Бүгін – еліміздің ғана емес, әлемдік атом және металлургия өнеркәсібінің қарашаңырағына айналған кәсіпорын – Үлбі металлургия зауытының (ҮМЗ) ресми құрылған күні.
1949 жылдың 29 қазанында кәсіпорын қоймасына алғашқы өнім – торий оксалаты түсіп, осы сәт зауыттың түп тамыры мен ресми туған күні болып тарихқа енді. Осылайша, Өскемен қаласындағы Үлбі өзенінің жағасында келешекте жаһандық маңызы бар стратегиялық өнеркәсіп орталығының негізі қаланды.
Құпия бастамадан – жаһандық көшбасшылыққа дейін
Өткен ғасырдың орта шенінде Кеңес Одағының атом жобасын жүзеге асыру мақсатында қолға алынған бұл құпия кәсіпорын қысқа мерзім ішінде алып өндіріс орнына айналды. Бастапқы кезеңде торий өндіруден бастау алған зауыт жұмысы көп ұзамай өз бағытын кеңейтіп, ел экономикасы мен қорғаныс саласы үшін аса маңызды сирек металдарды игеруге көшті.
1950 жылдардың басынан бастап мұнда қазіргі күнге дейін әлемдік нарықта жоғары бағаланатын үш негізгі бағыт – уран, бериллий және тантал өндірісі қолға алынды.
Бериллий өндірісі: Зауыт бұл бағыт бойынша әлемдегі ең ірі өндірушілердің бірі болып, аэрокосмостық сала, электроника және машина жасауда қолданылатын бірегей материалдарды шығарады.
Тантал өндірісі: Жоғары технологиялы құрылғылар мен конденсаторларға қажетті тантал өнімдері әлемдік стандарттарға сай өндіріліп, жаһандық нарықтың айтарлықтай бөлігін қамтамасыз етеді.
Уран өндірісі: Атом электр станцияларына (АЭС) арналған уран отын таблеткаларын шығаратын бұл кәсіпорын – халықаралық аренада сенімді серіктес ретінде мойындалған.
Үлбі металлургия зауытының жетістігі – оның тынымсыз ғылыми ізденістері мен өндірістік үдерістерді үздіксіз жетілдіріп отыруында. Кәсіпорын мамандары ең қатаң экологиялық және халықаралық қауіпсіздік талаптарын сақтай отырып, жоғары технологиялы өнімдерді шығаруда көш бастап келеді.
Бүгінде ҮМЗ «Қазатомпром» ұлттық атом компаниясының құрамында жұмыс істей отырып, Қазақстанның әлемдік ядролық отын нарығындағы стратегиялық ұстанымын нығайтуға өлчөусіз үлес қосып келеді.
Үлбі металлургия зауыты (ресми атауы — «Үлбі металлургиялық зауыты» акционерлік қоғамы) — Қазақстанның атом өнеркәсібі мен түсті металлургиясының флагманы. Ол Шығыс Қазақстан облысының Өскемен қаласында орналасқан және 1949 жылдан бері жұмыс істейді. Зауыт «Қазатомөнеркәсіп» Ұлттық атом компаниясының құрамына кіреді және әлемде уран, бериллий, тантал және ниобий өнімдерін өндіруде жетекші орындардың бірін иеленеді.Құрылу тарихы және алғашқы жылдарЗауыт Кеңес Одағының атом жобасы аясында құрылды. 1947 жылы 4 қазанда КСРО Министрлер Кеңесінің құпия бұйрығымен Өскеменде «2А» зауытын (кейін «пошта жәшігі №10» деп аталған) салу туралы шешім қабылданды. Бұл АҚШ-тың атом қаруына жауап ретінде Кеңес Одағының ядролық бағдарламасын жедел дамытуының бір бөлігі еді.
Ресми туған күні — 1949 жылдың 29 қазаны. Дәл осы күні зауыт қоймасына алғашқы өнім — торий оксалаты (55 кг) өткізілді. Торий сол кезде ядролық қарудың мүмкін альтернативті заряды ретінде қарастырылған. Торий өндірісі тек екі жылға созылып, кейін негізгі бағыттарға ауысты.
