Мэйдзи дәуірі және өзгеріс қажеттілігі

1853 жылы америкалық коммодор Мэттью Перри бастаған төрт кемеден тұратын эскадра Жапония жағалауына келді. Перридің келуі Жапонияның бірнеше ғасыр бойы шетелдермен қатынасты шектеуге негізделген саясатына үлкен қысым жасады. 1854 жылы Жапония мен АҚШ арасында Канагава келісімі жасалып, Симода мен Хакодате порттары американдық кемелер үшін ашылды. Бұл келісім Жапонияның халықаралық сауда мен дипломатиялық қатынастарға біртіндеп қайта енуіне жол ашты.

Сол кезеңдегі Жапония Токугава сегунатының билігінде болатын. Елде император болғанымен, нақты саяси билік сегунның қолында еді. Қоғамда самурайлар, шаруалар, қолөнершілер мен саудагерлер сияқты әлеуметтік жіктер қалыптасты. Ал сыртқы державалардың әскери және экономикалық қысымы Жапония басшылығына елдің бұрынғы саяси-әлеуметтік жүйесін өзгерту қажеттігін көрсетті.

Жапон элитасының бір бөлігі Батыстың әскери және технологиялық басымдығын ескермей, бұрынғы оқшаулану саясатын жалғастыру қауіпті екенін түсінді. Сондықтан негізгі мәселе «Батысты қабылдау немесе қабылдамау» деген қарапайым таңдаудан гөрі күрделірек болды. Жапония өз тарихи болмысын сақтай отырып, заманауи мемлекетке қалай айналады? деген сұрақ алдыңғы орынға шықты.

1868 жылы Токугава сегунатының билігі аяқталып, император Мэйдзидің атымен жаңа саяси кезең басталды. Бұл оқиға тарихта Мэйдзи жаңғыруы деп аталады. Жаңа үкімет елді орталықтандыруға, феодалдық иеліктерді қайта ұйымдастыруға және заманауи мемлекеттік институттар қалыптастыруға кірісті. 1871 жылы бұрынғы хандық иеліктердің орнына префектуралар енгізіліп, басқару жүйесі орталық үкіметке бағындырылды.

Жаңғырудың идеялық негізін 1868 жылы жарияланған Бес баптан тұратын Хартиялық ант айқындады. Құжатта қоғамдық талқылаудың маңызы, әлеуметтік топтардың мемлекет ісіне қатысуы және әлемнің әр түкпірінен білім іздеу қажеттігі айтылды. Яғни Жапонияның жаңаруы тек технологиялық өзгеріс ретінде емес, білімді, тәжірибені және жаңа мемлекеттік институттарды жүйелі түрде игеру бағдарламасы ретінде қарастырылды.

Бай ел, қуатты армия

Мэйдзи дәуіріндегі жаңғыртудың негізгі ұрандарының бірі fukoku kyōhei – «бай ел, қуатты армия» болды.

Бұл ұранды тек әскери мақсатпен түсіндіру дұрыс емес. Оның артында мемлекеттің экономикалық, технологиялық және институционалдық тұрғыдан күшею қажеттілігі жатты.

Жапония жаңа салық жүйесін енгізді, орталық мемлекеттік басқаруды күшейтті, заманауи армия құрды. 1871–1873 жылдары Ивакура миссиясы АҚШ пен Еуропаға барып, олардың білім беру, өнеркәсіп, құқық, мемлекеттік басқару және әскери жүйелерін зерттеді. Жапон реформаторлары шетелдік тәжірибені сол күйінде көшіруден гөрі, оның Жапонияға қажет тұстарын анықтауға тырысты. Осыдан кейін теміржол, өнеркәсіп, банк жүйесі, заманауи білім беру және жаңа әкімшілік институттар қарқынды дами бастады.

Мемлекет шетелдік технология мен білімді белсенді түрде қабылдады. Жапон үкіметі Еуропа мен АҚШ-қа арнайы делегациялар жіберіп, олардың мемлекеттік басқару, білім, құқық, өнеркәсіп және әскери жүйелерін зерттеді.

Алайда бұл үдеріс қарапайым көшіру сипатында болған жоқ. Жапон реформаторлары шетелдік тәжірибені Жапонияның өз мемлекеттік және мәдени жағдайына бейімдеуге тырысты.

