Ат тарақ – жылқының жал-құйрығын тарап, ұйысқан қылын жазуға және оған жабысқан шөп-шалам мен кірді тазартуға арналған арнайы құрал. Дәстүрлі жылқы күтімінде аттың жал-құйрығын таза әрі жинақы ұстауға мән берілгендіктен, ат тарақ күнделікті қолданылатын қарапайым, бірақ қажетті жабдықтардың бірі болған. Ат тарақты көбіне ағаштан немесе темірден жасаған. Оның тістері жылқы қылының арасынан өтіп, бір-біріне жабысып қалған талшықтарды ажыратуға ыңғайланған. Әсіресе ұзын жал мен құйрыққа шаң, топырақ, өсімдік сабақтары жиі ілініп қалатындықтан, оларды қолмен ғана тазалау қиын болған. Мұндай кезде тарақ жылқының қылын ретке келтіріп, кір-қоқысты алып тастауға көмектескен.

Ажырғы – арқасы жауыр болған жылқының мойнына тағылатын ағаш құрал. Жылқы ұзақ уақыт ерттеліп мінілгенде немесе ер-тоқым денесіне дұрыс шақ келмегенде арқасы қажалып, жауыр болуы мүмкін. Мұндай жара жылқыға қатты жайсыздық туғызған. Әсіресе жара орны қышып немесе оған шыбын-шіркей қонғанда ат басын бұрып, арқасын тістеуге тырысқан. Бұл жараның қайта ашылып, ұлғаюына немесе жазылу үдерісінің созылуына әкелуі мүмкін еді. Осындай жағдайда жылқының мойнына ажырғы тағылған. Оның ағаш құрылымы аттың мойнын толық бұрып, басын арқасындағы жараға жеткізуіне кедергі жасаған. Ажырғыны жылқының мойнына бекітіп қойған кезде ат қалыпты жүріп-тұра алғанымен, денесінің артқы жағына басын еркін жеткізе алмаған. Осы арқылы жараның қайта-қайта тістеліп, қажалуына жол берілмеген. Бұл әсіресе жауырдың беті жазылып келе жатқан кезеңде маңызды болған.

Ат дорба немесе жемдорба – жылқыға жемді жеке әрі ыңғайлы беруге арналған арнайы дорба. Оған арпа, сұлы және басқа да дәнді жем салынып, аттың тұмсығы дорбаның ішіне кіретіндей етіп басына кигізілген. Дорба түсіп қалмауы үшін бауы жылқының желке тұсынан бекітілген. Ат дорбаның басты ерекшелігі – жылқыға жемді арнайы астау іздемей-ақ, тұрған жерінде беру мүмкіндігі. Дорба аттың басында тұрғандықтан, мал жемді тікелей соның ішінен жеген. Бұл әсіресе жол үстінде, қоныста немесе бірнеше жылқыны қатар ұстаған жағдайда өте қолайлы болған. Жемдорбаның тағы бір артықшылығы – жемнің ысырап болмауы. Жем жерге төгілмей, шаң-топыраққа араласпай, сол аттың өзіне тиесілі мөлшерде берілген. Үйірдегі басқа жылқылар да келіп жемге ортақтаса алмаған. Осы арқылы әр атқа қажетті азықты жеке беруге мүмкіндік туған.

Ат дорба көбіне қосымша азық қажет ететін мініс, жегін және жұмыс аттарына пайдаланылған. Ұзақ жол жүрген, ауыр жұмыс атқарған немесе бәйге мен сапарға дайындалған жылқыға жайылым шөбінен бөлек құнарлы жем беру қажет болған кезде жемдорба ерекше қолайлы құрал саналған. Оның құрылысы да қызметіне сай қарапайым жасалған. Дорбаның аузы аттың тұмсығы еркін кіретіндей кең болғанымен, жем шашылып кетпейтіндей қалыпта ұсталған. Ал ұзындығы жылқының жемді түбіне дейін еркін алып жеуіне мүмкіндік берген. Бауының дұрыс бекітілуі де маңызды болған: тым бос болса дорба түсіп қалуы, ал шамадан тыс тар болса атқа жайсыздық тудыруы мүмкін.

