«Қан мен тер» спектаклі неге қазақ театрының тарихында ерекше орын алады?

Бөлісу

22.11.2026 133

Қазақ театр өнерінің тарихында көркемдік деңгейімен ғана емес, тұтас бір кезеңнің шығармашылық мүмкіндігін танытқан қойылымдар бар. Солардың бірі – Әбдіжәміл Нұрпейісовтің әйгілі «Қан мен тер» роман-трилогиясы негізінде сахналанған спектакль. Режиссер Әзірбайжан Мәмбетовтің 1973 жылы көрерменге ұсынған туындысы ұлттық театрдың маңызды жетістіктерінің біріне айналып, 1974 жылы КСРО Мемлекеттік сыйлығына ие болды. Бұл оқиға қазақ әдебиеті мен сахна өнерінің өзара байланысын жаңа деңгейге көтерген тарихи белес ретінде бағаланады. 


«Қан мен тердің» ерекшелігі – ауқымды прозалық шығарманы сахна заңдылығына бейімдеп, халық тағдырын жеке адамдардың психологиялық арпалысы арқылы көрсетуінде. Еламан, Ақбала, Қален секілді кейіпкерлердің жан дүниесін ашқан актерлер өнері мен Мәмбетовтің режиссерлік шешімі спектакльді ұлттық сахнаның көркемдік ізденістеріндегі елеулі құбылысқа айналдырды.

Арал жағасындағы тіршілік – тұтас қоғамның көрінісі

«Қан мен тердің» сахналық тарихын түсіну үшін алдымен оның әдеби негізіне назар аудару қажет.

Әбдіжәміл Нұрпейісовтің «Ымырт», «Сергелдең», «Күйреу» романдарынан тұратын трилогиясы қазақ прозасының әлеуметтік және психологиялық сипатын тереңдеткен шығармалардың бірі саналады. Оның алғашқы кітабы 1961 жылы, екіншісі 1964 жылы, үшіншісі 1970 жылы жарық көрді. Оқиғалар ХХ ғасыр басындағы Арал маңы балықшыларының өмірі төңірегінде өрбиді. Теңіз жағалауындағы еңбек, жоқшылық, әлеуметтік теңсіздік, адам арасындағы күрделі қарым-қатынас және қоғамдық өзгерістер романның негізгі арқауына айналады.

Нұрпейісовтің ерекшелігі – тарихи құбылыстарды тек қоғамдық оқиғалар тізбегі ретінде баяндамауында. Жазушы сол өзгерістердің қарапайым адамның мінезіне, отбасына, таңдауына және болашағына қалай әсер еткенін көрсетеді.

Еламан – осы күрделі ортаның өкілі. Кейіпкер өміріндегі әділетсіздік, кедейлік және ар-намыс мәселелері тұтас қоғамдағы қайшылықтармен сабақтасып жатады. Ақбала бейнесі де біржақты бағалауға келмейді. Кейіпкер әрекеттерінен әйел тағдырының күрделілігі, әлеуметтік ортаның қысымы мен жеке бақытқа ұмтылыс қатар байқалады. Ал Қаленнің мінезі арқылы қоғамдағы наразылық пен қарсылықтың басқа қыры ашылады. Осы кейіпкерлерді театр сахнасына көшіру үлкен шығармашылық жауапкершілік жүктеді. Өйткені романның әсерін қалыптастыратын авторлық баяндауды, ішкі монологтарды және күрделі тарихи көріністерді сахнада дәл сол қалпында қайталау мүмкін емес.

Театр жазушының сөзін ғана емес, сол сөздің астарындағы адам тағдырын көрсетуі тиіс еді.