Негізгі өндірістердің қалыптасуы
1951 — 20% плавиктік (фторлы) қышқыл өндірісі басталды.1952 — Тантал өндірісі құрылды.1954 — Уран өндірісі іске қосылды.1956 — Бериллий өндірісі басталды.1972 — Атом энергетикасы үшін арматура, ұштық және жинақтаушы бұйымдар өндірісі.1974 — Асқын өткізгіш материалдар өндірісі.1992 — Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградалар мен металл теңгелерін шығару басталды (зауыт аумағында Қазақстан теңге сарайы орналасқан).1997 — Зауыт «Қазатомөнеркәсіп» ҰАК құрамына енді.
1970-жылдардың басында ҮМЗ әлемдегі уран, тантал және бериллий өнімдерін өндіруші ірі кәсіпорындардың қатарына енді. Кеңес кезінде ол ядролық қару, суасты қайықтары және спутниктер үшін отын шығарған.Қазіргі қызметі және өнімдеріБүгінде ҮМЗ АҚ мынадай негізгі өнімдер шығарады:
Атом электр станциялары үшін уран диоксидінен жасалған отын таблеткалары;Бериллий, тантал және ниобий негізіндегі жоғары технологиялық өнімдер (ядролық, электроника, аэроғарыш, металлургия, медицина салаларына арналған).
Зауыттың ерекшелігі — қоршаған ортаға ең төмен әсер етуі. Технологиялық процестер негізгі компоненттерді барынша толық алуға және олардың сыртқы ортаға шығуын шектеуге мүмкіндік береді. Өскемен атмосферасына шығарылатын залалды заттардың үлесі қаланың жалпы өнеркәсіптік шығарындыларының 0,1%-ынан аз.
Ең маңызды жобалардың бірі — «Үлбі-ЖБҚ» ЖШС (Ulba-FA). Бұл Қазақстан-Қытай бірлескен кәсіпорны (Қазатомөнеркәсіп — 51%, China General Nuclear Power Corporation). Ол атом электр станциялары үшін жылу бөлетін құрамалар (ЖБҚ) шығарады. 2021 жылы іске қосылып, 2024 жылы жобалық қуатқа (жылына 200 тонна төмен байытылған уран) жетті. 2025 жылы 471 ЖБҚ өндірілді, өнімдер Қытайдың бірнеше АЭС-теріне жеткізіледі. 2022–2026 жылдар аралығында 1448 ЖБҚ (660 тоннадан астам уран) жөнелтілді.
2025 жылы зауыттың шоғырландырылған таза пайдасы 11,8 млрд теңгені құрады (2024 жылмен салыстырғанда 17%-ға артық). ЖБҚ өнімдері Қазақстанның экспорттық тауарларының топ-10 қатарына енді.
2017 жылы Халықаралық атом энергиясы агенттігінің (МАГАТЭ) төмен байытылған уран банкі (LEU Bank) зауыт аумағында ашылды. 1994 жылы «Sapphire» операциясы бойынша жоғары байытылған уранның бір бөлігі АҚШ-қа шығарылған болатын.Әлеуметтік және экономикалық маңызыЗауыт Өскемен қаласының дамуына зор үлес қосты: мыңдаған жұмыс орындары, тұрғын үйлер, мектептер, ауруханалар және әлеуметтік нысандар пайда болды. 2023–2025 жылдары өңірлік бюджетке миллиардтаған теңге салық төленді. 2024 жылы зауыт 75 жылдық мерейтойын атап өтті.
Үлбі металлургия зауыты Кеңес атом жобасынан бастау алып, бүгінде Қазақстанның жоғары технологиялық экспорттық әлеуетінің символына айналды. Ол елдің ядролық отын циклін дамытуға, қосылған құны жоғары өнім үлесін арттыруға және әлемдік нарықтағы орнын нығайтуға елеулі үлес қосуда.
