Қазақстан – көшпелі өркениеттің ежелгі ошақтарының бірі. Киіз үй мәдениеті, қонақжайлығы ұлттық салт-дәстүрлер, қолөнер, домбыра үні, құс баптап, ит жүгірту сынды дәстүрі – осылардың бәрі тек тарихи мұра емес, бүгінгі күні туристік өнімге айналып, елдің мәдени бірегейлігін әлемге танытуда. 

Этнотуризм мен ауыл туризмі осы мұраны сақтаудың, жаңғыртудың және экономикалық әлеуетке айналдырудың маңызды құралына айналды. 

Этнотуризм – белгілі бір этностың дәстүрлі тұрмыс-тіршілігін, салт-жораларын, ұлттық тағамдарын, киімдерін, музыкасын және қолөнерін туристік мақсатта таныстыруға бағытталған сала. Қазақ халқының көшпелі өмір салты – бұл әлемдік мәдениетте сирек кездесетін бірегей құбылыс. Киіз үй тек баспана ғана емес, философия, астрономия, математика және өнердің үйлесімі. Ұлттық ойындар (асық, тоғызқұмалақ, алтыбақан), күйлер, зергерлік өнер, қымыз бен шұбат – осылардың бәрі этнотуризмнің өзегін құрайды.

Елімізде 130-дан астам этнос өкілдері тұрады, бірақ этнотуризмнің негізгі бағыты қазақ халқының мұрасына негізделген. 

Алматы және Түркістан облыстарында бұл сала басқа өңірлерге қарағанда жоғары деңгейде дамыған. Мұнда Ұлы Жібек жолы мұрасына сүйенген турлар, этноауылдар мен қолөнер орталықтары белсенді жұмыс істейді. Шымкент, Бурабай, Маңғыстау, Ұлытау және Шығыс Қазақстан өңірлерінде де этноауылдар көбейіп келеді. «Гунндар», «Көшпенділер», «Көгез», Bura-Bura park, «Жеті қазына» сияқты нысандар туристерге киіз үйде түнеу, ұлттық тағам дәмін тату, шеберлік сабақтарына қатысу және дәстүрлі ойындарды көру мүмкіндігін береді.

Алматы және Түркістан облыстарында ұлттық дәстүрлерге негізделген турлар ұйымдастырылып, қазақ халқының тұрмысы мен қолөнерін көрсету үшін этноауылдар құрылуда. Түркістан облысында Ұлы Жібек жолы мұрасына негізделген этнотурлар ерекше танымал. 

Танымал этноауылдар мен орталықтар:

Алматы өңірі: «Гунндар» (Huns) этноауылы – көшпелі өмір салтын, джигитовканы, ұлттық ойындарды ұсынады. «Көшпенділер» (Nomad) орталығында тағам дайындау, кілем тоқу, садақ ату үйретіледі.

Маңғыстау: «Көгез» этноауылы Шерқала тауы етегінде орналасқан, киіз үйлерде тұру, шеберлік сабақтары және фольклорлық кештер өткізіледі.

Түркістан: Қожа Ахмет Ясауи кесенесі маңындағы этнопарк – киіз үйлер, ортағасырлық көше, қолөнер шеберханалары.

Ақмола (Бурабай): Bura-Bura park – хандық киіз үйлер, қымыз, саумал, атқа міну, алтыбақан.

Шымкент: ShymQala этноауылы және креативті хаб – ремесленниктерге арналған платформа, шеберлік сабақтары.

Астана: «Жеті қазына» (JETI QAZYNA) этноауылы – батыр, сұлу қыз, бүркіт, қару-жарақ, тазы, жылқы, ой-білім символикасын біріктірген.

Сол секілді Ұлытау, Шығыс Қазақстан (Катон-Қарағай), Жамбыл облысындағы жобалар дамып келеді. 

Бұл нысандарда туристер бүркіт пен тазы иттерді тамашалап, ұлттық музыка (домбыра, қобыз, жетіген) тыңдап, аспаздық шеберлік сабақтарына қатыса алады. 

Сол секілді елімізде Наурыз, Құрбан айт және басқа фестивальдер де этнотуризмді жандандырып отыр 

Туристердің қызығушылығы қандай?

Қазақстанға келетін туристердің басым бөлігі Ресей, Қытай және Германиядан. Олардың арасында этнотуризмге қызығушылық танытатындар көп. Соңғы кездері Араб елдерінен де қызығушылық артып келеді. 

Зерттеулер көрсеткендей, шетелдік туристердің 70%-ы мәдени тәжірибе үшін келсе, 65%-ы қазақтың салт-дәстүрі мен ұлттық ас мәзірі үшін келетінін көрсеткен. 

Яғни этноауылдар ауылдық экономиканы әртараптандырудың нақты құралына айналып отыр деген сөз. 

2023 жылы этнотуризмнің өңірлік ЖІӨ-ге қосқан үлесі шамамен 15 миллиард теңгені құрады, ал этноауылдардың орташа жылдық пайдасы 20%-ға өскен. 

Туристер саны да тұрақты өсіп келеді. 2019 жылы 300 мыңға жуық болса, 2023 жылы 500 мыңға жетіп, 2024 жылы 550 мыңға жуықтаған. Кейбір этнотуристік өнімдер бойынша кіріс 56%-ға дейін артқан.

