ХХ ғасырдың басында Түркістан өлкесінде жаңа қоғамдық ой қалыптасты. Бұхара, Ташкент, Самарқанд, Қазан, Орынбор және Ыстанбұл қалаларында білім алған зиялылар халықтың болашағы, ұлттық тіл, әдебиет, мектеп, баспасөз және саяси дербестік мәселелерін талқылай бастады. Осы кезеңде өзбек халқының рухани және саяси тарихында ерекше орын алған тұлғалардың бірі – Абдурауф Фитрат.
1886 жылы Бұхарада дүниеге келген Фитрат – жазушы, ақын, драматург, әдебиет зерттеушісі, тілтанушы және қоғам қайраткері. Ол ХХ ғасыр басындағы Орталық Азия жәдидшілдігінің көрнекті өкілдерінің бірі саналады. Оның өмірі мен шығармашылығы өзбек әдебиетінің жаңару тарихымен, Түркістандағы ағартушылық қозғалыспен және сол кезеңдегі түркі халықтарының ұлттық ояну үдерісімен тығыз байланысты.
Фитраттың балалық және жастық шағы Бұхарада өтті. Ол әуелі дәстүрлі мектепте, кейін Мири Араб медресесінде білім алды. Араб, парсы және түркі тілдерін меңгеріп, шығыс әдебиеті мен философиялық мұраларын оқыды. Анасы Мұстафабибінің әдебиетке жақындығы да оның қалыптасуына әсер еткен. Фитрат бала кезінен Науаи, Физули, Беділ, Увайси секілді ақындардың шығармаларымен танысқан.
1909 жылы білімін жалғастыру үшін Ыстанбұлға аттанады. Осман империясының астанасында 1913 жылға дейін болған кезең оның дүниетанымына елеулі ықпал етті. Бұл уақытта Ыстанбұл түркі-мұсылман әлеміндегі саяси, мәдени және интеллектуалдық пікірталастардың маңызды орталықтарының бірі еді. Мұнда Фитрат жәдидшілдік, конституциялық басқару, ұлттық жаңғыру және түркі халықтарының тарихи бірлігі туралы идеялармен танысты.
Ыстанбұлда жүрген кезінде оның «Мунозара» атты еңбегі жарық көрді. Парсы тілінде жазылған бұл шығармада Бұхара қоғамындағы білім беру жүйесі, діни оқу орындарының жағдайы және әлеуметтік өзгерістер қажеттілігі сөз болады. Шығармадағы пікірталас тәсілі авторға қоғамдағы ескі көзқарастар мен жаңашылдық ұстанымдарын салыстыруға мүмкіндік берді.
Фитраттың Ыстанбұлдағы жылдары оның түркілік дүниетанымының қалыптасуына да әсер етті. Ол түркі халықтарының ортақ әдеби мұрасы мен тарихи сабақтастығына назар аударды. Кейін бұл қызығушылық ғылыми зерттеулерінен, әсіресе көне түркі әдебиеті туралы еңбектерінен көрініс тапты.
Фитраттың қоғамдық қызметін жәдидшілдік қозғалысынан бөліп қарастыру мүмкін емес. ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында қалыптасқан бұл қозғалыс мұсылман қоғамдарындағы білім беру жүйесін жаңартуды, жаңа әдістегі мектептер ашуды, ғылым мен баспасөзді дамытуды көздеді. Оның көрнекті өкілдері қатарында Исмаил Гаспыралы, Махмұдқожа Бехбуди, Абдулла Авлони, Мунаввар Қари және Абдурауф Фитрат болды. Олардың көзқарастарында айырмашылықтар кездескенімен, ортақ мәселе – халықтың білім деңгейін көтеру және қоғамдық өмірді жаңарту еді.