Бұғалық – бос жүрген, үйірдегі немесе қолға оңай түспейтін жылқыны ұстауға арналған жылжымалы тұзағы бар берік арқан. Оның басты ерекшелігі – арқанның бір ұшынан жасалған ілмек тартылған сайын тарылып, жылқының мойнынан сыпырылып кетпеуіне мүмкіндік берген. Дәстүрлі бұғалықты жылқы қылынан, кендірден немесе қайыстан жасаған. Материалдың берік болуы маңызды еді, өйткені үріккен немесе асау жылқы тұзақ түскен сәтте қатты жұлқынып, арқанға үлкен күш түсірген. Бұғалықтың бір басына шағын көз немесе тұзақ жасалып, арқанның екінші ұшы содан өткізіліп, үлкен жылжымалы ілмек шығарылған. Осындай құрылым бұғалықтың мал мойнына түскен кезде тез тарылуына жағдай жасаған.

Бұғалықты қолданудың бірнеше тәсілі болған. Оны жеке арқан күйінде шалып пайдаланған немесе құрықтың басына бекіткен. Құрыққа бекітілген жағдайда ұзын сырықтың көмегімен ілмек үйірдегі қажетті жылқының мойнына түсірілген. Бұдан кейін арқан тартылып, жылқының қозғалысы тежелген. Осылайша жылқышы малды өзіне жақындатып, ноқта салуға немесе байлауға мүмкіндік алған.

Құрық – үйірдегі, бос жүрген немесе қолға оңай түспейтін жылқыны ұстауға арналған ұзын әрі жеңіл ағаш құрал. Оның басына қайыстан немесе жылқы қылынан жасалған жылжымалы ілмек – бұғалық бекітіліп, сол тұзақ жылқының мойнына түсірілген. Құрықтың сабын түзу, берік әрі мүмкіндігінше жеңіл ағаштан жасаған. Мұндай талаптың өзіндік себебі бар: жылқышы ұзын сырықты бір қолмен көтеріп, үйір ішіндегі қажетті атқа дәл бағыттай алуы керек болған. Сабы тым ауыр болса, оны жылдам игеру қиын, ал тым әлсіз ағаш асау жылқы жұлқынған кезде сынып кетуі мүмкін. Сондықтан құрық жасауға жарамды ағашты таңдаудың өзі тәжірибені қажет еткен.

Құрық пен бұғалық өзара байланысты болғанымен, екеуін бір құрал деп қарастыруға болмайды. Құрық – ұзын ағаш сырық, ал бұғалық – оның басына бекітілетін жылжымалы тұзақ. Негізгі ұстау қызметін бұғалық атқарса, құрық сол тұзақты қашықтан жылқының мойнына дәл салуға мүмкіндік берген.

Шалма – бос жүрген, қолға оңай түспейтін немесе асау жылқыны қашықтан тұзақтап ұстауға арналған ұзын арқан. Ол әсіресе үйір ішінде жүрген жылқыны ат үстінен немесе белгілі бір арақашықтықтан ұстауға ыңғайлы болған. Шалманы берік материалдан жасаған. Оған әбден иленген қайыс, сондай-ақ жылқы қылынан есілген немесе өрілген арқан пайдаланылған. Мұндай материалдың мықты болуы маңызды еді, өйткені тұзаққа түскен жылқы жұлқынып, арқанға үлкен күш түсіретін. Шалма тым жіңішке немесе әлсіз болса, үзіліп кетуі мүмкін болған. Шалманың бір ұшынан жылжымалы тұзақ жасалған. Арқанның бір бөлігі сақина немесе ілмек тәрізді көзден өткізіліп, тартылған сайын тарылатын үлкен шеңбер пайда болған. Осы тұзақ жылқының басы мен мойнына дәл түсуге есептелген. Ұзын арқан жылқышыға малға тым жақындамай-ақ шалма тастауға мүмкіндік берген. Бұл әсіресе адамды жақындатпайтын немесе асау жылқыны ұстауда қолайлы болған. Шалма қолданатын адам арқанның бір бөлігін қолына жинап ұстап, тұзақталған ұшын қажетті сәтте жылқыға қарай сермеп лақтырған. Ілмек жылқының басынан асып, мойнына түскеннен кейін арқан тартылып, тұзақ тарылған. Шалма, бұғалық және құрықтың қызметі ұқсас болғанымен, қолданылу тәсілі бөлек. 

