Бұл табылулар қазақ жерінің ежелгі тарихын жаңа қырынан ашып, көшпенділер мен отырықшы мәдениеттің өзара байланысын дәлелдейді. 

Шығыс Қазақстан: Бірінші Түрік қағанатының қалашығы 

2026 жылдың қазан айындағы ең маңызды жаңалық – Шығыс Қазақстан облысының Зайсан қазаншұңқырында орналасқан Қалжыр қалашығы. Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің археологиялық экспедициясы (Ғылым және жоғары білім министрлігінің гранттық жобасы аясында) Қалжыр мен Боран ауылдары арасындағы 25 гектардан астам аумақты зерттеді. 

Ғалымдар қамалдың оңтүстік бөлігіндегі бекініс құрылыстарының қалдықтарын аршып, олардың едәуір бөлігі өрт салдарынан қирағанын анықтады. Ішкі құрылым элементтері, саз едендер, өрнек іздері сақталған сылақтар, қамыс пен балшықтан жасалған құрылыс бөліктері табылды. Радиокөміртектік талдау мен археологиялық деректер бойынша нысан біздің заманымыздың VI–VII ғасырларына, яғни Бірінші Түрік қағанаты кезеңіне жатады. 

Ең қызықты жәдігерлердің қатарында:

күйген бидай мен бұршақ дәндері (егіншілік пен азық-түлік қоры туралы мәлімет береді);

қыш ыдыстар;

ішінде сылдырмақ (шаршық) бар сирек кездесетін құс мүсіншесі.

Экспедиция жетекшісі Никита Константиновтың айтуынша, сонымен қатар соңғы қола дәуіріне жататын керексұр жерлеу құрылысы анықталды. Бұл табылу Шыңжаң мен Моңғолияда кең таралған мұндай ескерткіштердің батыс шекарасы туралы ғылыми түсінікті кеңейтті. Жиналған деректер өңірдің цифрлық модельдері мен геоақпараттық жүйесін жасауға пайдаланылады. Жобаға ҚазҰУ ғалымдары мен студенттері, Д. Серікбаев атындағы ШҚТУ және Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институтының мамандары қатысты. 

Зерттеушілер бұл қалашықтың Түрік қағанаты дәуіріндегі отырықшы өмір салты, қолөнер мен ауыл шаруашылығының дамуын растайтын маңызды айғақ екенін айтады. 

Қазақ даласынан соңғы үш айда (2026 жылдың шілде–қазан айлары) табылған негізгі археологиялық олжалар

Қазақстанның кең байтақ даласы ежелгі тарихтың тірі мұражайы іспетті. 2026 жылғы жазғы-күзгі археологиялық маусымда ғалымдар бірнеше маңызды жаңалықтар ашты. Олар неолит дәуірінен бастап Түрік қағанаты кезеңіне дейінгі кезеңдерді қамтиды және қазақ жеріндегі ежелгі мәдениеттердің өмірі, шаруашылығы мен дәстүрлері туралы түсінігімізді кеңейтеді.

Қостанай облысы: Неолит дәуірінің сирек жерлеу орындары

2026 жылдың шілдесінде Қостанай өңіріндегі Әулиекөл ауданында Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Қостанай өңірлік университетінің Торғай археологиялық экспедициясы үш сирек кездесетін неолиттік жерлеуді анықтады. Олар шамамен б.з.д. VII–V мыңжылдықтарға жатады (шамамен 7–9 мың жыл бұрын).

Жерлеулер Маханжар мәдениетіне қатысты ежелгі тұрғын үйлердің едендерінің астынан табылды: бір бала және екі ересек адамның қалдықтары. Қазақстанда, әсіресе Қостанай өңірінде тас дәуірінің жерлеулері өте сирек кездеседі. Әдетте археологтар тас және сүйек құралдар, керамика сынықтары мен әшекейлер табады. Үй еденінің астына жерлеу дәстүрі Орталық Азияның кейбір ежелгі мәдениеттеріне тән болып, отбасылық және ата-бабалық байланыстар туралы құнды мәлімет береді. Зерттеушілер антропологиялық талдау, радиокөміртектік даталау және басқа зертханалық жұмыстарды жалғастыруда.

Солтүстік Қазақстан: Қола дәуірінің тұрақты қонысы

2026 жылдың 14 шілдесінен 17 тамызына дейін Солтүстік Қазақстан облысының Айыртау ауданындағы Имантау ауылы маңында Қазақстан Ұлттық музейі мен Қытай Ұлттық музейінің бірлескен экспедициясы қола дәуіріне жататын қонысты зерттеді. Қоныс алдын ала б.з.д. XVI–XV ғасырларға даталанады.

