Солардың бірі  - Қызылорда облысы, Қазалы ауданындағы Кескен-Күйік кешені. Қыркүйектің соңында (25 қыркүйек шамасында) ерте ортағасырлық қалашықта қазба жұмыстары барысында цитадельден бұған дейін белгісіз болып келген 6 құрылыс нысаны, бірнеше қайта құрылу кезеңі және бір бөлмеде 5 деңгейлі алтарлық орындар табылды. 

Сондай-ақ жақсы сақталған монета да шықты. Қалашық көлемі жағынан осы аймақтың астанасы болған Жанкенттен үлкен. Қазіргі геодезиялық түсірілім, 3D-сканерлеу және аэрофототүсірілім әдістері қолданылған.

Ежелгі Хувара қаласы

Кескен-Күйік қалашығы ежелгі дереккөздерде Хувара қаласы деп аталады. Ху «жақсы қала», вар «орын» деген мағынаны білдіреді. Осыған қарап ғалымдар кешенді сол атақты Хувара қаласының бір бөлігі деп есептейді.

Қызылорда облысы Қазалы ауданының Бозкөл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 30-40 шақырым жерде, ежелгі Сырдария дельтасының құрғап қалған арналары арасында жатқан Кескен-Күйік қалашығы — Қазақстан археологиясының ең маңызды және әлі толық зерттелмеген ескерткіштерінің бірі. «Батпақты қалалар» деп аталатын топқа жататын бұл нысан көлемі жағынан осы өңірдегі белгілі оғыз астанасы Жанкенттен (Янгикенттен) айтарлықтай үлкен. Соңғы жылдардағы қазба жұмыстары, әсіресе 2025–2026 жылдардағы зерттеулер, оның ортағасырлық жазба деректердегі Хувара (Джувара, Хора) қаласы екенін ғылыми тұрғыдан растай түсті.

Орналасуы мен топографиясы

Қалашық дұрыс емес сопақ немесе төртбұрышты пішінді, шамамен 560×700 метрден 830×710 метрге дейінгі аумақты алып жатыр. Жалпы ауданы 50 гектардан асады. Ол үш негізгі бөліктен тұрады:

Цитадель (орталық төбе) — биіктігі 5–10 метрге жететін бекініс бөлігі;

Шахристан — ішкі қала, тұрғын үйлер мен қоғамдық ғимараттар орналасқан аймақ;

Рабадтар — сыртқы қолөнершілер мен саудагерлер кварталдары.

Сыртқы қорған қабырғалары шикі кірпіштен қаланған, бүгінде биіктігі 2–2,5 метрге дейін сақталған. 

Қала «батпақты» деп аталады, себебі ол ежелгі Сырдария атырабының ылғалды, қамысты аймағында пайда болған. Мұндай орналасу су ресурстарына жақындық пен табиғи қорғанысты қамтамасыз еткен.

Ортағасырлық араб және парсы географиялық деректерінде (соның ішінде әл-Идриси еңбектерінде) Сырдарияның төменгі ағысында Жанкент пен Хорезмге жақын Хувара қаласы жиі аталады. «Ху» сөзі — «жақсы», «вар» — «орын, қала» деген мағынаны білдіреді. Кейбір зерттеушілер оны «Күн қаласы» деп те түсіндіреді.

Археолог Карл Байпаков пен Дмитрий Воякиннің зерттеулері Кескен-Күйікті дәл осы Хуварамен сәйкестендіреді. Қалашықтан табылған жергілікті теңгелер (Хувара монета сарайында соғылған) бұл болжамды күшейтеді. Жанкент «Жаңа қала» немесе «Жаңа астана» деп аталғандықтан, Хувара оғыздардың ескі астанасы немесе ең маңызды қалаларының бірі болған деген пікір бар.

Хронологиясы

Радиокөміртектік талдаулар мен стратиграфиялық зерттеулерге сәйкес:

Қала V ғасырда пайда болған;

VII–IX ғасырларда белсенді дамыған;

IX–X ғасырларда гүлдену шыңына жеткен;

XII ғасырға дейін өмір сүрген;

XIII ғасырдың басында (моңғол шапқыншылығына дейін немесе оның бастапқы кезеңінде) қала өмірі тоқтаған.

