Қазақ халқы үшін жылқы – жай ғана мал емес, өмір бойы ер азаматпен бірге жүретін ең жақын серігі саналған. Яғни қазақта демі таусылып, өмірден өткен өткен адамның мініс атын еркінддік жіберіп, кейін жылдық асына соятын дәстүр қалыптасқан.
Бұл ат тұлдау деп аталды. Әрі бұл аза тұту рәсімдерінің ішіндегі ең терең әрі символдық мәні бар дәстүрлердің бірі еді.
Ат тұлдау қалай жасалады?
Қайтыс болған адамды соңғы сапарға шығарып салу кезінде немесе одан кейін дереу мынадай рәсімдер орындалған:
Марқұмның ең жақсы көретін (немесе тұрақты мініс) атын киіз үйдің немесе үйдің алдына байлайды.
Аттың ерін теріс қаратып ерттейді.
Үстіне марқұмның киім-кешегін жауып, қару-жарағын іледі, ал ең үстіне бас киімін қояды.
Жасы үлкен туысқан (әдетте ақсақал немесе ағайын арасынан шыққан сыйлы кісі) атқа қарап жоқтау айтады: «Иесіз жетім қалдың… Тұл қалдың… Қаралы күн туды…» деп жоқтау қосады.
Содан кейін аттың жалын және құйрығын қысқа етіп күзеп тастайды. Кей өңірлерде кекілін жоғары қаратып, тік етіп байлайтын да болған.
Мұндай атты «тұл ат», «тұлданған ат» немесе «қаралы ат» деп атайды.
Тұл атқа бір жыл бойы ешкім мінмейді, бос жайылады. Оған ешкім тиіспейді – тіпті ұры-қары да қол салмайтын. Себебі халық сенімінде «тұл атты ұрлағанның үйінен біреу өледі» деген қатаң тыйым, ырым болды.
Бір жыл өткен соң, марқұмның жыл асында осы атты арнайы сояды. Сояр алдында қайтадан жоқтау айтылып, атпен қоштасылатын. Тарихи деректер мен этнографиялық жазбаларда кей жерлерде аттың бас сүйегін найзаның ұшына іліп немесе биік жерге орнатқан ғұрыптардың болғаны да айтылады.
Дәстүрдің мәні неде?
Ата-бабаларымыз адамның жаны о дүниеге барғанда өмірде пайдаланған заттарын қажет етеді деп сенген. Сондықтан марқұмды киіммен, қарумен және ең бастысы – мініс атымен «қамтамасыз» еткен.
Тұлдау – тек иесінен айырылған атқа көрсетілген аза тұтуға ғана емес, оны «жетім» етіп қалдырмауға, бір жыл бойы «қаралы» күйде ұстауға бағытталған. Бұл салт тек қазақтарға ғана тән емес, басқа да түркітілдес халықтар мен көшпелілерде (мысалы, қырғыздарда, көшпелі өзбектерде, осетиндерде) ұқсас түрде кездеседі. Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясында да бұл дәстүр аса бір әсерлі әрі көркем суреттелген.
Қазіргі заманда «темір тұлпарлар» кең тарағандықтан, көпшілік отбасыларда мініс ат ұстау үрдісі азайды. Соған байланысты толыққанды ат тұлдау рәсімі де сирек кездеседі. Дегенмен, кейбір шалғай ауылдарда, әсіресе дәстүрлі мал шаруашылығымен айналысатын отбасыларда бұл үлгінің кейбір элементтері әлі де сақталған. Қазіргі кезде атты толық тұлдамай-ақ, жыл асына арнайы мал союмен немесе еске алу шараларымен шектеліп жатады.
Ат тұлдау – қазақтың жылқыға деген шексіз құрметі мен өлімге деген терең философиялық көзқарасының айқын көрінісі. Ол тек қайғы мен жоқтау емес, адам мен тұлпардың мәңгілік байланысын, «өмірде де, өлімде де бірге» деген ұғымды білдіреді.