324 шаршы метр аумақта ежелгі тұрғын үйлердің қалдықтары, керамика сынықтары, тас және қола құралдар, жебе ұштары, сүйек бұйымдар, жануар сүйектері (әсіресе жылқы) және металлургиялық өндіріске қатысты руда қалдықтары табылды. Күл қабаттары мен күйген тастар жануар шаруашылығының ерте дамығанын көрсетеді. Зерттеушілер бұл жердің тұрақты және салыстырмалы түрде ірі қоныс болғанын, тұрғындарының металл өңдеумен айналысқанын атап өтеді. Бұл еуразиялық даладағы қола дәуірі мәдениеттерін зерттеуге арналған бесжылдық қазақ-қытай жобасының бір бөлігі.

Қызылорда облысы: Ерте орта ғасырлық қалашық

2026 жылдың қыркүйек айында Қызылорда облысының Қазалы ауданындағы Кескен-Құйық (тарихи деректерде Хувар/Жувар деп аталатын) ерте орта ғасырлық қонысында алты құрылыс нысаны және жақсы сақталған тиын табылды. Қазба жұмыстары цитадельде жүргізіліп, бірнеше қайта құру кезеңдері мен бір ғимаратта бес деңгейлі құрбандық орындары анықталды.

Қоныс көлемі жағынан осы өңірдің астанасы болған Жанкенттің өзін асып түседі. Зерттеулерде геодезиялық түсірілім, 3D-сканерлеу, фотограмметрия және әуе суреттері сияқты заманауи әдістер қолданылды. Жүйелі зерттеу өңірдің тарихы мен мәдени мұрасына жаңа көзқарас ашады деп күтілуде.

Шығыс Қазақстан: Түрік қағанаты дәуірінің үлкен қалашығы

2026 жылдың қазан айындағы ең резонансты жаңалықтардың бірі — Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің экспедициясы Шығыс Қазақстан облысының Зайсан қазаншұңқырында (Қалжыр мен Боран ауылдары арасында) анықтаған Қалжыр қалашығы. Аумағы 25 гектардан асатын бұл ескерткіш Бірінші Түрік қағанаты кезеңіне (б.з. VI–VII ғасырлары) жатады.

Қазба барысында оңтүстік бөлігіндегі негізгі бекініс құрылыстарының қалдықтары аршылды; олардың едәуір бөлігі өрт салдарынан қираған. Тұрғын үйлердің іздері, саз едендер, өрнекті сылақ фрагменттері, қамыс пен балшықтан жасалған құрылыс материалдары табылды. Артефактілер қатарында күйген бидай мен бұршақ дәндері, қыш ыдыстар және ішінде сылдырмағы бар сирек қыш құс мүсіншесі бар.

Сонымен қатар, сол маңнан кейінгі қола дәуіріне жататын керексұр (керексұр) жерлеу құрылысы анықталды. Бұл олжа мұндай ескерткіштердің негізгі таралу аймағы (Шыңжаң мен Моңғолия) батыс шекарасын кеңейтеді. Жинақталған деректер өңірдің цифрлық модельдері мен геоақпараттық жүйесін әзірлеуге пайдаланылады. Экспедицияға ҚазҰУ, Серікбаев атындағы ШҚТУ және Марғұлан атындағы Археология институтының мамандары қатысты.

Басқа да маңызды зерттеулер

Сол кезеңде Атырау облысындағы Сарайшық, Қызылордадағы Жанкент және басқа да ескерткіштерде жалғасқан жұмыстар, сондай-ақ металлургия орталықтары (Талдысай, Ақмая және т.б.) бойынша зерттеулер ежелгі дала тұрғындарының шаруашылығы, қолөнері мен мәдени байланыстары туралы мәліметтерді толықтыруда. Сонымен қатар, Жетісу өңірінде сақ қорғандарына қатысты заңсыз қазбалар туралы тергеу ашылды, бұл тарихи мұраны қорғаудың өзектілігін көрсетті.

Бұл жаңалықтар Қазақстан археологиясының белсенді дамып келе жатқанын, халықаралық ынтымақтастықтың және заманауи әдістердің (радиокөміртектік талдау, 3D-модельдеу, аэрозикалық зерттеулер) маңыздылығын айқындайды. Қазақ даласы әлі де көптеген құпияларды сақтап тұр және алдағы маусымдарда жаңа олжалар күтілуде.