстарының бірімен некелесуіне қатысты қалыптасқан салт ретінде белгілі. Бұл дәстүрдің мақсаты туралы зерттеушілер әртүрлі түсіндірме береді. Олардың қатарында балалардың әке әулетімен байланысын сақтау, отбасы шаруашылығының ыдырамауы және жесір қалған әйелді әлеуметтік тұрғыдан қолдау мәселелері бар. Дегенмен әйелдің таңдауы әрдайым толық еркін болды деп тұжырым жасауға болмайды. Оның жағдайына туыстардың шешімі мен қоғамдық қысым да әсер етуі мүмкін еді.

Көп жағдайда кейбір жесір әйелдер балаларының еншісін, олардың әкесінен қалған дүниесін сақтап қалу мақсатында қайта тұрмыс құрудан бас тартқан. 

Қазақ әдебиетінде жесір қалған әйелдің мүліктік жағдайы Мұхтар Әуезовтің «Қорғансыздың күні» әңгімесінде де көрініс табады. Шығармада Ғазизаның әкесі Жақып пен бауыры Мұқаш қайтыс болғаннан кейін үйде үш әйел ғана қалады. Осы сәтте Жақыптың туыстары олардың азын-аулақ дүниесіне көз тігіп, мүлкін бөлісуді көздейді. Ғазизаның әжесі қара шаңырақты сақтап, ұлының орнын жоғалтпауға тырысқанын айтады. Ал туыстары Ғазизаны басқа жаққа ұзатып, қалған мүлікті өз қолдарына өткізуді ойластырады. 

Осы оқиға арқылы жазушы ер адамынан айырылған отбасының қаншалықты осал жағдайға түскенін көрсетеді. Әсіресе жесір әйел мен оның балалары үшін баспанасы мен азын-аулақ дүниесін сақтап қалудың өмірлік маңызы болғанын аңғартады.

Бұл мысал дәстүрлі қазақ қоғамында неке мәселесінің мүліктік қатынастармен қаншалықты тығыз байланысты болғанын көрсетеді.

Әйелдің еркіндігі әдебиетте қалай көрінді?

Қазақ әдебиетінде әйелдің өз тағдырын таңдау мәселесі ХХ ғасырдың басында ерекше өткір көтерілді. Міржақып Дулатұлының «Бақытсыз Жамал» романындағы Жамал сүймеген адамына ұзатылып, ақырында күйеуінің үйінен қашуға мәжбүр болады. Бірақ оның еркін өмір сүруге талпынысы қайғылы аяқталады. Сұлтанмахмұт Торайғыровтың «Қамар сұлу» романында басты кейіпкер өзін сүймейтін адамға тұрмысқа шығуға қарсы тұрады. Алайда қыздың қарсылығы оның тағдырын өзгертуге жеткіліксіз болады. Бұл шығармаларда ресми ажырасу рәсімінен гөрі әйелдің неке туралы шешім қабылдау еркіндігі көбірек көрініс тапқан.

Ал Бейімбет Майлиннің «Талақ» әңгімесі мәселені отбасылық өмірдің ішінен көрсетеді. Онда әйелдің күйеуге шыққаннан кейінгі жағдайы, некенің бұзылуы және қоғамдағы қалыптасқан түсініктердің салдары бейнеленеді.

Осы үш шығарманы салыстырғанда ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетінде әйел тағдырының жеке адамның ғана емес, тұтас қоғамның мәселесі ретінде көтерілгенін байқауға болады.

 Сонымен, қазақ әйелі ажыраса алған ба?

Тарихи және этнографиялық деректерге сүйенсек, дәстүрлі қазақ қоғамында некені бұзуға мүмкіндік болған. Бірақ әйел мен еркектің бұл мүмкіндікті пайдалану жағдайы бірдей болмаған.

Әйелдің ажырасу туралы шешіміне балаларының тағдыры, мүліктік қатынастар, әулетаралық байланыстар және қоғамдағы қалыптасқан нормалар әсер еткен.

Сондықтан өткенді әйелдің ешқандай құқығы болмаған кезең ретінде ғана сипаттау да, қазақ қоғамында ерлі-зайыптылар толық теңдікке ие болған деп көрсету де тарихи шындықты жеңілдетеді.

Бейімбет Майлиннің «Талақ» әңгімесі осы күрделі мәселені түсінуге көмектеседі. Шығармадағы Зейнептің тағдыры әйел үшін ажырасу мүмкіндігінің болуы мен өз өмірін еркін таңдау құқығының бірдей ұғым емес екенін көрсетеді.

Демек, мәселе қазақ әйелінің ажыраса алған-алмағанында ғана емес, оның өз тағдырын қаншалықты дербес шеше алғанында жатыр.