«Ат тұлдау» рәсімінің тамыры тым тереңде – көне тәңірлік (теңірілік) дүниетаным мен көшпелілер өркениетінің қалыптасу дәуірінен бастау алады.
Тарихи-этнографиялық деректерге сүйенсек, бұл дәстүрдің арғы төркіні ежелгі дәуірдегі «адаммен бірге атын қоса көму» (немесе жауынгерлік тұлпарды иесімен бірге о дүниеге аттандыру) ғұрпынан трансформацияланып шыққан.
Сақ, ғұн, түркі тайпалары көсемдері немесе батырлары қайтыс болғанда, оның мініп жүрген тұлпарын бірге сойып, қабіріне қоса көмген немесе денесін қабір басына қалдырған.
Кейін қоғамның дамуына байланысты бұл көне ғұрыптың сипаты өзгеріске ұшырады. Халық малды ысырап етпеуді, сонымен бірге аруақ пен аттың қадірін қатар ұстауды жөн санады. Жылқыны «тұл» етіп ұстау, яғни бір жыл бойына аза тұту белгісі ретінде мінбей бос жіберетін гуманистік әрі терең символдық рәсімге айналды. Мұның түпкі мақсаты – «о дүниеге аттанған адам о жақта да өз тұлпарынан айырылмасын, жаны жаяу қалмасын» деген нанымға саяды.
Бұл дәстүр басқа қай халықтарда бар?
Ат тұлдау немесе оған ұқсас аза тұту ғұрыптары тек қазақ халқында ғана емес, тағдыры мен тілі ұқсас басқа да түркітілдес және көшпелі өωр өркениетін кешкен халықтар мен кавказдық этностардың көбінде кездеседі.
Қырғыздар: Қазақ халқының салт-састүрімен ең жақын көрініс табатын елдердің бірі – қырғыз халқы. Оларда да қайтыс болған беделді адамның немесе батырдың атын тұлдау (ерін теріс салып, киімдерін жабу, жалы мен құйрығын күзеу) рәсімі ерте заманнан бері сақталған.
Қарақалпақтар мен ноғайлар: Бауырлас бұл халықтардың жоқтау жырлары мен аза тұту салтында тұл атқа қатысты ұғымдар мен көне жыр-жолдары ортақ. Мысалы, қарақалпақтарда марқұмның табытын немесе ақтық сапарға шығарар жолды симво түрде «ағаш ат» деп атау салты да осы дүниетаныммен байланысты.
Алтай, тыва, хакас және саха (якут) халқы: Сібір мен Алтай аймағын мекен еткен түркітілдес халықтардың этнографиясында тұлпарды аруаққа арнау дәстүрі өте күшті сақталған. Мысалы, сахаларда қайтыс болған адамның атын арнайы сыйлап, оны кейін асында сою немесе рухына бағыштау ғұрыптары академиялық еңбектерде егжей-тегжейлі жазылған.
Осетиндер мен Кавказ халықтары: Кавказ өңірінде де (әсіресе осетиндер мен өзге де таулық халықтарда) қайтыс болған ер азаматтың атын әбзелдерімен ерін теріс ерттеп, қаралы күйде қоштасу рәсімдері этнографтар тарапынан бірнеше рет тіркелген.
Бұл дәстүрдің осыншама кең таралуы – барлық көшпелі және төрт түлік малмен тығыз байланыста болған халықтардың дүниетанымында «жылқы – адамның екінші қанаты, рух серігі» деген ортақ түсініктің терең жатқанын көрсетеді.
Қазақ халқының дүниетанымында тұл атты бір жыл бойы ұстау өте қатаң тәртіппен, қасиетті жоралғылармен және бұлжымас тыйымдармен қатар жүрді. Бұл жай ғана жылқыны бос жібере салу емес, марқұмның рухына көрсетілген құрмет пен о дүниедегі жағдайын қамтамасыз етудің кепілі саналды.