Дәстүр мен жаңарудың арасындағы тепе-теңдік

Жапонияның жаңғыруындағы маңызды ерекшеліктің бірі – модернизацияның ұлттық мәдениетті толық жою арқылы жүзеге аспауы. Батыстан технология, ғылым, құқықтық институттар мен білім беру әдістері алынды. Бірақ қоғамның тарихи жадын, тілін, мәдени рәміздерін сақтауға да ерекше мән берілді. Мұны сол кезеңдегі жапон ойындағы екі үрдістің қатар жүруінен көруге болады. Бір жағынан, мемлекет Батыстың ғылымы мен техникасын үйренуге ұмтылды. Екінші жағынан, жапондық бірегейлікті сақтауға бағытталған идеялар күшейді. Осы тұрғыдан Мэйдзи жаңғыруын «дәстүрден бас тарту» емес, дәстүрді жаңа тарихи жағдайға бейімдеу тәжірибесі ретінде де қарастыруға болады. Бұл жерде бір маңызды нәрсені ескеру қажет. Жапонияның модернизациясы тек жағымды нәтижелерден тұрған жоқ. Мемлекет қатты орталықтандырылды, милитаризм күшейді, императорлық идеология қоғамдық өмірде маңызды орын алды. Кейін бұл үрдістер Жапонияның империалистік экспансиясына да әсер етті. Сондықтан Мэйдзи тәжірибесін идеалдандырудан гөрі, оның тарихи механизмдерін түсіну маңызды.

Ұлттық идея қоғамды қалай өзгертеді?

Мэйдзи дәуіріндегі Жапонияның жаңғыруын бір ғана ұранмен түсіндіру қиын. Бұл кезеңде бірнеше идея бір-бірін толықтырды. Олардың арасында «өркениет пен ағартушылық» (bunmei kaika), «бай ел, қуатты армия» (fukoku kyōhei), өнеркәсіпті дамыту және ұлттық мемлекетті күшейту идеялары болды. Олардың барлығы бір ортақ мақсатқа – Жапонияны сыртқы қысымға төтеп бере алатын заманауи әрі тәуелсіз мемлекетке айналдыруға бағытталды.

Мэйдзи реформаларының идеялық негіздерінің бірі 1868 жылы жарияланған Бес баптан тұратын Хартиялық ант болды. Құжатта мемлекеттік мәселелерді қоғамдық талқылау, әлеуметтік топтарды ортақ мақсатқа біріктіру және әлемнің әр түкпірінен білім іздеу қажеттігі айтылды. Бұл сол кезең үшін маңызды ұстаным еді: Жапония жаңа білім мен тәжірибені қабылдауды ұлттық дамудың шарты ретінде қарастырды.

Біріншіден, Мэйдзи идеясы қоғамға ортақ тарихи мақсат қалыптастырды. Жапонияның алдында енді жеке аймақтардың немесе әлеуметтік топтардың емес, тұтас мемлекеттің болашағы тұрды. Феодалдық иеліктер жойылып, ел орталықтандырылған әкімшілік жүйеге көшті. Осылайша бұрынғы жергілікті байланыстардың орнына ортақ мемлекеттік кеңістік қалыптаса бастады.

Екіншіден, бұл идея білімді ұлттық дамудың негізгі құралына айналдырды. Мэйдзи үкіметі Батыстың ғылымы мен техникасын зерттеуге ерекше көңіл бөлді. 1871–1873 жылдардағы Ивакура миссиясы АҚШ пен Еуропа елдеріне барып, білім беру, өнеркәсіп, мемлекеттік басқару, құқық және әскери жүйелерді зерттеді. Яғни «өзгені үйрену» ұлттық әлсіздіктің белгісі емес, мемлекетті күшейтудің құралы ретінде қабылданды.

Үшіншіден, Мэйдзи жаңғыруы «өркениет пен ағартушылық» идеясын алға шығарды. Bunmei kaika ұраны арқылы жаңа білім, ғылым, технология, өнеркәсіп және қоғамдық институттар насихатталды. Бірақ оның түпкі мақсаты жай ғана еуропалық өмір салтын қабылдау емес еді. Жапония Батыс державалары үстемдік еткен халықаралық жүйеде тәуелсіз мемлекет ретінде мойындалуға ұмтылды. Сондықтан модернизацияның артында ұлттық қауіпсіздік пен егемендікті сақтау мәселесі де тұрды.

Төртіншіден, «бай ел, қуатты армия» (fukoku kyōhei) ұраны экономикалық және әскери жаңғыруды бір-бірімен байланыстырды. Өнеркәсіптің дамуы, жаңа салық жүйесі, армияны қайта құру және инфрақұрылымның қалыптасуы мемлекеттің қуатын арттырудың өзара байланысты бөліктері ретінде қарастырылды. Бұл жерде экономика тек халықтың тұрмысын жақсарту құралы емес, мемлекеттің тәуелсіздігін қамтамасыз ететін стратегиялық ресурс ретінде түсінілді.

