Дәстүрдің негізгі ерекшелігі – оның тек мазмұнды емес, ұстанымдарды да жеткізуінде. Мысалы, белгілі бір қоғамда тілге, білімге, отбасыға, еңбекке немесе өнерге қатысты қалыптасқан түсініктер бірнеше буын бойы жалғасуы мүмкін. Бірақ олардың сыртқы формасы тарихи жағдайға қарай өзгереді. Осы тұрғыдан алғанда дәстүрді дайын үлгі ретінде емес, кейінгі ұрпақ қайта түсіндіретін мәдени тәжірибе ретінде қарастырған жөн.

Жаңашылдық дәл осы жерде пайда болады. Жаңа идея міндетті түрде бұрынғыны толық жоққа шығармайды. Керісінше, ол қалыптасқан тәжірибенің кейбір элементтерін сақтай отырып, олардың қызметін өзгертуі мүмкін. Бір дәуірде белгілі бір ұстаным діни немесе әлеуметтік тәртіппен байланысты болса, басқа кезеңде ол эстетикалық, құқықтық немесе азаматтық сипат алуы ықтимал. Яғни дәстүрдің жалғасуы оның бастапқы қалпын сақтау арқылы ғана емес, жаңа мағынаға ие болуы арқылы да жүзеге асады.

Бұл мәселені әдебиет тарихынан анық көруге болады. Әдеби шығармада бұрынғы жанрлар, сюжеттер, образдар, тілдік формалар немесе эстетикалық принциптер қайталануы мүмкін. Бірақ кейінгі автор оларды сол күйінде пайдаланбайды. Өзі өмір сүріп отырған тарихи ортаның мәселелеріне сәйкес қайта ұйымдастырады. Осы себепті әдеби дәстүрді жай ғана «әсер ету» немесе «еліктеу» ұғымдарымен шектеу қиын. Дәстүр шығармашылық қайта игеру процесін де қамтиды.

Мұнда ұстаным ұғымының маңызы артады. Дәстүрдің сыртқы формасы өзгергенімен, оның негізінде жатқан кейбір ұстанымдар сақталуы мүмкін. Мысалы, ұлттық мәдениетті сақтау ұстанымы әр тарихи кезеңде әртүрлі формада көрінеді. Бір кезеңде ол ауызша мәдениетті сақтау арқылы байқалса, келесі кезеңде баспасөз, мектеп, әдебиет немесе ғылыми зерттеу арқылы іске асуы мүмкін. Формалар өзгереді, бірақ олардың арасындағы идеялық сабақтастық сақталады.

Сонымен бірге дәстүрдің бәрін бірдей жалғастыру қажет деген түсінік те тарихи дамудың табиғатына сәйкес келе бермейді. Қоғам өзгерген сайын бұрынғы тәжірибенің кейбір элементтері өз маңызын жоғалтады. Сондықтан дәстүрді қабылдау әрқашан іріктеу процесімен бірге жүреді. Бір нәрсе сақталады, екіншісі өзгертіледі, үшіншісі қабылданбайды. Демек, жаңашылдықтың өзі белгілі бір дәрежеде таңдау мен қайта бағалауға негізделеді.

Осы тұрғыдан қарағанда тарихи дәстүрді үш деңгейде түсіндіруге болады. 

Біріншісі – мұра ретінде жалғасу. Бұл деңгейде бұрынғы мәдени тәжірибе кейінгі кезеңге беріледі. 

Екіншісі – қайта түсіндіру. Мұнда бұрынғы элемент жаңа тарихи жағдайға сәйкес өзгереді. 

Үшіншісі – жаңаша қолдану. Бұл жағдайда дәстүрдің белгілі бір бөлігі бастапқы қызметінен өзгеше мақсатта пайдаланылуы мүмкін.

Дәстүрдің тұрақтылығы мен өзгергіштігі арасындағы тепе-теңдік тарихи дамудың маңызды белгілерінің бірі болып табылады. Тек дәстүрге сүйену мәдени тәжірибені өзгеріссіз қайталауға әкелуі мүмкін. Ал өткенмен байланысты толық үзу жаңа мәдени формалардың тарихи негізін әлсіретеді. Сондықтан жаңашылдық пен дәстүрдің арақатынасын «ескі мен жаңа» арасындағы қарапайым қарама-қарсылық ретінде емес, үздіксіз қайта құру процесі ретінде қарастырған дұрыс.

Тарихи дәстүрді зерттеу осы себепті тек өткенді сипаттаумен шектелмейді. Ол белгілі бір қоғамның нені сақтағанын ғана емес, нені өзгерткенін, нені қабылдамағанын және бұрынғы тәжірибеге қандай жаңа мағына бергенін анықтауға мүмкіндік береді. Мұндай тәсіл тарихты дайын құндылықтар тізбегі ретінде емес, әр кезеңде қайта құрылып отыратын мәдени процесс ретінде түсіндіреді.

Сондықтан дәстүр мен жаңашылдықтың арақатынасы «сақтау немесе өзгерту» деген екі таңдаумен шектелмейді. Тарихи тәжірибе көбіне осы екі процестің қатар жүруінен қалыптасады. Дәстүр жаңашылдықтың алдында тұрған кедергі ғана емес, оның қалыптасуына негіз болатын мәдени ресурс та бола алады. Ал жаңашылдық дәстүрді әлсірететін күш қана емес, оның жаңа тарихи жағдайда өмір сүруінің бір тәсілі болып табылады.