Тұсау – жылқының алдыңғы екі аяғына салынып, оның жайылымда тым ұзап кетпеуіне арналған байлау құралы. Ол атты бір жерге қазықтап байлап қоймай-ақ, қозғалысын белгілі мөлшерде шектеуге мүмкіндік берген. Тұсауды дәстүрлі түрде жылқы қылынан есіп, жіптен өріп немесе қайыстан жасаған. Мұндай материалдар берік әрі иілгіш болғандықтан, аттың аяғына тағуға қолайлы саналған. Тұсаудың екі жақ ұшы жылқының алдыңғы аяқтарына бекітіліп, арасы малдың жайылып жүруіне жететіндей, бірақ кең адымдап шабуына мүмкіндік бермейтіндей өлшемде жасалған. Тұсаулы жылқы еркін жайыла алады, басын төмен түсіріп шөп жейді, суға да бара алады. Алайда алдыңғы аяқтары бір-бірімен байланып тұрғандықтан, ұзын адымдап жүруі немесе қатты шабуы қиындайды. Осы арқылы жылқы жайылымда қалғанымен, алысқа ұзап кетпей, иесіне жақын маңда жүрген. Тұсау көбіне атты қысқа уақытқа өріске жібергенде немесе жол үстінде аялдаған кезде қолайлы болған. Мұндай жағдайда жылқыны үнемі қолда ұстап тұру немесе ағашқа байлау қажет болмай, оған жайылуға мүмкіндік берілген. Тұсауды жылқының аяғына дұрыс салу да маңызды еді. Ол тым тар байланса, малдың аяғын қажап немесе қозғалысына шамадан тыс кедергі келтіруі мүмкін. Ал тым ұзын болса, жылқы аяғын кең басып, алысқа кетіп қалуы ықтимал. Сондықтан тұсаудың ұзындығы мен бекітілуі аттың дене бітіміне қарай лайықталған.

Шідер – жылқының қозғалысын шектеу үшін алдыңғы екі аяғы мен артқы бір аяғына салынатын үш тармақты матау құралы. Ол атты қазыққа байламай-ақ, жайылымда тым ұзап кетпеуіне мүмкіндік берген. Тұсауға қарағанда шідер жылқының қозғалысын көбірек тежейтіндіктен, малды белгілі бір маңда ұстауға қолайлы болған. Шідерді дәстүрлі түрде қайыстан, жылқы қылынан есілген арқаннан, кей жағдайда темір шынжырдан да жасаған. Оның әр аяққа түсетін бөлігі жылқының жіліншігіне лайықталып, малдың аяғын қажамайтындай етіп дайындалған. Шідердің алдыңғы екі тармағы жылқының алдыңғы аяқтарына, үшінші тармағы артқы аяқтарының біріне бекітілген.

Кісен – жылқының алдыңғы екі аяғына салынып, кілтпен ашылып-жабылатын темір тұсау. Оның негізгі қызметі – аттың қозғалысын шектеу және бағалы, жүйрік жылқының бөтен адамның қолына оңай түсіп кетуінен сақтау. Сондықтан кісен қарапайым тұсаудан беріктігімен ғана емес, арнайы құлыптау тетігінің болуымен де ерекшеленген. Кісенді темір ұсталары арнайы соққан. Дәстүрлі үлгілерінде жылқының әр аяғына келетін темір бөлігі екіге ашылып-жабылатын етіп жасалған. Бір жағында шағын шығыр немесе бекіткіш орналасып, оған кісеннің шынжыры өткізілген. Екінші жағындағы бөлшектер өзара қабысып, арнайы кілтпен бекітілген. Осылайша кісенді жай қолмен шешіп алу мүмкін болмаған. Темірдің жылқы аяғын қажап, жарақаттап жібермеуіне де көңіл бөлінген. Кей дәстүрлі кісендердің аяққа тиетін тұсына киіз салынып, сырты былғарымен қапталған. Бұл қатты темірдің мал жіліншігіне тікелей тиіп, қажауын азайтуға арналған. Кісен жасайтын шебер темірді ат аяғына шақтап иіп, оның қырларын өткір қалдырмай өңдеген.

Делбе – арбаға, шанаға немесе басқа жегін көлігіне қосылған атты басқаруға арналған ұзын бау. Оның екі ұшы аттың жүгеніне, нақтырақ айтқанда ауыздыққа жалғанып, айдаушы делбе арқылы атты алға бастырып, тоқтатып немесе оңға-солға бұрып отырған. Делбені дәстүрлі түрде қайыстан, таспадан немесе есілген қылдан жасаған. Оның берік әрі иілгіш болуы маңызды еді, өйткені жегілген атты басқару кезінде бау үнемі тартылып-босатылып отырған. Ұзындығы бірнеше метрге жетіп, айдаушының арбада немесе шанада отырып-ақ аттың басын еркін басқаруына мүмкіндік берген. Делбенің екі тармағы аттың ауыздығының екі жағына бекітілген. Айдаушы оң жақ делбені тартса – ат оңға, сол жақ делбені тартса – солға бұрылған. Екі жақты бірдей тарту атты баяулатуға немесе тоқтатуға көмектескен. Ал делбені бос ұстау жылқының алға еркін қозғалуына мүмкіндік берген. Делбенің ұзын болуы оның қолданылу жағдайымен тікелей байланысты. Мінген атты тізгін арқылы дәл үстінен басқарса, жегілген ат айдаушыдан бірнеше метр алда жүрген. Сондықтан арба немесе шана үстінде отырған адамның қолы аттың ауыздығына тікелей жетпеген. Осы арақашықтықты ұзын делбе қамтамасыз еткен.