Ең маңыздысы – Жапония жаңғыруды «дәстүр немесе модернизация» деген қарама-қарсылыққа сыйғызбады. Ол шетелдік білім мен технологияны қабылдай отырып, өзінің ұлттық мемлекеттік құрылымын сақтауға және оны жаңа жағдайға бейімдеуге тырысты. 1889 жылы Мэйдзи Конституциясы қабылданып, 1890 жылы алғашқы Императорлық парламент жұмысын бастады. Осылайша бірнеше онжылдық ішінде Жапония феодалдық жүйеден конституциялық мемлекеттік құрылымға өтті.

Жапония тәжірибесі бізге не айтады?

Мэйдзи дәуіріндегі Жапония үшін негізгі сұрақтардың бірі: «Жаңа әлем жағдайында Жапония қалай өмір сүре алады?» болды. Бұл сұрақ мемлекеттің білім, экономика, технология және басқару жүйесіне қатысты реформаларымен қатар жүрді. Яғни жаңғыру белгілі бір саланы ғана өзгерту емес, қоғамның өз болашағы туралы түсінігін қайта қарау үдерісіне айналды. Қазақстан жағдайында да жаңғыруды тек экономика, технология немесе инфрақұрылым мәселесі ретінде қарастыру жеткіліксіз. Қоғамның тарихи жадпен қарым-қатынасы, тілдің қоғамдық қызметі, ұлттық әдебиеттің дамуы, ғылым мен білімнің жағдайы сияқты мәселелер де осы үдерістің құрамына кіреді. Қазақстанның XX ғасырдағы тарихында қоғамның демографиялық және мәдени құрылымына елеулі әсер еткен оқиғалар болды. 1930-жылдардағы ашаршылық, саяси қуғын-сүргін, ұлттық зиялылардың жойылуы, тілдік ортаның өзгеруі және кеңестік мәдени саясат ұлттық жадта күрделі із қалдырды. Мұндай оқиғаларды тек тарихи даталар ретінде білу жеткіліксіз. Олардың қоғамның кейінгі мәдени дамуына қалай әсер еткенін де түсіну маңызды. Мысалы, саяси қуғын-сүргін тек белгілі бір адамдардың тағдырын өзгерткен оқиға емес. Ол әдеби ортаға, ғылыми дәстүрге, білім беру жүйесіне және интеллектуалдық сабақтастыққа әсер етті. Бір буынның үзілуі келесі буынның тарихи тәжірибені қабылдауына да ықпал етеді. Сондықтан тарихи жадты қалпына келтіру өткенді қайта-қайта еске алумен шектелмеуі керек. Оның маңызды бөлігі – үзіліп қалған мәдени және интеллектуалдық сабақтастықты қайта зерттеу. Осы тұрғыдан ұлттық идеяны міндетті түрде үлкен саяси ұран ретінде түсінудің қажеті жоқ. Ол қоғам үшін маңызды бірнеше құндылық пен ұзақ мерзімді мақсаттың өзара байланысынан тұруы мүмкін. Мысалы, Қазақстан жағдайында мұндай идеяның құрамында білімді қоғам құру, тарихи жадты сақтау, қазақ тілінің толыққанды қоғамдық және ғылыми қызметін кеңейту, ұлттық әдебиет пен мәдениетті дамыту, әлемдік тәжірибені игеру және оны жергілікті тарихи жағдайға бейімдеу сияқты бағыттар ұмтылыс жасау қажет. 

Бізді не жаңғырта алады?

Қазақстан үшін маңызды мәселе – өткенге тек өкінішпен қарау емес, тарихи тәжірибені қазіргі даму үшін пайдаланудың жолын табу. Өткен тарих мұрасын зерттеу, қуғын-сүргін құрбандарының еңбектерін ғылыми айналымға қайтару, архивтерді жүйелеу, ұлттық әдебиетті әлемдік әдеби үдеріс контексінде зерттеу, қазақ тіліндегі ғылымның ауқымын кеңейту – мұның бәрі тарихи жадты қазіргі заманмен байланыстыратын нақты жұмыстар. Бұл жерде ұлттық идея абстрактілі ұғым болып қалмауы керек. Оның нәтижесі білім беру жүйесінен, ғылыми зерттеуден, кітаптан, әдебиеттен, музейден, архивтен және күнделікті мәдени тәжірибеден көрінуі мүмкін.

Өйткені тарихи жарақат бір күнде пайда болмайды және оны бір ғана символдық әрекетпен жою мүмкін емес. Бірақ оны түсінуге, зерттеуге және кейінгі ұрпаққа дұрыс жеткізуге болады. Тарихты ғылыми тұрғыдан зерделеу адамның өткенмен қарым-қатынасын өзгертсе, әдебиет пен өнер сол тәжірибені эмоциялық және мәдени деңгейде қайта пайымдауға мүмкіндік береді.

Сондықтан тарихи жарақаттан арылу – өткенді ұмыту емес, оны түсініп, оның салдарын қазіргі қоғамның дамуына кедергі келтірмейтіндей етіп қайта пайымдау.