Фитрат Бұхараға оралғаннан кейін жаңа әдістегі мектептер ашу, оқулықтар әзірлеу және ағартушылық жұмыстарын ұйымдастыруға қатысты. Оның «Баянати сайёҳи һинди» атты шығармасында Үндістаннан келген саяхатшының көзімен Бұхара әмірлігінің қоғамдық жағдайы суреттеледі. Автор білім беру жүйесіндегі кемшіліктерді, басқарудағы олқылықтарды, әлеуметтік теңсіздік пен қоғамдық тоқырауды сынға алады. 1917 жылғы саяси өзгерістерден кейін Фитрат Жас бұхаралықтар қозғалысының жетекші өкілдерінің біріне айналды. Қозғалыс Бұхара әмірлігін реформалауды, мемлекеттік басқару жүйесін өзгертуді және қоғамды жаңғыртуды мақсат етті. 1920 жылы Бұхара Халық Кеңестік Республикасы құрылғаннан кейін Фитрат үкімет құрамында жауапты қызметтер атқарды. Сыртқы істер саласында да еңбек етті.
Фитрат және Алаш зиялылары
Фитраттың өмірі мен қызметін қазақ тарихындағы Алаш қозғалысымен байланыстыра қарастыру ХХ ғасыр басындағы түркі халықтарының қоғамдық ойындағы ортақ үрдістерді түсінуге мүмкіндік береді.
Бұл кезеңде қазақ, өзбек, татар, башқұрт және басқа да түркі-мұсылман халықтарының зиялылары өзара байланыста болды. Олардың бір бөлігі Ыстанбұлда, Қазанда, Орынборда, Ташкентте және басқа қалаларда білім алып, баспасөз арқылы пікір алмасты. Жәдидшілдік идеялары осы интеллектуалдық байланыстың маңызды арнасына айналды. Қазақ даласында бұл бағыт Алаш зиялыларының ағартушылық және саяси қызметінен көрінді. Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы, Мұстафа Шоқай және басқа қайраткерлер ұлттық мектеп, ана тілі, баспасөз, жер мәселесі мен мемлекеттік басқару туралы мәселелерді көтерді. Фитрат пен Алаш қайраткерлерінің тарихи қызметінде бірнеше ортақ бағыт байқалады.
Біріншіден, білім беру жүйесін жаңарту. Фитрат Бұхарадағы ескі оқу жүйесін реформалауды қолдаса, Ахмет Байтұрсынұлы қазақ тіліндегі оқулықтар мен әліпби мәселесіне ерекше көңіл бөлді. Екі тұлға да халықтың қоғамдық дамуын біліммен және ана тіліндегі сауаттылықпен байланыстырды.
Екіншіден, ұлттық әдебиет пен тілдің дамуы. Фитрат өзбек әдеби тілінің қалыптасуына, көне түркі әдеби мұрасын зерттеуге және әдебиет теориясына үлес қосты. Алаш зиялылары қазақ тілінің қоғамдық қызметін кеңейтіп, ұлттық әдебиеттің жаңа жанрлық және көркемдік бағыттарын қалыптастырды. Бұл ретте Ахмет Байтұрсынұлының «Әдебиет танытқышы» мен Фитраттың «Адабиёт қоидалари» еңбектерін өз кезеңіндегі ұлттық әдебиеттану ғылымының қалыптасуы тұрғысынан салыстыруға болады.
Үшіншіден, саяси автономия мәселесі. 1917–1918 жылдары қазақ зиялылары Алаш автономиясын құруға ұмтылса, Түркістан өлкесінде Мұстафа Шоқай бастаған қайраткерлер Түркістан автономиясының идеясы төңірегінде топтасты. Бұхарадағы Жас бұхаралықтар да әмірлік билігін реформалау және жаңа мемлекеттік құрылым қалыптастыру жолында әрекет етті.
Бұл қозғалыстардың саяси бағдарламалары мен тарихи жағдайлары бірдей болған жоқ. Алайда олардың барлығында жергілікті халықтың саяси өкілдігі, білім беру, ұлттық мәдениет және өзін-өзі басқару мәселелері маңызды орын алды.
