Шоқан Уәлихан - қазақ халқынан шыққан біртуар тұлға, әлемдік деңгейдегі шығыстанушы-ғалым әрі өз заманындағы геосаяси жағдайға байланысты мемлекеттік тапсырма атқарған дипломатикалық барлаушы. Оның бұл қызметі мен өмір жолы архив құжаттарымен және ғылыми еңбектерімен толық дәлелденген тарихи шындық.
Неліктен оны дипломатикалық барлаушы деуге болады?
Тиянақты әскери-ғылыми дайындық: Шоқан Омскідегі Кадет корпусын бітіргеннен кейін Ресей империясының Батыс Сібір генерал-губернаторлығында әскери қызмет атқарды. Корпус қабырғасында топография, картография, тіл білімі және стратегиялық ақпарат жинау әдістерін терең меңгерді. Кейін әскери қызметте штаб-ротмистр шеніне дейін көтерілді. (Айта кету керек, ол заманда арнайы «барлау мектебі» болған жоқ, сондықтан Шоқан бұл міндетті өз білімі мен табиғи зеректігі арқылы кәсіби деңгейде атқарды).
Мемлекеттік маңызы бар ресми тапсырмалар: Оның Құлжаға (1856 ж.) және атақты Қашғарға (1858–1859 жж.) жасаған сапарлары жай ғана саяхат емес еді. Бұл сапарлар Ресей сыртқы істер министрлігі (Азия департаменті) мен Батыс Сібір әскери билігі тарапынан жүктелген аса жауапты геосаяси тапсырмалар болатын.
Жинаған мәліметтерінің стратегиялық құндылығы: Ол Қашғарға көпес кейпінде («Әлімбай Абдиллабаев» деген атпен) кіріп, өңірдің саяси ахуалын, әскери күштерін, экономикалық әлеуетін, халықтың көңіл-күйін және географиялық картасын егжей-тегжейлі зерттеп, империя басшылығына құпия әскери-саяси есептер ұсынды.
Оны тек «тыңшы» деп шектеуге бола ма?
Шоқан Уәлиханды тек «тыңшы» немесе «барлаушы» деп қана қарастыру оның тұлғалық ауқымын тым тарылтып жібереді. Барлаушылық — оның қызметінің бір қыры ғана.
Ол - қазақтан шыққан тұңғыш ғалым-энциклопедист, этнограф, фольклорист, тарихшы және қоғам қайраткері.
Оның барлаушылық сипаттағы сапарлары ғылыми экспедициялармен және ағартушылық миссиялармен тығыз ұштасып жатты. Ол Ресей империясының геосаяси мүддесі үшін дерек жинағанымен, басты мұрасы мен мақсаты — ғылымды дамыту, шығыстануға үлес қосу және өз халқының мүддесін қорғау болды.
Шоқан Уәлиханның 1858–1859 жылдардағы Қашғарға (Шығыс Түркістан) жасаған сапары — әлемдік ғылым мен дипломатикалық барлау тарихындағы ең қауіпті әрі ерекше операциялардың бірі болды.
Бұл сапардың қалай өткені және оның жазған құпия есептерінің маңызы қысқаша былай сипатталады:
Орталық Азияның сол кездегі жабық әрі еуропалықтар үшін өте қауіпті аймағына Шоқан маргеландық көпестің ұлы «Әлімбай» деген атпен енді. Бұған дейін бұл өлкеге бармақ болған неміс ғалымы Адольф Шлагинтвейт жергілікті қақтығыстардың кесірінен қайғылы қаза тапқан еді. Шоқан бұл тәуекелді жақсы түсініп, саналы түрде барды.
1858 жылы маусымда Семейден шыққан сауда керуеніне қосылып, Тянь-Шань арқылы өтті, жергілікті қазақ-қырғыз руларымен байланыс орнатты. Қазан айында көне Қашғар қаласына аман-есен жетті. Қаладағы жағдайды қатаң бақылап, қауіп күшейген сәттерде күнделіктері мен жазбаларын ағаш жәшікке салып жерге көміп кеткен кезеңдері де болды.
Санкт-Петербургке оралған соң ол патшалық билікке және Орыс географиялық қоғамына «Алты шаһардың жай-жапсары» (немесе «Шығыс Түркістан өлкесінің жағдайы») атты іргелі есеп ұсынды. Бұл есеп сол замандағы жабық жатқан өлке туралы ең сенімді әрі бағалы дереккөз болды.
Бұл есептер Ресей империясы үшін сол кездегі белгісіз, жабық жатқан Шығыс Түркістанның (Қашғарияның) саяси құрылымы, әскери күші, демографиясы, Қытайдың (Цин империясы) аймақтағы ұстанымы және өзара қақтығыстар туралы жалғыз әрі ең сенімді дереккөз болды. Орыс әскери штабы мен сыртқы саясат ведомствосы аймақтағы геосаяси қадамдарын осы Шоқан әкелген мәліметтерге сүйене отырып жоспарлады.
Шоқанның бұл еңбектері мен жазбалары көп ұзамай орыс тілінен басқа еуропалық тілдерге (неміс, ағылшын) аударылып, Батыс ғылыми орталығында үлкен дүмпу тудырды. Ол әлемдік шығыстану ғылымына ұйғыр халқының этнографиясы, тілі, фольклоры мен тарихы туралы тұңғыш рет ғылыми негізделген шынайы мәліметтер әкелді.
Шоқанның Қашғар сапары кезінде жасаған құпия есептері империяның саяси-әскери мүддесін қамтамасыз етіп қана қоймай, Орталық Азия мен Шығыс Түркістанды зерттеудегі өлшеусіз ғылыми ерлікке айналды.
Белгілі тарихшылар мен шығыстанушылардың пікірінше, Шоқанның Омскідегі кадет корпусында алған білімі мен орыс әскери штабының тапсырмаларын орындауы оның кәсіби деңгейде даярланғанын көрсетеді.
Зерттеушілер атап өткендей, «Шоқан тек саяхат жасаған жоқ, ол Батыс Сібір генерал-губернаторы Г.Х. Гасфорттың және Ресей Сыртқы істер министрлігінің тапсырмасымен Орталық Азияның жабық аймақтары туралы стратегиялық, геосаяси мәлімет жинай жүріп, әлемдік шығыстануға өлшеусіз ғылыми үлес қосты».