Қазақстан атом өнеркәсібінің дамуы
Қазақстанның атом өнеркәсібі — ел экономикасының стратегиялық маңызды саласы. Ол Кеңес дәуіріндегі әскери жобалардан бастау алып, бүгінде әлемдегі ең ірі табиғи уран өндірушіге және ядролық отын циклінің маңызды қатысушысына айналды.
1. Кеңес кезеңі (1940–1991 жылдар)
Атом саласының бастауы 1940-жылдарға тұспа-тұс келеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде КСРО атом жобасын бастады.
1947–1948 — «Волков экспедициясы» (қазіргі «Волковгеология» АҚ) құрылып, уран кен орындарын іздеу басталды.1949 — Өскеменде Үлбі металлургия зауыты іске қосылды (алғашқы өнім — торий оксалаты).1951 — Қазақстандағы алғашқы уран кен орны — Қордай ашылды.1949–1989 — Семей ядролық сынақ полигоны жұмыс істеді. Мұнда 456 ядролық және термоядролық жарылыс жасалды. Полигон қоршаған орта мен халыққа ауыр зардап әкелді.1972–1999 — Ақтауда БН-350 жылдам нейтронды реакторы жұмыс істеді. Ол электр энергиясын, жылуды өндіріп, Каспий теңізінің суын тұщылатты. Бұл Қазақстандағы алғашқы (және ұзақ уақыт жалғыз) энергетикалық реактор болды.1980–1982 жылдары уран өндірісі шыңына жетті: 30-ға жуық кен орнында жұмыс істеп, салада 70 мыңнан астам адам еңбек етті.
Тәуелсіздік және ядролық қарусыздану (1991–2000 жылдар)
1991 жыл 29 тамыз — Президент Нұрсұлтан Назарбаев Семей полигонын жабу туралы Жарлыққа қол қойды. Бұл тарихи шешім болды.Қазақстан КСРО ыдырағаннан кейін әлемдегі төртінші ядролық арсеналды иеленді, бірақ ерікті түрде одан бас тартты (1994 жылға қарай барлық ядролық қару шығарылды).1997 жыл — «Қазатомөнеркәсіп» Ұлттық атом компаниясы құрылды. Ол уран өндіру, қайта өңдеу және экспорттың негізгі операторына айналды.Үлбі металлургия зауыты «Қазатомөнеркәсіп» құрамына енді.
Қазіргі кезең (2000 жылдан бері)
Қазақстан әлемдегі №1 уран өндіруші елге айналды (2009 жылдан бастап). 2025 жылы шамамен 25,8 мың тонна уран өндірілді, бұл әлемдік өндірістің шамамен 40%-ын құрайды. Негізгі әдіс — жерасты ұңғымалық шаймалау (ЖҰШ), ол экологиялық тұрғыдан тиімдірек.
Негізгі жетістіктер:
Үлбі металлургия зауытында уран отыны таблеткалары мен жылу бөлетін құрамалар (ЖБҚ) өндірісі («Үлбі-ЖБҚ» жобасы Қытаймен бірлесіп).2017 жылы МАГАТЭ-нің төмен байытылған уран банкі (LEU Bank) Өскеменде ашылды.Халықаралық серіктестіктер (Қытай, Ресей, Франция, Канада, Жапония компанияларымен бірлескен кәсіпорындар).
2024 жылғы 6 қазандағы республикалық референдумда халықтың 71%-дан астамы атом электр станциясын (АЭС) салуды қолдады. Елімізде алғашқы ірі АЭС салу жоспарлануда (ықтимал орындар — Балқаш көлі маңындағы Үлкен ауылы немесе басқа алаңдар). Мақсат — 2035 жылға қарай электр энергиясының 5%-ын атом энергетикасынан алу.
Сонымен қатар, ядролық отын циклін толықтыру (байыту, қайта өңдеу) және ғылыми зерттеулерді дамыту бағыттары қарастырылуда.