Фитраттың Алаш қайраткерлерімен байланысын осы ортақ интеллектуалдық кеңістік аясында қарастырған дұрыс. Олардың арасында тікелей ұйымдастырушылық байланыс болғанын дәлелдейтін деректерді жеке зерттеу қажет. Ал жәдидшілдік, түркілік мәдени мұра, ұлттық әдебиет және автономия идеялары олардың қоғамдық қызметіндегі айқын үндестікті көрсетеді.
Әдебиеттанушы Фитрат
Фитрат өзбек әдебиетінің жанрлық және теориялық тұрғыдан жаңаруына ықпал еткен қаламгерлердің бірі. Оның шығармашылық мұрасында поэзия, проза, драматургия және әдебиет теориясы қатар дамыды.
1926 жылы жарық көрген «Адабиёт қоидалари» еңбегі өзбек әдебиеттануы тарихындағы маңызды зерттеулердің қатарына жатады. Мұнда әдебиеттің табиғаты, көркемдік ерекшеліктері, өлең құрылысы, жанрлар мен әдеби шығармашылық мәселелері қарастырылады. Фитрат әдебиетті жүйелі ғылыми тұрғыдан түсіндіруге және ұлттық әдебиеттанудың терминологиялық негіздерін қалыптастыруға ұмтылды. Оның «Энг эски турки адабиёт намуналари» атты зерттеуі де ерекше назар аударуға тұрарлық. Еңбекте көне түркі әдеби мұралары жинақталып, олардың тарихи және көркемдік сипаты қарастырылады. Фитраттың бұл бағыттағы ізденістері түркі халықтарының ортақ әдеби тарихын зерттеуге деген қызығушылығын танытады. Драматургия саласында «Абулфайзхон», «Чин севиш», «Хинд ихтилолчилари», «Темур сағанаси» секілді шығармалары белгілі. Әсіресе «Абулфайзхон» драмасында Бұхара тарихындағы саяси тартыстар, билік пен жауапкершілік мәселелері көрініс тапқан. Тарихи материалды көркем шығармаға айналдыру арқылы Фитрат өткен кезеңдегі саяси оқиғаларға баға беруге тырысты.
Оның ғылыми қызығушылықтары әдебиетпен шектелмеді. Өзбек тілінің грамматикасына арналған «Сарф» және «Нахв» еңбектерін жазды. Сонымен бірге «Өзбек классикалық музыкасының тарихы» атты зерттеуінде ұлттық музыкалық мұраға назар аударды. Осы еңбектер Фитраттың өзбек филологиясы мен мәдениеттануындағы орнын айқындайды.
1920-жылдардың екінші жартысынан бастап Фитрат негізінен ғылыми және педагогикалық қызметпен айналысты. Ол Ташкент пен Самарқандта жұмыс істеп, әдебиет, тіл, тарих және музыка салаларында зерттеулер жүргізді. 1930-жылдары Кеңес Одағында ұлттық интеллигенцияға қарсы саяси қысым күшейді. Бұған дейін қоғамдық және саяси қызмет атқарған көптеген қайраткерлер «ұлтшыл», «кеңес өкіметіне қарсы» деген айыптармен қудаланды. Фитрат 1937 жылы тұтқындалып, 1938 жылғы 4 қазанда атылды. Оның шығармалары мен ғылыми мұрасы ұзақ уақыт бойы саяси шектеулерге ұшырады. Кейін ақталып, еңбектері қайта жариялана бастады.
Осы кезеңде Қазақстанда да Алаш қозғалысының жетекшілері мен оған қатысы бар зиялылар қуғын-сүргінге ұшырады. Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы бастаған қазақ қайраткерлерінің тағдыры Фитраттың өмір жолымен тарихи тұрғыдан сабақтасып жатыр. Түркістан мен қазақ даласындағы ұлттық интеллигенцияның бір буыны осындай саяси науқанның құрбанына айналды.
Абдурауф Фитраттың мұрасы қазіргі өзбек әдебиеті мен ғылымының тарихында маңызды орын алады. Оның шығармалары ХХ ғасыр басындағы Бұхара қоғамының жағдайын, жәдидшілдік қозғалыстың мақсаттарын және ұлттық мәдениетті жаңарту жолындағы ізденістерді танытады.