Әзірбайжан Мәмбетовтің режиссерлік белесі

1973 жылы Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ академиялық драма театрында «Қан мен тер» спектаклі сахналанды. Қойылымның режиссері – Әзірбайжан Мәмбетов, суретшісі – Александр Кривошеин.  Бұл кезең қазақ театрындағы режиссерлік мәдениеттің кемелденуімен ерекшеленді. Мәмбетов театр өнеріне сахналық кеңістікті жинақы пайдалану, драмалық тартысты күшейту және актерлік ансамбльге ерекше мән беру секілді шығармашылық ұстанымдар әкелген режиссерлер қатарында болды. Театр тарихын зерттеген еңбектерде оның «Ана – Жер-ана», «Қарагөз», «Абай», «Қарақыпшақ Қобыланды», «Қан мен тер» сияқты қойылымдары ұлттық режиссураның көркемдік көкжиегін кеңейткені атап көрсетіледі. 

«Қан мен терді» сахналаудағы басты қиындық трилогияның көлемінде ғана емес, оның ішкі құрылымында жатты. Романда бір адамның өмірі арқылы көптеген әлеуметтік қатынас ашылады. Кейіпкерлердің жеке шешімдері қоғамдық өзгерістермен тығыз байланысқан. Ал театрда осындай ауқымды дүниені шектеулі уақыт пен кеңістікке сыйғызу қажет. Мәмбетов қойған спектакльдің тарихи мәні де осында: романның қоғамдық ауқымы сақтала отырып, сахналық тартыстың алдыңғы қатарына адам мінезі мен психологиялық қайшылық шығарылды. Қойылымды ұлттық театрдың жаңа белесі деуге негіз болатын жайт – сахнада тұрмыстық көріністерді тізбектеуден гөрі сол тұрмыстың адам санасына түсірген салмағын көрсетуге басымдық берілуі.

Еламан, Ақбала, Қален: актерлік мектептің үлкен сынағы

«Қан мен тер» спектаклінің табысын режиссерлік шешімнен бөлек қарастыру мүмкін емес. Қойылымның сахналық қуатын қалыптастырған басты күштердің бірі – актерлер құрамы.

Асанәлі Әшімов – Еламан

Еламан бейнесінде ар-намыс, төзім, күйзеліс және әділетсіздікпен күрес қатар көрініс тапты. Кейіпкердің ішкі дүниесін сахна тілімен жеткізу актерлік шеберліктің маңызды сынағына айналды.

Фарида Шәріпова – Ақбала

Ақбала тағдыры арқылы махаббат, еркіндікке ұмтылу және қоғамдық қысым арасындағы қайшылықтар ашылды. Бұл рөл әйел кейіпкердің ішкі әлемін күрделі драмалық бейне ретінде танытты.

Ыдырыс Ноғайбаев – Қален

Қаленнің мінезі қоғамдық тартысқа қуат берді. Актер сомдаған бейне спектакльдегі әлеуметтік наразылық пен адамдық қайшылықты тереңдетті.

Осы үш актердің рөлі, әсіресе, спектакльдің психологиялық салмағын арттырды. Нұрпейісов романындағы кейіпкерлерді сахнада нанымды көрсету үшін орындаушыға сыртқы әрекеттен бөлек, ішкі өзгерісті де сезіндіру қажет болды. Актерлердің жетістігі қарапайым еңбек адамын сахнаға шығарудың өзінен емес, сол адамның жан дүниесі күрделі әрі қайшылықты екенін жеткізуден көрінді. Мұндай тәсіл көрерменді кейіпкерді сырттай бақылап қана қоймай, оның шешімдері жөнінде ойлануға шақырады. Бұл – әлеуметтік тақырыптағы қойылымды көркемдік тұрғыдан тереңдететін маңызды ерекшелік. Мәмбетов қойылымындағы аталған үш рөл мен оларды орындаған актерлердің КСРО Мемлекеттік сыйлығын иеленуі де олардың театр тарихындағы орнын айқындайды. 