Негізгі кіріс көздері – орналастыру қызметтері, ұлттық ас үй, шеберлік сабақтары, сувенирлер мен экскурсиялар. 

Бұл қызметтер жергілікті тұрғындарға жұмыс орындарын ашып, ауыл шаруашылығы өнімдерін тікелей сатуға мүмкіндік береді. 

Мысалы, Маңғыстаудағы «Көгез» этноауылына 70 миллион теңге инвестиция салынып, ол өңірдің туристік инфрақұрылымын дамытуға үлес қосты. 

Жалпы туризм саласы 2025 жылы экономикаға 5 триллион теңгеге жуық үлес қосып, 600 мыңнан астам адамды жұмыспен қамтыған. Шетелдік туристердің елге қосқан үлесі 2,9 миллиард АҚШ долларына жеткен. 

Зерттеулерге сәйкес, 2023 жылы этнотуризмнің өңірлік ЖІӨ-ге қосқан үлесі шамамен 15 миллиард теңгені құрады. Этноауылдардың орташа жылдық пайдасы сол жылы 20%-ға өскен. 

Кейбір этнотуристік өнімдер бойынша 2023–2024 жылдары туристер саны +38%, кіріс +56% өскен. 

Жекелеген этноауылдар мен қолөнер шеберханалары жылына 100 мыңнан астам турист қабылдап отыр. 

Этноауылдардың негізгі кіріс көздері:

Киіз үйлер мен орналастыру қызметтері

Ұлттық тағамдар мен сусындар (қымыз, шұбат, бешбармақ т.б.)

Шеберлік сабақтары (кілем тоқу, киіз басу, зергерлік)

Экскурсиялар, ұлттық ойындар, бүркіт/тазы көрсетілімдері

Сувенирлер мен қолөнер бұйымдарының сатылуы

Іс-шаралар мен фестивальдер (Наурыз және т.б.)

Мультипликативтік әсер:

Жергілікті халықтың жұмыспен қамтылуы (гидтер, аспаздар, шеберлер, шаруа қожалықтары).

Ауыл шаруашылығы өнімдерін тікелей сату (сүт, ет, бал, көкөніс).

Көршілес қызметтердің дамуы (көлік, сауда, инфрақұрылым).

Ауыл жастарының миграциясын азайту және кәсіпкерлікті ынталандыру.

Этноауылдар ауылдық аумақтардың тұрақты дамуына ықпал етеді: олар тек туристік табыс әкеліп қана қоймай, мәдени мұраны сақтау арқылы ұзақ мерзімді бренд қалыптастырады.

Дегенмен этнотуризмнің қарқын алып кете алмай отырғаны да жасырын емес. Ол үшін инфрақұрылымдық шығындар (су, электр, жолдар), маусымдылық және маркетинг мәселелерін шешу қажет. Мемлекеттік қолдау, гранттар мен стандарттарды енгізу арқылы этноауылдардың тиімділігін арттыруға болады. Осы мақсатта 2030 жылға дейін 14 этноауыл мен 5 ірі этникалық парк құру жоспарлануда.

Ауыл туризмінің әлеуметтік салдары

Оң салдарлар: Біріншіден, ол жұмыссыздықты азайтып, ауылдан қалаға көшуді тежейді. Жергілікті тұрғындар гид, шебер, қонақжай иесі ретінде табыс табады. 

Екіншіден, мәдени мұра жаңғырады, жас ұрпақ дәстүрлерді үйренеді, ұлттық бірегейлік күшейеді. Ұлытау өңіріндегі зерттеулерде тұрғындардың 90%-дан астамы этнотуризмнің мәдениетті сақтауға және өмір сапасын жақсартуға ықпал ететінін атап өткен. Үшіншіден, қоғамдастық нығаяды, әйелдер мен жастардың белсенділігі артады, инфрақұрылым (жолдар, интернет, медицина) жақсарады. Туризм мәдени алмасуды дамытып, этносаралық түсіністікті күшейтеді.

Теріс салдарлар. Мәдениеттің коммерциялануы – ең үлкен қауіп. Дәстүрлер «шоуға» айналып, шынайылығын жоғалтуы мүмкін. Пайда біркелкі бөлінбесе, әлеуметтік теңсіздік пен шиеленіс пайда болады. Кейбір жағдайларда жергілікті халық тек жалдамалы жұмысшы ретінде қалып, негізгі табыс сыртқы операторларға тиесілі болады. Массалық туризм ауылдың тыныштығын бұзып, жеке өмірге қысым жасауы мүмкін. 

Қазақстандағы этнотуризм мен ауыл туризмі – көшпелі мұраны сақтаудың, ауылды жандандырудың және елдің халықаралық имиджін көтерудің стратегиялық бағыты. Ол тек экономикалық пайда әкеліп қана қоймай, ұлттық бірегейлікті нығайтып, әлеуметтік тұрақтылықты арттырады.

Дұрыс ұйымдастырылған жағдайда этноауылдар мен ауыл туризмі Қазақстанның тарихи-мәдени мұрасын XXI ғасырда жаңа өмірмен сусындататын маңызды құралға айналады.