Қазақ даласының табиғи байлықтары мен геосаяси орналасуы ғасырлар бойы шет мемлекеттердің, әлемдік саудагерлердің және ірі капиталдың назарын аударып келеді.
Қазақстандағы шетелдік инвестициялар мен компаниялардың пайда болу тарихын шартты түрде екі үлкен кезеңге бөліп қарастыруға болады: Патшалық Ресей мен Кеңес дәуіріндегі алғашқы элементтер және Тәуелсіздік алғаннан кейінгі жаһандық деңгейдегі жаппай келу кезеңі.
Патшалық Ресей империясы кезеңі және алғашқы шетелдік концессиялар (XIX ғасырдың соңы — ХХ ғасырдың басы)
Қазақ даласы Ресей империясының құрамына толықтай енгеннен кейін, аймаққа тек ресейлік капитал ғана емес, сонымен қатар Батыс Еуропа мен АҚШ-тың ірі монополиялары да қызығушылық таныта бастады.
Патша үкіметі өнеркәсіпті дамыту және қаржы жетіспеушілігін жою мақсатында шетелдік капиталға қазақ жеріндегі кен орындарын игеруге концессиялар (шартты түрде пайдалануға беру) бере бастады.
Бұл кезеңде ағылшын, француз және американдық капитал белсенділік танытқанымен, негізгі басым рөл британдықтарға тиесілі болды. Мысалы, Орталық Қазақстандағы Атбасар мыс кеніштері (болашақ Жезқазған өңірі) мен Жайық-Каспий өңіріндегі Орал-Каспий мұнай қоғамы (Emba) сияқты ірі стратегиалық нысандар дәл осы британдық концессиялардың үлесінде болды. Сонымен қатар Успен руднигі мен Спасск мыс балқыту зауыты сияқты кәсіпорындар да шетелдік акционерлік қоғамдардың басқаруымен жұмыс істеді.
Бұл компаниялар өңірде алғашқы өнеркәсіптік жұмысшылар сыныбының қалыптасуына әсер етті. Мұндағы кеніштер мен зауыттарда еңбек еткен жұмысшылардың негізгі көпшілігі жергілікті қазақтар мен сырттан қоныс аударушылар еді. Дегенмен, бұл үдеріс отарлық сипатта жүзеге асып, өңірдің байлығы негізінен сыртқа тасымалданып жатты.
Кеңестік кезең
КСРО кезеңінде (1920–1991 жж.) социалистік экономика жүйесі орнағандықтан, классикалық мағынадағы жеке шетелдік компаниялардың Қазақстанда дербес жұмыс істеуіне жол берілмеді.
Дегенмен, кейінгі кезеңдерде (әсіресе 1980 жылдардың аяғында қайта құру тұсында) шетелдік технология мен инвестицияны тарту үшін бірлескен кәсіпорындар (БК) құру басталды. Алайда бұл үдеріс толыққанды нарықтық сипатқа КСРО ыдырағанға дейін ие бола алмады.
Тәуелсіздік дәуірі және алғашқы жаһандық инвесторлар
Қазақстан Республикасы 1991 жылы тәуелсіздігін алған соң, экономиканы нарықтық рельске көшіру және халықаралық аренаға шығу үшін есігін шетелдік инвесторларға айқара ашты. Ел үкіметі шетелдік тікелей инвестицияларды (ТТІ) тартуға басымдық берді.
Мұнай-газ секторындағы тұңғыш алыптар
Қазақстанның егеменді тарихындағы алғашқы әрі ең ірі шетелдік инвестициялық келісімдер мұнай және газ саласынан басталды:
Chevron (Шеврон, АҚШ): Қазақстанның жаңа тарихындағы тұңғыш әрі ең ірі стратегиялық шетелдік инвесторлардың бірі. 1993 жылы Қазақстан үкіметі мен америкалық «Шеврон» компаниясы арасында әлемдегі ең ірі кеніштердің бірі — Теңіз кенішін игеру туралы тарихи келісімге қол қойылып, «Теңізшевройл» (ТШО) біріккен кәсіпорны құрылды. Бұл қадам әлемдік бизнес қауымдастыққа Қазақстанның сенімді серіктес екенін көрсетті.
British Petroleum (BP), Eni, Shell, Total сияқты әлемдік мұнай алпауыттары да 1990 жылдардың ортасында Каспий қайраңындағы жобаларға (Қашаған, Қарашығанақ) келіп қосылды.
Тау-кен және металлургия саласы
ENRC / Eurasian Resources Group (ERG) және Glencore: Түсті және қара металлургия саласында халықаралық қаржы топтары мен инвесторлар жұмыс істей бастады.
АрселорМиттал (ArcelorMittal): 1990 жылдары Қарағанды металлургия комбинатын (қазіргі «АрселорМиттал Теміртау» / «Qarmet») шетелдік инвестордың басқаруына беруі еліміздегі ірі өндірістік кәсіпорынды жекешелендірудің және шетелдік капиталды тартудың басты мысалдарының бірі болды.
Қаржы және тұтыну нарығы
Мұнай мен металдан бөлек, алғашқы жылдардан бастап Қазақстанға халықаралық қаржы институттары (Еуропалық Қайта Құру және Даму Банкі - ЕҚҚДБ, Дүниежүзілік банк) пен шетелдік банктер (мысалы, Citibank, ABN AMRO және т.б.) келіп, банк жүйесі мен нарықтық инфрақұрылымды қалыптастыруға атсалысты.
Қазақ даласындағы алғашқы шетелдік компаниялардың қызметі патша заманында сыртқы капиталдың (әсіресе британдықтардың) үстемдігімен, шикізатты сыртқа тасымалдайтын отарлық сипатта болса, кеңестік кезеңде мүлде болмады. Ал Тәуелсіздік жылдарында келген алғашқы шетелдік инвесторлар (атап айтқанда, «Chevron» сияқты әлемдік гиганттар) жас мемлекеттің экономикасын аяғына тіргуге, халықаралық деңгейге шығаруға және заманауи технологияларды әкелуге шешуші үлес қосты.
Бүгінгі таңда Қазақстан әлемнің ондаған елдерімен экономикалық байланыс орнатып, инвестициялық тартымдылығын үнемі арттырып келеді.