1974 жыл: қазақ сахнасының одақтық деңгейде мойындалуы

«Қан мен тер» спектаклінің тарихындағы ең елеулі оқиғалардың бірі 1974 жылы болды. Сол жылы қойылым үшін жазушы Әбдіжәміл Нұрпейісов, режиссер Әзірбайжан Мәмбетов, суретші Александр Кривошеин және актерлер Асанәлі Әшімов, Фарида Шәріпова, Ыдырыс Ноғайбаев КСРО Мемлекеттік сыйлығына ие болды. Марапаттың маңызы бірнеше қырынан көрінеді. Біріншіден, қазақ әдебиетінің ірі прозалық шығармасы сахналық бейімдеу арқылы кең көлемде танылды. Екіншіден, қазақ режиссурасының, сценографиясының және актерлік мектебінің шығармашылық деңгейі жоғары бағаланды. Үшіншіден, бұл жетістік ұлттық мәдениетке тән оқиғаның жалпыадамзаттық мазмұнға ие бола алатынын көрсетті.

«Қан мен тер» – Арал жағасындағы қазақ балықшылары туралы шығарма. Бірақ оның көтерген мәселелері бір өңірдің немесе бір кезеңнің шеңберінде қалып қоймайды. Әділетсіздікке қарсы тұру, адамның қадір-қасиетін сақтау, махаббат пен сенім, билік пен әлсіздік арасындағы күрес – әр қоғамға таныс тақырыптар. Спектакльдің одақтық деңгейде мойындалуын осы мазмұнның сахна тілімен нанымды жеткізілуімен байланыстыруға болады. Өйткені «Қан мен тердің» табысы жеке шығармашылық тұлғалардың жетістігі ғана емес, әдебиет, режиссура, актерлік өнер және сахналық безендірудің біртұтас көркемдік нәтижеге ұласқанының дәлелі болды.

Қоғамдық тартыстан адам жанының драмасына дейін

Қойылымның ерекшелігін түсіндіретін тағы бір мәселе – оның әлеуметтік және психологиялық мазмұнының өзара байланысы. «Қан мен тер» оқиғаларын тек бай мен кедейдің тартысы ретінде қарастыру шығарманың мағынасын тарылтады. Нұрпейісов кейіпкерлері белгілі бір әлеуметтік топтың өкілі болғанымен, олардың әрқайсысының жеке тағдыры, қорқынышы, үміті және ішкі қайшылығы бар.

Еламанның әділетсіздікке қарсылығы тек қоғамдық жағдайдан туындамайды. Бұл – ар-намыс пен адамдық қадірді сақтау мәселесі. Ақбаланың тағдыры тек махаббат төңірегінде өрбімейді. Кейіпкер өмірі жеке таңдау еркіндігі мен қоғам талаптарының қайшылығын көрсетеді. Ал Қаленнің болмысы әлеуметтік наразылықтың адам мінезіне қалай ықпал ететінін аңғартады. Осындай күрделі образдарды сахнада шынайы көрсету актерден кейіпкердің айтқан сөзін жеткізуді ғана емес, оның неге дәл солай әрекет ететінін түсінуді талап етеді. Сондықтан «Қан мен тердің» театр тарихындағы маңызын актерлік психологизмнің дамуымен де байланыстыруға болады. Бұған қоса, қойылым туралы тарихи пікірлердің барлығы біржақты мадақтаудан тұрмайтынын ескерген жөн. Театртану зерттеулерінде спектакльдің көркемдік ерекшеліктерімен қатар оған қатысты пікірталастардың болғаны да көрсетіледі. Бұл оның өз кезеңінде елеулі шығармашылық талқы туғызғанын аңғартады.

Неге «Қан мен тер» қайта-қайта сахналанады?