Қамыт – жылқыны арбаға, шанаға және басқа да көлікке жеккенде мойнына салынатын негізгі жегін әбзелдерінің бірі. Оның басты міндеті – аттың тарту күшін жегін жүйесі арқылы көлікке жеткізу. Сондықтан қамыттың көлемі мен құрылысы жылқының мойнына шақ келіп, тартқан кезде малға артық қысым түсірмейтіндей жасалған. Қамыттың негізгі қаңқасы екі ағаш бөліктен құралған. Оларды көбіне қайың сияқты берік ағаштан жасап, жылқының мойнына сәйкес иіп өңдеген. Ағаштың қатты беті аттың денесіне тікелей тимеуі үшін қамыттың ішкі жағына киіз төселіп, сырты былғарымен қапталған. Бұл жегілген ат қозғалған кезде мойын мен иық тұсының қажалуын азайтуға көмектескен.

Қамыт бірнеше бөлшектен тұрған. Дәстүрлі сипаттамаларда оның құрамында құлақбау, тамақбау, қоспақ, шұжық тәрізді бөліктер аталады. Қамыттың төменгі екі ұшы қосылатын тұсы қоспақ деп аталып, ол тамақбаумен берік тартылып байланған. Ал құлақбау қамытты доғамен байланыстыруға қызмет еткен. Әр бөлшектің өз міндеті болғандықтан, қамыт тек мойынға салынатын ағаш қаңқа емес, өзара байланысқан бірнеше бөліктен тұратын күрделі жегін жабдығы саналған.

Жылқы арбаны немесе шананы тартқанда күш қамытқа түседі. Сондықтан қамытты атқа дұрыс таңдау ерекше маңызды болған. Ол тым тар болса, жылқының мойнын қысып, қажауы мүмкін; ал шамадан тыс кең болса, өз орнында дұрыс тұрмай, жегін жұмысына кедергі келтіреді. Сол себепті қамыттың үлкен-кішілігі жегілетін аттың дене бітіміне сәйкестендірілген.

Қамыт жеке өзі толық жегін жүйесін құрамайды. Ат арбаға немесе шанаға жегілгенде оған доға, тәрте, делбе, шілия және басқа да жабдықтар қосылған. Мәселен, доға қамытты арбаның немесе шананың тәртесіне жалғастыруға қызмет еткен. Ал шілия қамыттың ат мойнында дұрыс орналасуына көмектесетін қайыстан жасалған әбзел болған. Делбе арқылы айдаушы жегілген аттың бағытын басқарған.

Ноқта – жылқының басына кигізіліп, оны байлау, жетектеу және белгілі бір орында ұстап тұру үшін қолданылатын ауыздықсыз әбзел. Ол сыртқы пішіні жағынан жүгенге ұқсайды, бірақ ең басты айырмасы – ноқтада жылқының аузына салынатын темір ауыздық болмайды. Сондықтан ноқта атты мінген кезде басқаруға емес, негізінен күнделікті шаруашылықта ұстауға арналған. Ноқтаны дәстүрлі түрде қайыстан, жіптен, өрілген баудан немесе басқа да берік материалдан жасаған. Оның бөліктері жылқының маңдайын, екі жағын және жақ астын қамтып, басынан сыпырылып кетпейтіндей етіп байланыстырылған. Ноқтаның ат басына дәл әрі жайлы орналасуы маңызды болған: тым бос болса түсіп қалуы, ал шамадан тыс тар болса малдың басын қажап, жайсыздық келтіруі мүмкін.

Ноқтаға ұзын шылбыр жалғанған. Сол шылбыр арқылы атты жетектеп, қазыққа, кермеге немесе басқа берік жерге байлаған. Жылқыны қорадан шығару, суаруға апару, ерттеуге дайындау немесе бір жерден екінші жерге жетектеу кезінде де ноқта кең қолданылған.

Ноқтаның қарапайым болуы оның күнделікті қолданысқа қолайлы болуына мүмкіндік берген. Жылқыны әр жолы жүгендеп жатпай-ақ, ноқта арқылы тез ұстап, байлап немесе жетектеп әкетуге болған. Сондықтан ол ат ұстайтын шаруашылықта ең жиі қолданылатын бас әбзелдерінің бірі саналған.