Осылайша, Кескен-Күйік шамамен 700 жыл бойы өмір сүрген ірі қалалық орталық болған.

Зерттеу тарихы

1940–1950 жылдар — Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы (С.П. Толстов) алғашқы барлау жұмыстарын жүргізді.

1963 жыл — Б.И. Вайнберг қазба жасады.

2006 жылдан — жүйелі зерттеулер басталды (Жолдасбек Құрманқұлов бастаған экспедиция).

2019 жылдан бері «Rutrum» ЖШС (жетекшісі — тарих ғылымдарының кандидаты Дмитрий Воякин) Еуразияны зерттеу қоғамының қаржылық қолдауымен тұрақты қазба жұмыстарын жүргізіп келеді.

Зерттеулерде заманауи әдістер — геодезиялық түсірілім, 3D-сканерлеу, фотограмметрия, аэрофототүсірілім және археоботаникалық талдау — кеңінен қолданылады.

2025–2026 жылдардағы маңызды жаңалықтар2026 жылғы далалық маусымда цитадельге баса назар аударылды. 

Нәтижесінде:

6 құрылыс нысаны анықталды;

бірнеше қайта құрылу кезеңі байқалды;

бір бөлмеде алтарлық орындардың 5 деңгейі табылды. Бұл ғибадатханалық кешеннің ұзақ уақыт бойы пайдаланылғанын және рәсімдердің өзгергенін көрсетеді;

құрылыс қабаттарының бірінен жақсы сақталған монета шықты.

Бұған дейінгі қазбаларда керамика, шыны моншақтар, қола және мыс бұйымдар, жергілікті теңгелер, қола асықтар (асық ойынының оғыз заманынан бастау алғанын растайтын), металлургия және шыны өндірісінің іздері табылған. 

Археоботаникалық зерттеулер жергілікті тұрғындардың егіншілікпен айналысқанын, тіпті бөтелке тәрізді асқабақ (лагенария) өсіргенін дәлелдеді. Бұл асқабақ ыдыс ретінде де, музыкалық аспап ретінде де пайдаланылған.

Экономикасы мен мәдениеті

Кескен-Күйік — дамыған қолөнер орталығы болған. Мұнда керамика өндірісі, қола, мыс және темір балқыту, шыны ыдыстар жасау ісі жақсы жолға қойылған. 

Қала Ұлы Жібек жолының тармақтарында орналасқандықтан, сауда-саттық белсенді жүргізілген. Хорезм, Түргеш және басқа да аймақтармен байланыс теңгелер арқылы расталады.

Діни тұрғыдан алғанда, IX–X ғасырларға жататын ғибадатхана қалдықтары мен көп деңгейлі алтарлар жергілікті халықтың әртүрлі наным-сенім ұстанғанын көрсетеді.

Тарихи маңызы

Кескен-Күйік — оғыз мемлекетінің ірі орталықтарының бірі. Ол Сырдария атырабындағы қалалық өркениеттің дамуын, көшпелі және отырықшы мәдениеттердің өзара ықпалын, жергілікті халықтың шаруашылығын зерттеуге мүмкіндік береді. Қалашық Қазақстан тарихындағы оғыз дәуірін тереңірек түсінуге жол ашады.

Қазіргі уақытта Кескен-Күйік ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгізілу мүмкіндігі қарастырылуда. Жүйелі зерттеулер жалғасса, ол Қазақстанның ортағасырлық тарихындағы ең маңызды археологиялық ашылулардың біріне айналуы әбден мүмкін.

Кескен-Күйік - тек қираған қабырғалар мен топырақ төбешіктер емес. Бұл - Сыр өңірінің терең тарихына ашылған терезе. 

Әрбір жаңа қазба маусымы осы терезені кеңейтіп, біздің өткеніміз туралы білімімізді толықтырып, ұлттық тарихи жадымызды байыта түседі.