«Қан мен тердің» көркемдік өмірі 1970 жылдардағы жетістікпен аяқталған жоқ. 2007 жылы Әзірбайжан Мәмбетов роман-трилогияны Астанадағы Қалибек Қуанышбаев атындағы театр сахнасында қайта қойды. Бұл шығарманың жаңа театр кеңістігінде де өзектілігін сақтағанын көрсетті. Кейін Мұхтар Әуезов атындағы театрда роман желісімен «Қан мен тер. Ақбала» қойылымы ұсынылды. Бұл сахналық нұсқада Ақбала, Еламан және Тәңірберген арасындағы қарым-қатынас, кейіпкерлердің жеке таңдауы мен адамдық құндылықтар мәселесіне көбірек назар аударылды. Ал 2026 жылы Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театрында «Қан мен тердің» жаңа қойылымы жарық көрді. Жаңа спектакльдің режиссері – Нұрлан Жұманиязов, сахналық нұсқасының авторы – Тілектес Мейрамов. Театрдың ресми мәліметіне сәйкес, бұл қойылым Еламан, Ақбала және Тәңірберген тағдырлары арқылы әділдік, билік, махаббат, сатқындық пен адамдық таңдау тақырыптарын қайта қарастырады.  Мұнда назар аударатын бір ерекшелік бар: әр кезеңдегі режиссерлер бір әдеби шығармадан әртүрлі мәселелерді алдыңғы қатарға шығарады.

1970 жылдардағы сахналық интерпретацияда қоғамдық өзгерістер мен әлеуметтік тартыс ерекше мәнге ие болса, кейінгі қойылымдарда жеке адам психологиясына және қарым-қатынастарға жаңаша назар аударуға мүмкіндік туды.

Бүгінгі көрермен Еламанның тағдырынан әлеуметтік теңсіздікті ғана емес, жеке адамның ар-намысын қорғау мәселесін де көреді. Ақбаланың шешімдері арқылы әйел еркіндігі, махаббат пен жауапкершілік туралы ойлануы мүмкін. Тәңірберген бейнесінен билік пен адамгершілік арасындағы қайшылықты таниды. Осы қасиет «Қан мен тердің» тарихи шығарма ретінде ғана емес, қазіргі қоғаммен де тілдесе алатын туынды ретінде өмір сүруіне ықпал етеді.

Теңіз тағдыры және ұлттық жады

«Қан мен терді» басқа тарихи драмалардан ерекшелендіретін маңызды белгі – оқиға өтетін орта. Арал теңізі романның жай географиялық мекені емес. Ол – кейіпкерлердің тіршілігі мен күнкөрісін айқындайтын табиғи кеңістік. Балықшылардың еңбегі, теңізге тәуелді өмірі, жоқшылықпен күресі және қауым ішіндегі қарым-қатынастар шығарманың әлеуметтік негізін қалыптастырады. Осы тұрғыдан алғанда, «Қан мен тер» сахнасы – қазақ қоғамының белгілі бір тарихи кезеңдегі тұрмысын көркемдік тұрғыдан сақтаған кеңістік.

Бүгін Арал мәселесі туралы сөз қозғалғанда, көпшілік алдымен теңіздің тартылуын және экологиялық апатты еске алады. Ал Нұрпейісов шығармасы бізді одан ертеректегі Аралға – теңіз жағасындағы адамдардың тіршілігіне, еңбегіне, арман-мұратына алып барады.

Сондықтан «Қан мен тердің» сахналық өмірі ұлттық жадымен де тығыз байланысты. Театр көрерменге тарихи деректі жай хабарлап қоймай, сол кезеңде өмір сүрген адамдардың сезімі мен тағдырын көркем бейне арқылы қабылдатуға тырысады.

Әзірбайжан Мәмбетов қойған тарихи спектакль қазақ театр өнерінің кемелденген кезеңін танытса, кейінгі сахналық нұсқалар классикалық мұраның жаңа көркемдік ізденістерге жол аша алатынын көрсетті. Сондықтан «Қан мен тер» – театр тарихында қалған естелік қана емес, қазақ сахнасында әлі де жаңаша оқылып, қайта пайымдалып келе жатқан көркем мұра.

Бөлісу